Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Is basyndaǵy tóraǵasy Qanat Saýdabaev Aýǵanstan astanasy Kabýl qalasynda osy eldegi jaǵdaıǵa baılanysty ótkizilgen halyqaralyq konferensııaǵa qatysyp qaıtty.
Anar TО́LEÝHANQYZY – Kabýldan.
Ushaqtyń ústinen jerge qaraı kóz jiberemiz. Tómende surǵylt tartyp, sustanǵan taýlar tizbegi taýsylar emes. Kógi, jasyl jelegi joq, jalańash taýlar erekshe surqaılanyp, bir ses tanytady. Áne-mine degenshe ushaq Kabýl áýejaıyna da kelip qondy. Traptan túse jan-jaǵymyz áskerılerge tolyp ketti. Sóıtsek, konferensııa jumysynyń qaýipsizdigi úshin 13 myń polısııa men 3 myń aýǵan áskeri tartylǵan eken. Jýrnalısterge jol bastaýshy Hadı orys tiline qamshy saldyrmaıdy, saırap tur. Shaǵyn avtobýsqa otyryp, elimiz delegasııasynyń sońynan júrip kelemiz. Árbir 100-200 metr saıyn ulttyq kıim kıingen bir salt atty jol jıeginde tur. “Bul kimder?” degen saýalymyzǵa Hadı: “Bul qonaqtarǵa jasalynǵan qurmet, sizderde de kókpar bar emes pe, bizde de sondaı ulttyq oıyn bar. Sonymen shuǵyldanatyn jigitter ǵoı”, deıdi ázildep. Kabýl kóshesimen jyljyp kelemiz. Aspannan kórgen surqaı tús taǵy da aldydan shyqty. Ázirge kórip kele jatqanymyz jataǵan úıler, áskerı tehnıkanyń túr-túri, kóshede áskerılerden ózge qybyr etken bir jan bolsaıshy. Álemniń 70 elinen delegasııa jınalǵan konferensııanyń qaýipsizdigi úshin Kabýlda eki kún demalys jarııalanyp, adamdarǵa kóshege shyǵýǵa tyıym salynypty. Jym-jyrt, tym-tyrys kóshe susy da erekshe bolady eken. “KTK” kanalynyń operatory kóliktiń aldyńǵy ornyna jaıǵasyp, bos kósheni beınetaspaǵa túsirip kele jatqan. Bir kezde biz otyrǵan kólikti áskerıler toqtatyp, eshqandaı beınejazbaǵa, fotosýretke túsirýge bolmaıtynyn qatań eskertip baryp, júrýimizge ruqsat etken. Áýpirimdep, konferensııa ótkiziletin jaıǵa kelsek, naǵyz tekseristiń kókesi bastaldy. Áskerıler sómkelerdi muqııat aqtaryp, noýtbýkterdi qosyp, odan árqaısymyzdyń boı-boıymyzdy teksergen. Erlerdi erler qarasa, áıelder qaýymyn shymyldyqtyń artynda áıelder ábden tekserdi. Ázer degende konferensııa ótetin ǵımaratqa endik-aý, áıteýir. Beıbit tirshiligińdi keship, kúndelikti qalypty eńbegińdi jasap, otbasyńdy asyraǵan óz kúnińniń qanshalyqty qymbat ekendigin osyndaıda tipten uǵynyp, beıbit ómir qadiriniń qanshalyqty ekenin baǵalaı túsesiń. Jaratqanǵa shúkirshiligińdi aıtyp, táýbe, elimizdiń tynyshtyǵyna selkeý túspesin deısiń. Táýbe!
