Qaıyrymdylyq

Qazaqstanda tuńǵysh ret aýtızmge shaldyqqan balalardy emdeýge arnalǵan keshendi ortalyq ashyldy Almaty qalasynda Bolat О́temuratov «Asyl Mıras» jeke qaıyrymdylyq qoryn ashqan. Ortalyq – ­aýtızmge shaldyqqan balalardyń ata-analar birlestigi – «Ashyq álem» qoǵamdyq qorynyń seriktestigi bolyp tabylatyn «Aýtızm. Álem barshaǵa ortaq» qorynyń aýqymdy baǵdarlamasyn júzege asyrady. Qordyń kelesi ortalyǵy qyrkúıek aıynda Astana qalasynda ashylmaq. Aýtızm –  adamnyń syrtqy dúnıeden oqshaýlanyp, ózimen-ózi bolyp, ishteı sary ýaıymǵa salynǵan kezdegi kóńil kúıi. Bul termındi 1912 jyly E.Bleıler adamnyń ishki emosııalyq kajet­­­tilikterimen retteletin jáne shynaıy áreketterge táýeldiligi shamaly affektıvtik salanyń aıryqsha túrin belgileý úshin engizgen. Iаǵnı, aýtızm – bala damýyndaǵy aýytqýshylyqtyń aýyr túri, ol áleýmettik ortamen qarym-qa­tynastyń joqtyǵyn bildiredi. Aýtızmniń belgileri kóptegen psı­­­hı­kalyq aýrýlarda kezdesedi, biraq keıbir jaǵdaılarda erte jas­tan baıqalyp, bala damýyna keri áserin tıgizedi. Naqty sımptom 2-3 jasqa qaraı qalyptasýy múmkin. Biraq, aýtıst balalardyń este saqtaý qabileti joǵary bolady. Dúnıejúzilik statıstıka boıynsha, ómirge kelgen árbir elýinshi bala aýtızmge shaldyǵady eken. 2014 jyly Qazaqstan boıynsha 1099 bala «aýtızm» dıagnozymen esepte turǵan. Mamandar sońǵy 10 jylda olardyń qatary eselep óskendigin aıtady. Al tirkeýge turmaǵandardyń sany budan birneshe ese kóp bolýy da múmkin dep boljaıdy. О́ıtkeni, naqty aýtızm dıagnozyn qoıý óte qıyn. Tájirıbe kórsetkendeı, aýtızm basqa aýrýlardyń astynda jasyryn turady. Eger balanyń aýtıst ekeni qanshalyqty erte anyqtalyp, ýaqytynda korreksııalyq kómek kórsetilse, onyń áleýmettik ortaǵa beıimdelýine múmkindik sonsha­lyqty joǵary bolmaq. Al Qazaq­standa áli de bolsa erte anyq­taý, erte kómek berý, aýtıst bala­larǵa bilim berý, olardy qoǵamǵa beıimdeý jaǵy aqsap tur. Onyń ústine sapaly kómek bere alatyn mamandar da tapshy. Aýtızm shoǵyryndaǵy aýrýlarǵa shal­dyqqan balalarǵa ınklıýzıvti bilim berýdiń tetikteri qalyptaspaǵan. Bizdiń elde naqty aýtızm dıagnozy qoıylǵan balaǵa qandaı da bir áleýmettik kómek kórsetilmeıdi. Balasy aýtıst otbasynda anasy jumys istemeıdi. Iаǵnı, qoǵamǵa paıdaly, belsendi múshesi bolýdan qalady. Anasynyń ózi qol­daýǵa muqtaj. Sondyqtan, Qazaqstanda biregeı salaaralyq ózara baılanystyń joqtyǵynan, ata-analar óz betinshe jekelegen ortalyqtarǵa barýǵa májbúr. Elimizde aýtızm dıagnozy qoıylǵan jan múgedek dep eseptelmeıdi. Dese de, aýtızmge shaldyqqan balalardyń ata-analary birlesip, osy túıtkilderdi sheshýdiń túrli joldaryn qarastyryp júr. Mine, búgingi ashylyp otyrǵan keshendi ortalyq osy máseleniń sheshimin tabýyna óz úlesin qospaq. Ortalyqta balalar men olardyń ata-analary kásibı mamandardan kópatqarymdy kómek alady. Balany jeke ońaltý kýrsy 6 aıǵa arnalǵan, bul kezeńde «Asyl Mıras» almatylyq ortalyǵy 90 balaǵa keshendi kómek kórsetedi. «Aýtızm. Álem barshaǵa ortaq» baǵdarlamasy aýtızmdi túzetýdiń eki ádistemesin engizedi. Birinshisi – klassıkalyq, bul jaǵdaıda