Elimiz táýelsizdik alǵan jyldardyń basynda kúrdeli satylardan ótti. Memlekettiń tynys-tirshiligi, is-qımyly jańa memleket qurylyp jatyr dep kidirip nemese toqtap qalǵan joq. Áıtse de, jańa talap, jańa ózgeris ákeldi. Olardy oryndy qoldaný, zańdastyrý qajet boldy. Sol ótpeli kezeń aıasynda Joǵarǵy Keńes 1993 jylǵy 28 qańtarda Qazaqstan Respýblıkasynyń alǵashqy Konstıtýsııasyn qabyldaǵan bolatyn. Osy mezgilden bastap, memleketimizde konstıtýsııalyq damý joly bastaldy. Bul Konstıtýsııada memlekettik qurylym, qoǵamdyq, saıası júıeniń negizgi qaǵıdalary naqtylanbaǵandyqtan ómirsheń bolmady.
Kóp uzamaı, Prezıdentimiz N.Nazarbaev Qazaqstan halqynyń múddesi men jarqyn bolashaǵyn qorǵaý úshin konstıtýsııalyq reforma ótkizý týraly qabyldaǵan zaıyrly sheshimin halyqpen bólisti. Árıne, jýyrda ǵana qabyldanǵan jańadan qurylǵan memlekettiń Ata Zańyn qaıta qabyldaý qajet degen sheshim qoǵamda ártúrli oı óristetti. Talaı ǵasyrlardan beri kóp ózgeriske túspegen AQSh konstıtýsııasyn mysalǵa alyp, kereǵar pikirde bolǵandar da az emes edi. Olardyń pikirlerine, erkin oılasýyna respýblıkadaǵy ońtaıly saıası ahýal múmkindik berdi. Táýelsiz dep atalyp júrgen BAQ-ta jańa ustanymdy san-saqqa júgirtken materıaldar jarııalanyp jatty. Biraq, N.Nazarbaev úshin Konstıtýsııanyń bazalyq qundylyqtaryn saqtaı otyryp, bıliktiń bir-birin teńgerip otyratyn rólin aıqyndap, ony naqtylap alý qajet bolatyn. Úkimettiń, Parlamenttiń, Prezıdenttiń ókilettik shekterin aıqyndap alý jańa Qazaqstan jaǵdaıynda jańa saıası úrdis edi. Halyq tezine, halyq tarazysyna salý eń ońtaıly sheshim boldy. Sondyqtan da, Qazaqstanda konstıtýsııalyq ózgerister búkilhalyqtyq referendýmǵa shyǵaryldy.
Sonymen, halyq Elbasy usynǵan jobany talqylaýǵa qatysyp, búkilhalyqtyq referendýmda jańa Ata Zań qabyldandy. Ol ekonomıkalyq damý, saıası reformalardyń jedeldigin arttyrdy. Halyqtyń saıası belsendiligi, biliktiligi ósti. Bul halyqtyń qoǵam ómirine aralasýynyń eń birinshi kórinisi jáne quqyqtyq sıpatqa ıe boldy.
Ýaqyt sol der kezinde qabyldanǵan Konstıtýsııanyń ómirsheńdigin dáleldep otyr. Sonyń nátıjesinde biz turaqtylyq pen damýdy kózdegen beıbit, ulttyq tatýlyǵy jarasqan memlekette ómir súrýdemiz. Iаǵnı, kez kelgen memlekettiń ádettegi evolıýsııalyq jolmen damýyna ketetin ondaǵan jyldardy Qazaqstan tarıh ólshemimen alǵanda az ǵana ýaqyt ishinde ótkerdi.
1995 jylǵy 30 tamyzda qabyldanǵan Ata Zańymyz ýaqyt pen tájirıbe synynan ótip, elimizdi jasampazdyq pen jańǵyrtý jolyna ákeldi. «Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp, ózimizdi erkindik, teńdik jáne tatýlyq murattaryna berilgen beıbitshil azamattyq qoǵam dep uǵyna otyryp, dúnıejúzilik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýdy tileı otyryp, qazirgi jáne bolashaq urpaqtar aldyndaǵy joǵary jaýapkershiligimizdi sezine otyryp, ózimizdiń egemendik quqyǵymyzdy negizge ala otyryp, osy Konstıtýsııany qabyldaımyz», degen kirispedegi qundylyqtar Qazaqstan halqynyń rýhanı jaı-kúıin, onyń jańa maqsattar men ıdeıalarǵa, jaqsy ómir súrýge degen biregeı umtylysyn bildiredi. Demek, jańa Konstıtýsııa jańa dáýirdiń bastaýyna aınaldy.
Ata Zań qaǵıdalary Qazaqstan Respýblıkasynyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary bolyp tabylatyn demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket qurýdy kózdedi. Osy atalǵan qaǵıdalar qandaı da bolmasyn konstıtýsııalyq reformalar ótkizgen jaǵdaıda qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyqty, búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damýdy, qazaqstandyq patrıotızmdi, memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin demokratııalyq ádistermen sheshýdi negizgi basymdyq retinde ustandy.
Qurylysy boıynsha birtutas ýnıtarly memleket bolǵanymen, Qazaqstan kópultty memleket. Sondyqtan da, Ata Zań normalary halyqtyń múddesi men onyń eriktiligin basty qaǵıda retinde ustana otyryp, qazaqstandyqtardy tutas ult retinde toptastyrý amaldaryn qarastyrdy. Konstıtýsııanyń «Adam men azamat» taraýyndaǵy 30-ǵa jýyq bap adam jáne azamat quqyǵyna, bostandyǵyna arnaldy. Olar halyqaralyq standarttarǵa sáıkes deńgeıde qarastyryldy.
Adam men azamat teńquqyqtyǵy olarǵa berilgen quqyqtar men olardan talap etiletin jaýapkershilikterdiń birdeı bolýyn jáne beriletin múmkindikterdiń de árkimge qoljetimdi jaǵdaıda bolýyn quptady. Ata Zańǵa 2007 jyly 21 mamyrda engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlarǵa sáıkes Májilis depýtattarynyń saılaýynda Májilistiń 9 depýtaty Qazaqstan halqy Assambleıasynan saılandy. Bul – jańa saıası mektep edi. Bul – Konstıtýsııanyń jasampazdyq pen jańarý Ata Zańy ekenin pash etti. О́ıtkeni, Qazaqstanda turatyn ulttar men ulystardyń ókilderi jalpy qazaqstandyq qundylyqtar negizinde óz ulttaryn Parlament Májilisi tórinen kórsetý quqyǵyna ıe boldy. Olardy ortaq úı – Qazaqstannyń gúldenýi biriktiredi.
Bizdiń memleketimizde ultaralyq tatýlyq, yntymaqtylyq, ózara túsinisýshilik jáne senimdilikten turatyn erekshe ahýal ornyqty. Bul Qazaqstandy búkil álemge tanymal etip otyr. Memlekettigimiz, táýelsizdigimiz jáne egemendigimizdiń zańdy negizi Ata Zańymyzǵa 20 jyl ishinde, ómir talaptaryna saı úsh ret ózgerister engizildi. Olar memleketimizdi basqarýdyń tetigin odan ári jetildirýdiń joldaryn ashty. Árıne, qoǵam bolǵan soń ol qozǵalys, ózgeris ústinde bolady, úzdiksiz damyp otyratyndyǵy da zańdy qubylys. Sol sebepti de, jergilikti ózin ózi basqarý, saılaýdy demokratııalandyrý, bılik tarmaqtarynyń rólin arttyrý sekildi máseleler kún tártibine kóterilip otyrdy.
Ata Zańymyzǵa alǵashqy ózgerister 1998 jyly engizildi. Ol Qazaqstan halqynyń memleketti basqarýǵa qatysý belsendiligin arttyrýǵa, elimizdiń saıası júıesin odan ári jetildirýge baǵyttaldy. Saıası partııalardyń tizimderi boıynsha teń saılaý júıesin engizý osy baǵytta jasalǵan mańyzdy qadam bolyp tabyldy. Qos palataly Parlamenttiń Májilisine depýtat saılaýy kezinde jeńgen saıası partııalarǵa arnaıy 10 mandat berildi. Úkimet músheleriniń depýtattyq korpýs aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrý, Parlamenttiń ókilettigin keńeıtý, oǵan saılanǵan depýtattardyń ókilettik merzimin – Májilis depýtattaryna 5, al Senat depýtattaryna – 6 jylǵa deıin kóbeıtý, alqabıler ınstıtýtyn engizý, t.b. qarastyrylǵan edi.
Saıası tarıh aýqymynda 2007 jylǵy konstıtýsııalyq reformalar jańa kezeńdi bastady, olar: Prezıdenttik merzimdi qysqartý, Parlamenttiń ókilettigin keńeıtý jáne depýtattar sanyn arttyrý, qoǵamdyq uıymdar men partııalardy ishinara memlekettik qarjylandyrýdy qamtý boldy. Saıası reformalarǵa sáıkes, Parlamenttiń, saıası partııalardyń róli artty. Qazaqstan halqy Assambleıasy da konstıtýsııalyq mártebege ıe boldy.
2011 jylǵy aqpanda Konstıtýsııaǵa saılaý merzimin sozyp, merziminen buryn saılaýlar ótkizýge qatysty Prezıdent ýákiletin keńeıtý jóninde ózgerister engizildi. Osy ótkizgen jumystardyń nátıjesinde qos Palataly kásibı turǵyda jumys júrgizetin, saıası partııalardyń fraksııalary ókildik etetin Parlament quryldy. Qazaqstanda memlekettik bılik zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligi tarmaqtaryna bóliný qaǵıdatyna negizdelip quryldy, olar memlekettik bıliktiń derbes bir tarmaqtary retinde Konstıtýsııada belgilengen ókilettikterin júzege asyryp keledi.
Negizgi Zańymyz erejeleriniń kúndelikti ómirde iske asyrylýy úzdiksiz jáne aýqymdy jumys jasaýdy qajet etedi. Ol jumysqa memlekettik organdar, onyń qurylymdary, qoǵam jáne ár azamat úlesin qosyp otyrýy tıis. Konstıtýsııa, árkim elimizdiń Konstıtýsııasyn jáne zańdaryn saqtaýǵa, basqa adamdardyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn, abyroıy men qadir-qasıetin qurmetteýge mindetti dep tanıdy. Konstıtýsııany uǵyný ár adamnyń azamattyq boryshy jáne mindeti, ol qoǵam men adamnyń ómirlik baǵdarshamy. Sondyqtan, Ata Zańymyzda bekitilgen erejelerdi oryndaı bilý, ony qurmetteý, ardaqtaý, saqtaý Qazaqstan Respýblıkasynyń árbir azamatynyń basty mindeti bolyp tabylady.
Búgingi tańda memleketimizdiń irgetasy berik ornyqty. Qazaqstandy álem tanydy, onyń saıası kóshbasshysy, Elbasy N.Nazarbaev búkil ǵalam moıyndaǵan saıası lıderlerdiń aldyńǵy qatarynan berik oryn aldy. Bul babalarymyz armandaǵan – Jeruıyq Qazaqstan! Ata Zań – táýelsizdigimizdiń amanaty! Bul – tarıhı shyndyq, bul – buljymas aıǵaq!
Baıan OLJABAEVA,
zańger.
ASTANA.