Qaýiptense qaýiptengendeı eken, zalǵa kirisimen sheteldik jýrnalısterden biz kelerdiń aldynda jarylys bolyp, eki adamnyń qaza tapqanyn estidik. Anyqtap bilmek bolyp, jalma-jan noýtbýkti iske qosyp, Internetten jaǵdaıdyń anyq-qanyǵyna jetpekshimiz. Ǵalamtorǵa kirip, Aýǵanstandaǵy konferensııa men jańa ǵana estigen jaǵdaı týraly onda ne jazylǵanyn kórip-bilýge asyqtyq. Konferensııa jaıynda RIA, Interfaks syndy agenttikterden birdi-ekili habarlarmen qosa jarylys týraly da materıal qoıylypty. Álgini shaqyryp, túımeni basqanymyz sol edi Internet jelisine kiretin múmkindik joq degen habarlama tústi.
Bul konferensııa 1974 jyldan keıin Aýǵanstanda birinshi ret ótkizilip otyrǵan halyqaralyq iri shara kórinedi. Álemniń 70-ten astam memleket pen halyqaralyq jáne aýmaqtyq uıymdardyń ókilderi bas qosqan konferensııada aýǵan úkimetiniń eldiń aldaǵy damýy men turaqtylyǵyna qol jetkizýge baǵyttalǵan arnaıy is-josparyn qaraý kózdelgen eken. Árıne, ekonomıkasy ábden turalaǵan eldiń eger syrttan qarjylyq kómek kórsetilmese, ózdiginen kóshterin túzep ketýleri neǵaıbyl ekendigi belgili. Sol sebepten de konferensııa jumysyna álemdik qarjy ınstıtýttarynyń ókilderi de shaqyrylypty. Jalpy alǵanda, atalǵan sharanyń ótkizilýin ústimizdegi jyly London konferensııasynda kóterilgen máselelerdiń, sol joly aýǵan jaǵy moıyndaryna alǵan mindettemelerdiń júzege asýyna álem tarapynan jasalynǵan kómek dep baǵalasa da bolady. О́ıtkeni, Tumandy Albıondaǵy basqosýda Aýǵanstandy qaıta qurý men barlyq jaǵdaıdy qalypqa keltirýge, kúshtiler úshin jyldar boıyna kókparǵa tartylǵan laqtyń kúıin keship, talmaýsyraǵan eldiń ekonomıkalyq ahýalyn jóndeýge qajetti naqty qadamdar sóz bolyp, eldiń beıbit qalypta damýy úshin kerekti jaǵdaılar keńinen talqylanǵan bolatyn. Jel shaıqasa tireýi joq shatyrdaı bir jaǵyna qısaıa salatyn aýǵan ekonomıkasy úshin sheteldiń qarjy ınstıtýttarynyń súıeýi tym qajet ekeni óz-ózinen túsinikti. Endi, mine, Kabýlda keleli májilis ótip, aýǵan jurty álemdik qaýymdastyqpen qarym-qatynastyń jańa bir deńgeıine kóterilgendeı. Munyń, árıne, Aýǵanstan úshin aıtýly oqıǵa ekenine esh daý joq.
Konferensııada endigi bir sóz bolǵan mańyzdy másele – qaýipsizdik. Bul oraıda halyqaralyq qaýymdastyq aýǵan jaǵyna el ishindegi qaýipsizdik máselesinde ózge emes, ózderiniń jaýapkershilikti moıyndaryna alýynyń mańyzdylyǵyn, sonymen birge aýǵan ulttyq áskeri men polısııasynyń dittegen maqsattaryna jetýine qolushyn berýge peıildi ekendikterin bildirgen. Aýǵan úkimeti ulttyq qaýipsizdik strategııasyn júzege asyrý jaıynda halyqaralyq qaýymdastyqqa aıtar oıy men surar kómekteri de bar ekenin bildirdi.
Hamıt Karzaı óz sózinde 2014 jylǵa deıin koalısııa áskeri aýǵan terrıtorııasynan kezeń-kezeńimen shyǵyp bolyp, eldiń qaýipsizdigin óz qoldaryna alatyndaryn aıtty. Búgingi kúnge deıin úkimet túrli top jetekshilerimen kezdesip, olar da osy pikirge oıysady degen oıyn jetkizip, aýǵan halqyna el ekonomıkasyn kóterý úshin álemdik qaýymdastyqtyń qarjylaı kómegi óte qajet ekenine ekpin túsirdi.
Prezıdent H.Karzaıdan keıin konferensııada Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn, Aýǵanstannyń Syrtqy ister mınıstri Z.Rasýl jáne BUU-nyń Aýǵanstan máseleleri boıynsha arnaıy ókili S. de Mıstýra, AQSh-tyń Memlekettik hatshysy H. Klınton sóz aldy.
Sóz kezegi EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasyna kelgen. Elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev Aýǵanstan basshysy Hamıt Karzaı usynyp otyrǵan halyqty beıbit tirshilikke, eńbekke tartýda, eldegi qantógisti joıý baǵytynda Aýǵanstan úkimeti men aýǵan halqy arasyndaǵy ulttyq kelisimge kelý josparynyń oń baǵalanyp, halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan uzaq merzimge qoldaý kórsetýiniń mańyzyna toqtaldy. Sonymen birge bizdiń elimizdiń London konferensııasynda kóterilgen Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdyń qalypqa kelýine qajetti gýmanıtarlyq salada qoldaý kórsetý maqsatynda jasalyp jatqan jumystardy jınalǵandardyń qaperine salyp ótti. Aýǵan jastaryn Qazaqstan joo-larynda oqytý úshin 50 mln. AQSh dollary bólingenin, bıylǵy jyldyń ózinde alǵashqy 200 jastyń oqýǵa keletinin habarlady. Sonymen birge aýǵan shekarashylary men polısııa qyzmetkerlerin elimizdegi jattyǵý ortalyqtarynda daıarlaýdan ótkizýge osy eldiń úkimetine naqty usynys jasalǵanyn aıtty. Al Kabýlda saýda-ónerkásip palatasy ashylýynyń ózi Qazaqstannyń Aýǵanstanmen arada saýda-ekonomıkalyq baılanystardy damytýǵa degen oń nıetin tanytady. Sonymen qatar biz bul elge gýmantıtarlyq kómekti de kórsetetin bolamyz. Al EQYU tóraǵasy retinde elimiz múshe memleketterdiń Aýǵanstanǵa EQYU-nyń úsh sebeti boıynsha kómek berýin uıymdastyrý jumysyn birizdilikpen jalǵastyryp otyr. О́tken demalys kúnderi ǵana Almatyda ótken EQYU-ǵa múshe memleketter syrtqy ister mınıstrleriniń beıresmı kezdesýinde Prezıdent Nursultan Nazarbaev: “EQYU-nyń Aýǵanstanǵa qatysty jańa strategııasynyń qajet ekendigine esh kúmán joq”, degen bolatyn dep bizdiń eldiń bul máseledegi ustanymyn jetkizdi.
Jalpy, elimiz aýǵandyqtarǵa kómek qolyn sozyp, 2,5 mln. dollardy ishki joldardy jóndeýge bólse, onyń syrtynda mektepter men aýrýhanalar da salyp berip, olar qıyndyqtan turalaǵan elge biraz kómek bolýda.
Is basyndaǵy tóraǵa osy joly BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnmen, AQSh Memlekettik hatshysy Hılları Klıntonmen jáne Aýǵanstan Prezıdenti Hamıt Karzaımen ekijaqty kezdesýler ótkizdi.
Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn EQYU tóraǵasy Qazaqstannyń Qyrǵyzstandaǵy oqıǵalar kezinde sarabdaldyq tanytqanyna rızashylyǵyn aıtyp, Astanada memleket basshylarynyń sammıti ótkizilý jaıyndaǵy uıǵarymnyń da kóńilden shyqqandyǵyn bildirdi. Bas hatshy bizdiń elimizdiń bastamasymen BUU-nyń aıasynda jer júzinde 29 tamyzdyń Iаdrolyq qarýdan bas tartýdyń búkil dúnıejúzilik kúni bolyp belgilenýine de óziniń rızashylyǵyn jetkizdi. Taraptar kezdesý ýaqytynda aımaqta jáne álemde oryn alatyn keıbir oqıǵalar boıynsha turaqty túrde konsýltasııalar almasyp turýǵa ýaǵdalasty.
Qanat Saýdabaevpen kezdesý barysynda Hamıt Karzaı EQYU Sammıtin ótkizýdi áýelden-aq qoldaǵandyqtaryn, sebebi onda Aýǵanstandaǵy turaqtylyq máselesi sóz bolatyndyǵyn, onyń óz eliniń múddesimen sáıkes keletinin aıtyp, Astana Sammıtine shaqyrýdy yqylaspen qabyldaıtyndyǵyn jetkizdi. Kezdesýde Hamıt Karzaı bizdiń elimizdiń Aýǵanstanǵa kórsetip júrgen túrli járdemine alǵysyn bildirdi.
AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Hılları Klınton Is basyndaǵy tóraǵa Qanat Saýdabaevpen kezdesýinde elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵa retinde Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaıǵa qatysty is-qımylyna joǵary baǵa berdi. Sonymen birge Memhatshy Aýǵanstanǵa Qazaqstan terrıtorııasy arqyly tranzıtti júk ótkizý jaıynda shilde aıynda qabyldanǵan qujat jaıyna toqtalyp, bul halyqaralyq koalısııanyń osy eldegi jaǵdaıdy qalypqa keltirýine járdemdesetin úlken úles boldy dep atap ótti. H.Klınton sondaı-aq ekijaqty baılanystarmen qatar, EQYU-nyń joǵary deńgeıdegi Sammıtin Astanada ótkizý óte mańyzdy dep málimdedi. Taraptar kezdesý ýaqytynda Sammıt ótkizilýiniń praktıkalyq jaǵyn sóz etti.
Osy joly Is basyndaǵy tóraǵamen kezdesken qaı saıasatkerdiń de Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyn atqarýdaǵy is-áreketine joǵary baǵa berip, 56 memlekettiń biraýyzdan Astanada Sammıt ótkizý týraly uıǵarymǵa kelýimen quttyqtaǵanyn aıta ketken jón.
Kabýldaǵy az ǵana ýaqyt ishinde Is basyndaǵy tóraǵa birqatar elderdiń syrtqy ister mınıstrlerimen kelissózder júrgizdi. Atap aıtar bolsaq, Reseı, Túrkııa, Norvegııa, Lıtva, Japonııa syrtqy ister mınıstrlerimen jáne Islam Konferensııasy Uıymynyń Bas hatshysy Ekmeleddın Ihsanoglýmen kezdesti.
Aýǵanstan astanasy Kabýlda ótkizgen birneshe saǵat ishinde bul el jaǵdaıynyń qanshalyqty kúrdeli ekendigin uǵyna túsesiń. Bizdiń elimizdiń aımaqtyq qaýipsizdik máselelerine jiti qaraýynyń sonshalyqty mańyzdy ekendigin de bar bolmysyńmen qabyldaısyń. Sol sebepten de kúni keshe ǵana Almaty kezdesýinde EQYU-ǵa múshe memleketter syrtqy ister mınıstrleriniń biraýyzdan jyl aıaǵynda Astanada joǵary deńgeıdegi Sammıt ótkizýdi uıǵarýynyń oryndylyǵyna da esh shek keltirmeısiń. Shynynda da, qaırańda qalǵan kemedeı maltyǵyp jatqan Aýǵanstannyń bul kúıden ózdiginen shyǵa almasy anyq. Oǵan álem qolyn sozbasa, ol tipten de múmkin emes. Jáne oǵan 56 memleket basshylarynyń tegis ılanǵany qajet. Sondyqtan, Astana Sammıtin asyǵa kútetin eldiń biri Aýǵanstan bolmaq.