balamen áleýmettik-kommýnıkatıvtik jáne tanymdyq, tildik jáne kúndelikti ómirdiń daǵdylaryn pysyqtaıdy. Onda balamen 4 maman jumys isteıdi: psıholog, defektolog, logoped jáne áleýmettik pedagog. Jumystyń ekinshi ádisi – AVA terapııa, bul minez-qulyqtyń tildik jáne bazalyq daǵdylaryn baǵalaýdan turady, osylaısha árbir balaǵa jeke pedagog qarastyrylǵan. Barlyǵy 544 daǵdy bólingen, olardyń negizinde árqaısysyna jeke baǵdar­lamalar jasalynǵan. «Asyl Mıras» or­talyǵynyń árbir mamany minez-qulyqtyń qoldanbaly taldanýy, aýtızm dıagnostıkasy, sensorlyq yqpaldastyq boıynsha oqytý trenıngterin, sonymen birge, basqa da mamandandyrylǵan kýrs­tardan ótken. Baǵdarlama jos­parynda – jeke ortalyqtar úshin mamandardy oqytý, sonymen birge, Qazaqstan boıynsha mamandardyń metodologııalyq jáne tájirıbelik bilimderimen almasady. – Biz aýtıstıkaǵa shaldyqqan balalardyń áleýmettenýi men to­lyq­qandy ómir súrýine kómek­­­te­semiz. Bizdiń qordyń mindeti – olardy Qazaqstanda álemdik deńgeı­degi ońaltý baǵdarlamalarymen qamtamasyz etý. Sondyqtan da, biz «Ashyq álem» qoǵamdyq qory sııaqty myqty seriktestermen, sondaı-aq, ońaltýdyń jetekshi álemdik mamandarymen jumys isteımiz. «Aýtızm. Álem barshaǵa ortaq» baǵdarlamasy jumysynyń alǵashqy úsh jylynda biz eń az degende 1 000 otbasyǵa áleýmettený men ońaltý jaǵynan kómektesemiz, al Qazaqstanda adamdardyń 15 paıyzy aýtızm problemasy týraly alǵashqy maǵlumattaryn alady», – dep túsinik berdi «Asyl Mıras» qorynyń dırektory Marat Aıtmaǵanbetov. Osy jyldyń qyrkúıek aıynda ekinshi aýtızmge shaldyqqan balalar ortalyǵy – Astana, al 2016 jyly О́skemen men Qyzylorda qalalarynda ashýdy josparlap otyr. Balalar ortalyqtarynyń ashylýy «Aýtızm. Álem barshaǵa ortaq» baǵdarlamasynyń resmı bastaýy bolyp tabylady. Jyl saıyn aýtızmge shaldyqqan 600 bala men olardyń otbasylary baǵdarlamanyń qatysýshylary bola alady. Erte dıagnostıka, kásibı ońaltý baǵdarlamalary men áleýmettik yqpaldasýdy engizý Qazaqstandaǵy erekshe balalardyń ómir súrý sapasyn joǵarylatýǵa baǵyttalǵan. Barlyq ortalyqtar tegin qabyldaıdy. – Aýtızmge shaldyqqan bala­­lar­dyń 60 paıyzyn qoǵamǵa beıim­­deý­ge bolady. El qatarly jumys istep, otbasyn qura alady. Buryn aýtıst balalarǵa aqyl-es damýy­nyń tejelýi, alalııa, shızo­frenııa dıagnozyn qoıǵan. Ortalyqta qyryq mamannan turatyn, Qazaq­stannyń jetekshi sarapshylarynan dáris alǵan, aýtızm máselesi boıynsha shetelderdiń (Amerıka, Reseı) aldyńǵy tehnologııalarymen tanys, psıhologtar men pedagogtardyń salaaralyq komandasy jumys isteıdi. Maman­dardyń jumysy minez-qulyqtyń qoldanbaly taldanýyn paıdalaný ádisine negizdelgen, osynyń nátıjesinde balalar áleýmettik ortaǵa tez beıimdeledi, – dep atap ótti «Ashyq álem» qoǵamdyq qo­­­rynyń prezıdenti Álııa Arharova. Aýtızmge shaldyqqan bala­lar ortalyǵyna jazylý e-mail: autism@asylmiras.org. Alma­ty­daǵy Ortalyqtyń meken-jaıy: Popov kóshesi, 27 úı (Shash­kın kóshesiniń qıylysy), 8(727)32104 62 www.autism.asylmiras.org saıtynda kóbirek aqparattar alýǵa bolady. Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan».