Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń qalamynyń júıriktigi, aýyzsha sóılegende de oıyndaǵysyn erkin aıta alatyn alǵyrlyǵy jurttyń bárine málim. Onyń jazǵan kitaptaryn el qyzyǵyp oqıdy. Olarda qazaq qoǵamynyń, sondaı-aq, álemdik memlekettik qurylystyń keshegisi men búgingisi, keleshegi jaıly tereń oılar, ǵıbraty mol keńester kóp. Ásirese, ótken ǵasyrdyń 90-jyldary ǵana týyp, memlekettik týyn kótergen Qazaqstan Respýblıkasy degen eldiń paıda bolýy men az merzimniń ishinde ózin álemge tanytýy, sosıalıstik qurylymnan naryqtyq ekonomıkaǵa aýysýdyń tarıhy men problemalary oıly kózben, tereń bilgirlikpen, sonyń bárin qolymen jasaǵan adamnyń keń dıapazondy qaıratkerlik aqyl-oıy men uıymdastyrýshylyq iskerligi arqasynda múmkin bolǵany jan-jaqty taldanady. Sondyqtan da Prezıdent eńbekteri ishte de, syrtqy elderde de qyzyǵýshylyq tanytyp, jıi oqylýda, talqyǵa túsip kóptegen shetelder tilderine aýdarylýda. Sondaı eńbekterdiń basty-bastylaryn atasaq, «Ádilettiń aq joly» (1991), «Ǵasyrlar toǵysynda» (1996), «Tarıh tolqynynda» (1999), «Evrazııa júreginde» (2005), «Qazaqstan joly» (2007) jáne taǵy basqalary.
Nursultan Nazarbaevtyń kezekti kitaby «О́mir ótkelderi» jańa ǵana baspadan shyqty. Ol Prezıdenttiń belgili jýrnalıst-qalamger S.Abdrahmanovpen júrgizgen suhbattary negizinde týǵan. Jýrnalıstiń ár mezgildegi áńgimelesý sátteri bólek-bólek dúnıeler bolyp gazet tigindisinde qalmaı, Prezıdenttiń búkil ómir jolyn, qoǵamdyq eńbegin, qaıratkerligin tolyq ashatyn júıeli derekter jınaǵy bolyp shyqqan. Ony ekeýara josparlap, ýaqyttyń múmkinshiligine qaraı jalǵastyra bergeni qandaı jaqsy bolǵan. Nursultan Nazarbaev jónindegi kitaptar men shejirelik hıkaıalardyń kóptigine qaramastan, bul kitap olardy qaıtalamaıdy. Qaıta oqyrmanǵa tanys ómirbaıandyq áńgimelerdiń qysqasha túıindelgen konspektisi sııaqty.
Suhbat túrinde qaǵazǵa túsken kitaptyń basty ereksheligi avtor áńgimeleriniń aýyzsha aıtylýy jáne buryn jarııalanǵan derektermen dáıektelip otyrýy: Prezıdent áńgimeleriniń bári de ózi basynan keshken oqıǵalar men solardyń negizinde týǵan tolǵamdar, tolǵanystar, kózqarastar, oılar arqyly shyn ómirdiń sýretterin, dáýir kezeńderiniń ózin, shyndyq degenniń ne ekenin kóz aldyńnan ótkizedi. Bolǵan oqıǵalardy atap qana ketpeı, olardyń daıyndalý joldaryn, kezdeısoq emes, belgili tarıhı jaǵdaıdyń qajet etýi negizinde týǵanyn, áleýmettik ózgerister kezinde basty jáne qosalqy problemalardy iriktep ala bilý qabiletiniń moldyǵyn anyq baıqatady. Mysaly, ol keńestik júıeniń qulaýyn kezdeısoqtyqtan emes, «tarıhtyń búkil oı qısyny soǵan alyp kele jatqanynan, KSRO atty eldiń ıdeologııalyq turǵydan da, ekonomıkalyq turǵydan da básekege shydas bere almaı, tolyqtaı derlik jeńiliske ushyraǵanynan» kórip túsinedi. Sondyqtan ońasha mámile, ıaǵnı KSRO-ny ydyratqan oqıǵa retinde emes, sol úderisti jyldamdatýǵa septesken oqıǵa retinde qaralady. Ony GKChP búligi tezdetip jibergenin túsinedi. Bul avtordyń bolǵan oqıǵalardy óz aldyna bólektep qarastyrmaı, sondaı sheshimge alyp kelgen jaǵdaılardy tereń taldaýyn, saraptaýshylyq qabiletin tanytady.
Suhbattardyń uzyna boıyna kóz salsań, el basyna túsken jaǵdaılardy jan-jaqty barlaýdyń, oǵan tózimmen qaraýdyń, odan shyǵýdyń jolyn izdestirgen izdenimpazdyqty kóremiz. Avtor tek Qazaqstan shekarasymen shektelmeı, Keńes Odaǵy qulaǵannan keıingi sol terrıtorııada ótken sergeldeńniń sebepterin keń taldaý arqyly tarıhı talǵammen jınaqtaıdy. Sol sııaqty 1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisi de, sol kezdegi bılik aıtqandaı, eshkimniń uıymdastyrýymen emes, namysqoı, ulttyq sezimi kúshti jastardyń yzaǵa toly batyl qadamynan týǵanyn dáleldep jazady. «Ár nárseniń óziniń ýaqyty bolady», deıdi Prezıdent. Bas-aıaǵy 20 jyldyń ishinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylyp, tolyqqandy jumys isteýi de kezdeısoq týǵan kózqarastyń týyndysy emes, Eýropa-Azııa qurlyǵyn mekendeýshi halyqtardyń birigýge, yntymaqtastyqqa umtylǵan, soǵystan keıin-aq týǵan ıdeıasy bolǵanyn aıtady.
Kitapta Elbasy basynan keshirgen ǵıbratty ómir joly, onyń jasampazdyqqa toly tartysty kúreskerligi, joqtan bar jasap jańa memleket qurýy, ol memlekettiń az jyldardyń ishinde álemdik qurmetke ıe bolǵany tolyǵymen kórinis tabady. Jańa Qazaq elin jer-jahan tanyp, Eýropanyń tórine shyǵarǵanynyń, EQYU sııaqty qurmetti halyqaralyq uıymnyń tóraǵasy bolǵanynyń, EKSPO- 2017 sekildi dúnıejúzilik kórme uıymdastyrýǵa qoly jetkeniniń kýási bolamyz. Bular – Qazaqstannyń esiktegi basynyń tórge shyqqanynyń belgisin bildiretin dúnıeler.
El erteńine senimmen ilgeri basty. Sol áńgimelerdiń negizinde biz ózimiz birge ótken jáne búgin basymyzdan keship otyrǵan qoǵam jáne zaman, adam taǵdyry jaıly jańa túsinikterge qanyǵamyz. Olardyń shynaıy shyndyqtan ǵana turatynyn óz kózimizben kórip kelemiz. Kitaptyń avtory jáne basty qaharmanynyń «Meniń taǵdyrym – baqytty taǵdyr. «Blajen kto posetıl seı mır v ego mınýty rokovye» dep Tıýtchev jazǵandaı, meniń mańdaıyma myna jaryq dúnıege tarıhtyń tar tusynda kelýdiń, aınalasy jarty ǵasyrdyń o jaq, bu jaǵynda búkil álemdi tóńkerip túsirerdeı ǵajaıyp ózgeristerdi kórýdiń, jańa memleket qurýdyń, sol istiń basynda turýdyń baqytyn jazǵan eken. Kóp nárseni kórdim, kóp jaıdy ózegimnen ótkerdim. О́mir jolym tóselgen taqtaıdaı tegis bolǵan joq, aldymnan talaı kedergiler kezdesti, olardyń keıbirin zaman qoıdy, keıbirin qoǵam qoıdy, keıbirin adam qoıdy. Shúkirshilik, bárinen de ótip, búgingi kúnge jetip otyrmyn. Qazaqstan halqynyń álemdik órkenıet kóshine qýatty memleket kúıinde, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń syıly múshesi retinde, búgini baqytty, erteńi eńseli el retinde qosylǵanyn kórip otyrmyn. Myń táýbe!» (5-6-better) degen jan syry da bizge túsinikti. 2015 jylǵy prezıdenttik saılaýda Qazaqstan halqy Elbasyna biraýyzdan daýys berip, kóregendik kórsetýi de osy shyndyqty kórip, keleshegine sengendikten.
Sondyqtan bul kitapty halqymen birge ótken taǵdyryn sonymen tyǵyz baılanystyrǵan adamnyń ómiri dep qana qaramaı, sol halyqtyń birge ótken baqytty tirshiliginiń jandy sýretteri dep baǵalaǵan jón. Bul shyndyqty búgingi jastar bile bermeıdi. Kitaptyń tarıhı mańyzy da onyń jas urpaqqa arnalýynda. Bizdiń bolashaǵymyzǵa ıe bolatyn jastar úshin ol ári qyzyqty, ári tálimdi. Elbasyn úlgi tutatyn, elin súıetin, jerin qorǵaýǵa daıyn, Qazaqstannyń bolashaǵyna jasqanbaı qyzmet etetin jastar Prezıdentin úlgi tutýy kerek, kitapty oqyǵan jas urpaq el tarıhyn qurmetteýge, er eńbegin baǵalaýǵa kóterilýi qajet.
Kitap jeke adamnyń ómirbaıany týraly bolǵannan keıin onyń qurylymy da avtor áńgimesiniń jelisine baǵynyp, ol ótken joldyń hronologııalyq baǵytyna qaraı damıdy. Onyń balalyq, jastyq shaǵy, eńbek jolynyń bastalýy men jalǵasýy, Qazaqstanda tuńǵysh qurysh quıý sııaqty aýyr eńbekte shynyǵýy, eline, qoǵamyna, el eńbegine úlken úles qosyp abyroıǵa ıe bolýy, Temirtaýdyń, Qaraǵandynyń, respýblıkanyń, Keńes ókimetiniń jaýapty jumystaryn atqarýy, keńestik qurylys qulaǵanda elimen birge, oǵan ıe bolyp qalýy, Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasyn jarııalap, ony basqarýy, osy joldardaǵy qıynshylyqtardyń bárin erlikpen jeńe bilýi, eńbek pen kúreske shynyǵyp, óziniń bıik dárejege ıe bolýy men elin de ilgeri súırep álemge tanytýy – ol ótken joldyń jeńil bolmaǵanyn kórsetedi. Olardyń ishinde avtordyń kóńil-kúıine baılanysty sezimdi qozǵaıtyn, oıdy oıatatyn syrlar da az emes. Qulaǵan qoǵam ornyna jańa táýelsiz memleket qurý týraly izdenister, qıyndyqtar men jasampazdyq onyń uıymdastyrýshylyq, qaıratkerlik, ǵalymdyq beınesin oqyrmanǵa jan-jaqty asha túsedi. Olardyń bári qosylyp, taý men dalada ortaq ósken aýyl balasynyń álemdik bıiktikke shyqqan qaıratkerlik beınesin tutas kúıinde kóz aldyńa elestetedi.
«Ushqan uıa ulaǵaty» týraly áńgime, buryn bul jaıynda jazylǵanyna qaramastan, avtordyń óz aýzynan qyzyqty, oıly, sezimge toly tyń áńgimedeı estiledi. Ol, eń aldymen, týǵan jeri, Alataý baýraıyndaǵy el men jer jaıly áńgimelerden bastalady («Adam – tabıǵat perzenti. Adamnyń qalyptasýyna klımat pen landshaft qatysady»), «Taýdyń bıiktigi men dalanyń keńdigi aqyl-oıyna da, minezine de qatar yqpal etkenin» jetkizedi. El tarıhyna baılanysty tyń áńgimeler aıtylady. Osy ólkede týǵan tarıhı adamdar, jer ataýlary týraly oılar tarıhpen, toponımıkamen shuǵyldanyp júrgen ǵalymdarǵa kóp oı salatyny daýsyz. Ákesi, anasy, baýyrlary, ustazdary, dostary týraly hıkaıalar da qyzyqty, sezimge toly. Avtor óziniń týǵan jerge arnalǵan patrıottyq jyrlary men óleńderiniń («Shubarat», «Úshqońyr», t.b.) shyǵýy tarıhynan habar beredi. Nursultannyń boıyndaǵy adam súıý, el men jerge degen qurmet, otanshyldyq osy kezden bastalǵanyn osy áńgimelerden ábden tanýǵa bolady.
Jas Nursultannyń eńbek joly soǵystan keıin Qazaqstanda iske asqan úlken bir tarıhı oqıǵamen – Magnıtkanyń salynyp, qazaq dalasynda tuńǵysh quryshtyń quıylýymen tyǵyz baılanysty. Ol Ýkraınada osy mamandyqqa oqyp kelip, alǵashqy qurysh quıýdyń shómishin ustady. Qıyndyqtan qoryqpaı óziniń metallýrg degen mamandyǵyn maqtan tutty. Birge kelip, eńbek jolyn birge bastaǵan dostarynyń jumystyń aýyrlyǵyn kótere almaı ketkenderi jaıly aıta otyryp, ózin tejegen namysqoılyq, jalpy qazaq boıyndaǵy er jigittiń namysy týraly áńgimege oıysady.
«Adamnyń bir paryzy óz ultynyń, týǵan halqynyń namysyn bermeýi, jaqsy atyn shyǵarýy. Ult ta, halyq ta jeke adamdardan quralady. Eger ár adam eldiń týy meniń qolymda dep sanasa, onda eldiń baǵy janady... «El namysy – er namysy» degendi qazaq sodan aıtqan. Halqymyzdyń «jigitke jar qymbat, namys pen ar qymbat» deıtini de bar. Abaı da qara sózinde burynǵy ata-babalarymyzdyń bul zamandaǵylardan artyq eki minezi bar dep, sonyń birinshisine qazaqtyń elbasy, top basy degen kisilerge eki tizgin, bir shylbyrdy berip senetinin, ekinshisine namysshyl keletinin ataǵan ǵoı». Ultyn súıý, namysyn qorǵaý osylaı shet ortada júrgende aıryqsha kóringen. Shetelde, Ýkraınada oqyp júrgende qazaq jigitteriniń ózderin qaırap, sportta, jarystarda, kúreste aldyńǵy qatarǵa shyǵýy da osy namysqoılyqtyń belgisi. Dneprodzerjınskige Bıbigúl Tólegenova konsert qoıa barǵanda, syrt elde tyńdaýshylar bolmaı qalmaýy úshin qazaq ániniń namysy úshin tyrysyp Nursultan bastaǵan qazaq jastary konserttiń afıshasyn ildirip, bılet taratyp, tyńdaýshylar jınaǵan. Bul da jas Nursultannyń ult namysyn qorǵaýy. «Metallýrg bolý degen men úshin naǵyz erkek bolý» degenniń balamasy ispetti edi. Tańdadyń ba – kiris, kiristiń be – shyda, shydadyń ba – qataryńnyń aldy bol. О́zime ózim osyndaı talap qoıatynmyn. Odan da asyryp aıtaıyn: metallýrg mamandyǵy maǵan adamnyń boıyndaǵy ózgeshe múmkindikti, ózgeshe shydamdylyqty, ózgeshe tózimdilikti kórsetetindigimen de qymbat» (85-b.). Nursultannyń patrıotızmi osylaı bastalǵan.
Kitapta Qýanysh (Omashev) degen dosy Magnıtkadan ketkisi keletinin aıtyp aqyldasqanda, Nursultannyń oǵan aıtqan sózi keltirilgen. Ony Qýanysh ózi aıtqan. «Qýanysh, – dedi ol meni muqııat tyńdap alǵan soń, – sen ketesiń. Men ketemin. Ol ketedi. Sonda Qazaqstan Magnıtkasynda kim qalmaq? Bizde, qazaqtarda namys degen bar emes pe edi? Bul – bizdiń Magnıtkamyz. Bul – bizdiń bolashaǵymyz. Urpaǵymyzdyń maqtanyshyna aınalar alyp óndiris. Jan-jaqtan kelip jatqan ózge ulttardan metallýrgııanyń qyr-syryn úırenip, keleshekte óz qolymyzǵa almaımyz ba Magnıtkany? – «Dosymnyń aýyr sózi meni toqtatty», – deıdi Qýanysh (118-b.).
Keıingi áńgimelerden biz Qazaqstan Magnıtkasynyń ósip, órkendeýi jolyn, sonymen birge, metallýrg Nazarbaevtyń da birge shyńdalý, ósý joly qabat júrgenin kóremiz. Magnıtkanyń, Temirtaýdyń tarıhyna, ondaǵy adamdardyń taǵdyryna ol óz taǵdyrynan bólek qaraı almaıdy. «Azamat retindegi altyn besigim – Temirtaý» (104-b.) degendi osydan aıtqan. Ol óz qataryndaǵy jumysshylar ishinde óziniń uıymdastyrýshylyq, kósemdik qabiletimen erte kózge túsken. Komsomol jumysyna aralasyp, keıin partııa qataryna kirgen. Qalalyq partııa komıtetinde, Magnıtka partııa uıymynda jaýapty jumystar atqarýǵa jetken. Ol kezde Magnıtkanyń partııa uıymy KOKP Ortalyq Komıtetiniń tikeleı qaramaǵynda bolatyn. Sony paıdalanyp, zavodtyń muqtajdary týraly máseleler qoıady. Onymen KOKP Ortalyq Komıteti shuǵyldanady. Solardyń aralasýymen kombınatty órkendetýde jańa ister júredi. Kombınat Odaq boıynsha aldyńǵy qatarǵa shyǵyp úlgili aýyr óndiris mekemeleriniń birine aınalady. Sóıtip, Qazaqstan Magnıtkasy aıaǵynan tik turady.
Nazarbaevtyń kombınat partııa uıymynyń hatshysy retindegi batyldyǵy men iskerligi osyǵan jetkizgen edi. Ol Máskeýde KOKP Ortalyq Komıtetiniń sekretarıatynda sóıleıdi, M.A.Sýslov, V.I.Dolgıh sııaqty partııa basshylarynyń qabyldaýynda bolady. Nazarbaevtyń Temirtaý máselesin talqylaýda problemanyń túıinin tap basyp, basshylyqqa jetkize alýy onyń bedelin kóteredi. Munyń ar jaǵynda Qaraǵandy oblystyq komıtetiniń ekinshi hatshysy, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń óndiris jónindegi hatshysy, Qazaqstan Úkimetiniń basshysy qyzmetteri tur edi. Ol qyzmetterde Nursultannyń Temirtaýda shyńdalýy, jınaǵan tájirıbesi, ortalyqpen baılanysy, sóıtip, boıyna darytqan iskerlik, uıymdastyrýshylyq qabileti kómekke kelgeni daýsyz. Keıin Prezıdent bolǵanda da sol tájirıbeler paıdaǵa asty.
Nazarbaevtyń azamattyq jańa ómiri onyń Respýblıka Prezıdenti bolyp saılanýynan bastalady. Burynǵy qyzmeti keńestik júıedegi qalyptasqan daǵdy kóleminde jumysty batyl, iskerlikpen jyljytýmen shektelse, endi eski qoǵam kúırep, jańa qoǵam qurýdyń jolyn oılaný men atqarý mindetteri alda turdy. Qoǵamnyń toqyraı bastaǵanyn ol erte sezindi. Partııa qyzmetinde júrgen kezderinde-aq, jańa jaǵdaılarmen tanysa júrip, oılanarlyq dúnıeler tapty. Partııa jumysshylar ortasymen baılanysyn álsiretip alǵanyn, olarmen pikirlesip otyrýdan qalǵanyn, qarapaıym halyqtyń jaǵdaılarymen eseptespeıtinin kórdi. Jumysshy ortasynan shyqqan onyń betiń bar, júziń bar demeı, tike aıtatyn minezi basshylyq ortasynda dórekilik, partııalyq etıkadan tys minez sanalatynyn baıqady. Kemshilikti kórse de, kórmegendeı bolyp, ony basshylarǵa ashyq aıta almaıtyn, tigisin jatqyzyp sóıleıtin adamdarmen ol kelisimge kele almady. Zamanǵa, iske ózgerister kerektigin túsindi. Ortalyqta da osy daǵdy qalyptasqanynyń kýási boldy. Ortalyq ulttyq respýblıkalar basshylaryna senimsizdikpen qaraıtyn bolǵan. Halyq tutynatyn taýarlar men azyq-túliktiń jetimsizdigine ulttyq respýblıkalar kináli sııaqty, olardy orystyń yrzyǵyn jep jatqandaı túsine bastaǵan. Jumys ónimi de álsirep ketken. On ekinshi besjyldyqtyń negizgi kórsetkishteri oryndalmaı qalǵan. Eldiń eń úlken basshysy Gorbachevtiń ózi ómirdi, halyqty, ekonomıkany bilmeıtin adam bolyp shyqqanyn Nursultan kózimen kórdi. Munyń aıaǵy kommýnıstik partııanyń taraýyna, memlekettiń ómir súrýin toqtatýǵa ákelgeni túsinikti edi.
Osy jaǵdaılardan soń Qazaqstan Respýblıkasyna ıe bolyp qalyp, Tuńǵysh Prezıdent saılanǵan Nursultan Nazarbaevtyń endigi el taǵdyry ne bolatyny jaıynda oılanýyna jol ashyldy. Ol kóp izdendi. Sosıalıstik ekonomıkanyń ózin ózi aqtamaǵanyn túsinip, eldiń bári júrgen jolǵa, synaqtan ótken naryqtyq qarym-qatynastarǵa kóshýdiń qajettigin kórdi. О́z elin basqaryp, ekonomıkasyn kótergen eýropalyq iri memleketter basshylarynyń tájirıbesin zerttedi. Qazaqstannyń ulttyq mentalıtetin saqtaı otyryp, olardy ilgeri damyǵan elder qataryna qosý mindetin moınyna aldy. Úlken oılar Nursultandy tek Qazaq memleketiniń taǵdyrymen shektemeı, álemdik damýdyń problemalaryn túsinýge, olarmen bul jóninde pikirlesýge jeteledi. Ol Qazaqstannyń damýyn jalpy memleketter damýymen, qoǵamdyq ózgeristermen baılanystyra qaraýǵa kóterildi: «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy. Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqalasyn jazarda Nursultan oıynyń osylaı órbigenin kóremiz.
«Ol maqalany daıyndarda kóp oılandym, kóp tolǵandym, – deıdi Elbasy. – Álem nege turaqsyz? Dúnıe nege bir daǵdarystan keıin bir daǵdarysqa urynyp jatyr? Batys Eýropanyń buryn buljymastaı kórinetin qoǵamdyq júıesi, synaqtarda syr bermeıtindeı sanalatyn ekonomıkalyq júıesi nege qaıta-qaıta qıyndyqtardy bastan keshýde? Nege ol elderde jumyssyzdyq kúsheıip, áleýmettik qorǵaý tetikteri álsirep barady? Osydan birneshe jyl ǵana buryn aýqatty delinetin memleketterdiń basyna qazir nege defolt tónip tur? Suraq kóp. Jaýap joq. Úlken segizdik dep te, úlken jıyrmalyq dep te ústin-ústin údemelete jıyn ashyp, talqylaǵanmen bul túıin tarqatylmaı kele jatyr. Bul túıin, árıne, ońaılyqpen tarqatylmaıdy. Adamzat basyna tónip turǵan qaterdiń qara bultyn seıiltýdiń – jahandyq qarjy daǵdarysyn boldyrmaýdyń joldaryn búkil adamzat birlese talqylaǵany jón».
Ol maqalasynda osy jaǵdaılardy taldaı kele, óz ıdeıasyn – G-Global ıdeıasyn usynady. Osy arqyly daǵdarystardan qorǵalatyn, tıimdi álemdik valıýtasy bar, ortaq saýda júıesi, yqpaldastyqtyń ádiletti júıesi bar jahandyq ekonomıka qurýǵa bolady dep esepteıdi. Tutynýshylyq ıdeıasyna qarama-qarsy memleket saıasatynyń negizine óndiristik eńbekti alyp, Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyn qurýǵa shaqyrdy. Maqalada paternalızm, áleýmettik ınfantılızm degen ıdeıalardy qozǵap, áleýmettik masyldyqtan arylýǵa, «baıaǵydaı keńbalaq júristi» toqtatýǵa úndedi. «Infantılızm degen adamnyń qara basyn, óziniń otbasyn alyp júre almaýy» dep túsindire otyryp, adam jaýapkershilikti sezinetin azamat retinde jastaı qalyptasýy kerektigin, jalǵan namysty qoıyp, buryn qazaqtar istemeıtin kásipterge – taksıst, daıashy, etikshi, satýshy, santehnık, shashtaraz sııaqty mamandyqtarǵa barýyn qajet sanaıdy.
Táýelsiz Qazaqstan memleketiniń qurylý joly, zańnamalyq negizderin qalyptastyrý, ulttyq ekonomıka qurý, óz aqshamyzdy aınalymǵa shyǵarý, memlekettik menshikti jekeshelendirýdiń jaǵdaılary Prezıdent suhbatynda keń áńgimelenedi. О́ıtkeni, bul oqıǵalardyń kezinde halyq ártúrli kóńil-kúıin basynan keshkenin eskerip, onyń uıymdastyrylýy joldaryn keńirek túsindirýdi oryndy sanaıdy.
Táýelsizdik bizdiń bárimizge zor jaýapkershilik artatynyn, bostandyqtyń qolǵa tııýi eshqandaı masaıraı berýge mursat bermeıtinin Prezıdent halyqqa únemi aıtýmen keledi. О́z kúshimizge, ózimizdiń jasampazdyq qabiletimizge senýge úırendik. Respýblıka jaǵdaıyn jańǵyrtýda onyń «Aldymen – ekonomıka, sodan keıin saıasat» tujyrymdamasy ózin-ózi aqtady. Qazaqstan halqynyń quqyqtyq teńdigin qamtamasyz etý úshin ulttyq kelisim saqtaldy. Saıası turaqtylyq memlekettik saıasattyń basty qaǵıdasyna aınaldy. Jańa Parlament quryldy. Munyń bári keıin kóptegen sharalardy iske asyrýǵa jol ashty. Prezıdent suhbatynda taldap aıtylǵan osy máseleler kópshiligimizdiń kóz aldymyzda iske asqan edi. «Bizdiń júrer jolymyz táýelsizdiktiń alǵashqy birer jylynda belgilenip úlgergeni, árıne, bizdiń úlken baǵymyz, – deıdi Prezıdent. – Biz qoǵamnyń basty baılyǵy – adam, eldegi ıgiliktiń bári adam úshin jasalady dep jarııaladyq».
Ol el damýynda 1992 jylǵy «Qazaqstannyń egemen memleket retindegi qalyptasýy men damýynyń strategııasy», 1997 jylǵy «Qazaqstan-2030», 2013 jylǵy «Qazaqstan-2050» strategııalary qandaı ról atqarǵanyn atap, taldap berdi. Qazaqstannyń ıdeologııalyq tuǵyrnamasynyń negizgi baǵyttary jaıynda aıtty. Sosıalıstik kózqarastardyń da, dástúrli uǵym-parasattyń da, lıberaldy qozǵalystardyń da qundylyqtarynyń ekshelýi, táýelsizdik ıdeıasyna laıyqtary iriktelgeni de oryndy sóz bolǵan. 1992 jyly ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń birinshi quryltaıy shetelderdegi baýyrlarymyzǵa qushaq ashyp, olardyń birtindep elge kele bastaýyna jol ashty.
Kitapta el tarıhyndaǵy orasan oqıǵalardyń biri – Semeı polıgonynyń jabylýy jónindegi áńgime kim-kimge bolsa da qushtarlyq týǵyzady. Polıgon Prezıdent Jarlyǵymen 1991 jyly 29 tamyzda jabylǵan. Bul Jarlyqtyń aıryqsha mańyzy – onyń Keńes Odaǵy bar kezde, Máskeý bıligi tusynda shyǵýynda. Bul – qazaqstandyqtar úshin, ásirese, polıgonǵa jaqyn turǵan halyq úshin úlken qýanysh bolsa, Máskeý oǵan rıza bolmaı, bas shaıqasqan. Olar «KSRO-nyń qorǵanys qabiletin búldirý áreketi», «Eldiń basty strategııalyq nysanyna qastandyq» esebinde qaraǵan. N.Nazarbaevtyń alǵashqy prezıdenttik tusynda jasalǵan osy sheshim onyń táýekelge bel baılaǵan erligi dep baǵalanýǵa laıyq. Suhbatta Qazaqstanda atom qarýyn jasaýdyń alǵashqy qadamynan bastap, barlyq tarıhyn, Abaı jerin polıgon úshin tańdaý sebepterin, atomdyq jarylystardan zardap shekken halyqtyń tragedııasyn, polıgonǵa eshkimdi jibermeı jasyryn ustaǵanyn (oǵan birinshi barǵan basshy Nursultan Nazarbaev eken) túgeldeı aıtyp jarııalaǵan.
Prezıdenttiń polıgondy jabý jónindegi sheshimin tezdetken, onyń ashý-yzasyn týdyrǵan jaǵdaı Semeı synaq polıgonynyń aýmaǵyn keńeıtý jóninde joǵarydan túsken habar eken. «Qanym basyma shapshydy. «Nemene, Ortalyq Komıtet pen Úkimettiń qaýlysy shyǵyp pa edi? Nege men, Qazaqstan Úkimetiniń basshysy, muny alǵash ret estip otyrmyn? – desem, «Qaýly shyqpasa, shyǵady. Joba jasalǵan, Ortalyq komıtet kelisken. Biz qujatty jibergende, qol qoıyńyz da, aıtqandy isteńiz», dep túıeden túskendeı sóıleıdi», – deıdi Elbasy. Ol Kolbınniń qol qoıyp qoıǵanyna qaramaı, Ortalyqpen qatty-qatty sóılesip («Bulaı bara berse, 1986 jylǵy jeltoqsandaǵy jaǵdaı qaıtalanýy múmkin»), jobany toqtatady. Nazarbaev bul jóninde KSRO Joǵary Keńesiniń keńeıtilgen májilisinde sóıleıdi, Oljas Súleımenovti bas qyp, «Nevada-Semeı» qoǵamdyq qozǵalysyn uıymdastyrady. Aqyry, 1990 jyly el Prezıdenti bolyp saılanǵannan keıin alǵashqy basty sharýanyń biri etip polıgondy jabý týraly Jarlyqqa qol qoıady.
Polıgondy jabýmen, árıne, másele túgel sheshilmeıdi. Respýblıka qolynda úlken atom qarýy qalady. Prezıdent kitapty «Iаdrolyq qarý-jaraq jáne olardyń ushyrǵyshtary jóninen AQSh-pen strategııalyq tepe-teńdikke jetkizilgenin, al jekelegen pozısııalar boıynsha, búkil NATO elderiniń bárin qosqandaǵy qýattan da artyq áskerı áleýet jınalǵanyn» keltiredi. Batys álemi osydan qatty qaýiptenip, ony joıý úshin mazalaı bastaıdy. Nazarbaev «Qolda bar qarý bolashaqta da saqtalady» dep jarııalaıdy. Ol Amerıkadan Qazaqstan qaýipsizdigine kepildik suraıdy. Olar kelispegen soń, basqa eshbir kelisimdi qabyldamaıdy. Onymen kelissóz júrgizgen Ý.Krıstofer ony «ońaı shaǵylmaıtyn jańǵaq» atandyrady. Sońynda amerıkalyqtar amalsyzdan Nursultan Nazarbaevtyń usynysyn qabyldaıdy. Aqyry Memleket basshysy qolda bar atom qarýyn joıyp, bul aımaqty ondaı qaýipten arylǵan aımaq etip jarııalaıdy.
Qazaqstan Konstıtýtsııasy úshin kúrestiń tarıhy uzaq ári qyzǵylyqty. Ony avtor tolyq áńgimeleıdi. Onda Konstıtýsııanyń jalpy el tarıhyndaǵy, negizgi Ata Zań retinde memleket pen adamnyń ara qatynasyn belgileýdegi ornyna toqtalady. Oqyǵan, zerttegen elderdiń konstıtýsııalarymen salystyra otyrady. Ol uzyn sany 20 eldiń konstıtýsııasyn oqyp konspektilepti. Jekelegen máselelerdiń konstıtýsııadaǵy kórinisi qandaı bolýy kerektigi jónindegi aıtystar men talastarǵa toqtalady.
«Men el Prezıdenti retinde bıliktiń zań shyǵarýshy jáne atqarýshy tarmaqtarynyń birlesken jumysyn jolǵa qoıýǵa bar kúshimdi saldym. Keıde aptalar boıy kúnimen Parlamentte otyryp, depýtattardyń daý-damaıyn tyńdaıtynmyn, saýaldaryna jaýap qaıtaratynmyn. Túnge qaraı kabınetime keletinmin de, sheshimi qabyldaýdy talap etip turǵan, kezek kúttirmes máselelermen aınalysýǵa kirisetinmin» (340-b.). Mine, ol kezde Prezıdenttiń jumys rejimi qalaı qalyptasqan!
Táýelsiz Qazaqstannyń shekarasyn bekitý, syrtqy saıasatyn belgileý máseleleri boıynsha da arnaıy suhbat ótkizilipti. Onyń alǵashqysynda áńgime oqyrmandarǵa jalpy shekara uǵymy, onyń memleket úshin mańyzy jaıly pikirlermen bastalady. «Shekaralar jónindegi másele kez kelgen sátte jarylýy múmkin oq-dári qoımasy sııaqty ekenin túsiný qıyn emes, al onyń jalyny ádette tek otpen oınaýshyny ǵana emes, oǵan múldem qatysy joqtardy da sharpıdy», – deıdi Prezıdent. «Uzyndyǵy 13 myń shaqyrymnan artyq memlekettik shekarany delımıtasııalaý men demarkasııalaý – Elbasymyzdyń strategııalyq turǵydan oılaý qasıetiniń taǵy bir dáleli» jáne ol «jer kólemi boıynsha dúnıe júzindegi toǵyzynshy orynda turǵan bizdiń memleketimizdiń aýmaqtyq tutastyǵy men qaýipsizdigi turǵysynan erekshe mańyzǵa ıe», – deıdi kóp jyldar Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstrligin basqarǵan Q.Toqaev. Ol táýelsizdikke deıin osynshama ákimshilik shekara zańdy túrde bekitilmegenin, shekaranyń tutastyǵyna eshkimniń kepildik bermegenin atap aıtady. Shekaralyq shepterdi anyqtap, ony qujattaý qajettigin kótergen jáne atqarǵan da N.Nazarbaev ekenin kórsetedi. «Syrtqy saıasat – tolyqtaı Memleket basshysynyń quzyretindegi is. Prezıdenttiń bul salaǵa jasaǵan qamqorlyǵynyń arqasynda táýelsizdiktiń tańsári shaǵynda-aq Qazaqstannyń daýysy barlyq kóp jaqty forýmdarda estile bastady», – dep jalǵastyrady.
Osy máseleler suhbatta keńinen taldana aıtylady. Shekarany aıqyndaý men qujattaýdyń qıyndyqtaryna, basty-basty úlken memlekettermen shekara týraly kelissózderdiń júrgizilgenine nazar aýdarylady.
Syrtqy saıasat týraly áńgimelegende EQYU-ǵa tóraǵa bolyp, sol uıymnyń sammıtin ótkize alǵan jalǵyz el – Qazaqstan bolǵany erekshe atalady. Qazaqstannyń syrtqy saıasaty kóp jaqty baǵdar ustanyp kele jatqanyna, Eýrazııalyq odaqtyń máselesi Qazaqstanda týyp, kóterilgenine, Reseımen shekara jáne Baıqońyr máselesine, Amerıkamen qarym-qatynasty jaqsartý sharalaryna suhbatta keń oryn berilgen.
Qazaqstannyń damý keleshegi, onyń qarqynyn kóterý, sóıtip, damyǵan elderdiń qataryna qosý ıdeıasy sońǵy jyldardaǵy Nursultan Nazarbaevtyń oıy men aqylyn bılegen problemalarǵa aınaldy. Ol «Qazaqstan joly» degen kitap jazdy. Onda qazirgi álemde aty jıi atalatyn, osydan 20 jyl buryn-aq táýelsizdikke qoly jetken eldiń ishki jáne syrtqy saıasaty, onyń damýynyń qazaqstandyq ózgeshe joly sýretteledi. Suhbatta osy damýdyń bes ózekti máselelerine toqtalǵan. Olar: memlekettik strategııa ustanymdarynyń qalyptasýy men belsendi áreket jasaıtyn qabiletti azamattyń tulǵalaný joly, prezıdenttik bıliktiń bıýrokratııanyń kúni ótken jáne basy artyq býyndarynan arylatyndaı tıimdi júıesi men osy joldaǵy úzdiksiz izdenister, egemen Qazaqstannyń daǵdarysqa qarsy júrgizgen sharalary men odan shyǵa bilýiniń joly, ekonomıkalyq ósý úrdisi men jyl saıyn memlekettiń aldynda turǵan mindetterdiń kúrdelene túsýi, eń sońynda adamdardyń jeke qarym-qatynastarynyń ózgerýi, jańa qoǵamdyq izdenisterge yńǵaılasý máseleleri. Kitaptan ýaqyt, tarıh, adam ómiriniń jańalyqtary jaıynda kóp málimet alasyń, zamannyń rýhyn sezinesiń. Avtor ótkendi baıypty baǵalaı otyryp, búgingi bolmysqa aqıqattyq turǵysynan qaraıdy, keler kúnniń úmitin sezinedi. Ishki taldaýlarynda buryn biz sııaqty kúı keshken, keıin básekelestikke qol jetkizgen Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń tájirıbesin paıdalaný joly sóz bolady. «Qazaqstan-2030», «Qazaqstan-2050» strategııalyq baǵdarlamalary arqyly osy ıdeıalar iske asyp jatqanyn kóremiz.
Odan keıin «Nurly Jol» baǵdarlamasy qabyldandy. Qazaqstan sııaqty jeri keń, dalaly, joldary joq elde qatynastyń ońaı bolmaıtyny belgili. Osyny baıandaı otyryp, avtor Qazaqstannyń ishki aımaqtaryn jalǵaıtyn jańa temir, avtomobıl, áýe, sý joldaryn salý, keńeıtý máselelerin kún tártibine qoıady. «Uly Jibek joly» jańartylady. Olardyń biraz bólikteri iske qosylǵan. Qalǵany boıynsha belsendi jumys júrip jatyr. Bizdiń jerdi basyp ótetin «Batys Qytaı – Batys Eýropa» jolynyń qazaqstandyq bóligi aıaqtalýǵa jaqyn. Kólik pen kommýnıkasııa memleket ekonomıkasyn kóterýge qyzmet jasap qana qoımaıdy, eldiń saıası tutastyǵyn qamtamasyz etedi. «Nurly Jol» baǵdarlamasynyń osy talaptary da iske asý ústinde. Kaspıı men Qara teńiz aralyǵynan kanal salý baıaǵyda sóz bolyp toqtap qalǵan Sibir ózenderi arnalarynyń bir bóligin Qazaqstanǵa burý ıdeıalaryn kóterý de aldaǵy mindetterdiń qataryn tolyqtyrady.
Sońǵy suhbat Astana jóninde. Elbasy «Astana – táýelsizdiktiń jemisi» deı otyryp, eń aldymen ony «saıası kúshterdiń búkil álemde jańasha ornalasýynyń nátıjesi» dep qaraıdy. Astananyń kóship kelýi táýelsiz memlekettiń damýyna, ornyǵýyna zor yqpal etkenine toqtalady. Bul ıdeıanyń óziniń basyna kelýi men iske asý jolyn sholady. Qalanyń bas josparynyń qabyldanýy, ony oryndaýǵa shetel arhıtektorlaryn qatystyrý máselesi de úlken sharýanyń biri bolǵan eken. Osy negizde qala qurylysynyń qalaı júrgeni, ondaǵy ár úlgidegi úıler, qatysqan, ózine járdemdesken adamdar, qaıshylyqty kózqaras týraly áńgimeler birine-biri jalǵasyp ketedi.
«Astananyń qyzyǵyn, eń aldymen, ózimizdiń halqymyz kórip jatyr. Eldiń qıyr-qıyrynan quıylǵan kósh elordany jyldan jylǵa qazaqylandyryp barady. Azamattarymyzdyń patrıottyq rýhyn kóterýde de elordanyń orny bólek. Astana búkil eldiń damýyna lokomotıv bolyp otyr. Oblys ortalyqtary elordaǵa qarap boı túzep jatyr. Astana arqyly el túlep sala berdi. Bul qala adam resýrstaryn damytýǵa qatty yqpal jasady. Talaılar osy qalaǵa kelip, qyzyqty jumys tapty, bilim aldy, jańa mamandyqtar ıgerdi, óziniń sharýasyn dóńgeletip alyp ketti. Astana qazaqty shıratty. Astana búkil halqymyzdy túletti. Eldi silkindirdi», – deıdi Elbasy.
Suhbattyń qorytyndysynda Elbasy Qazaqstan halqy jetken tabystarǵa eldiń bári ortaq ekenin basa kórsetedi. «Men ne istesem de, qabyrǵaly halqyma súıep istedim. Halqymyz bul bastamanyń eldiń bolashaqtaǵy taǵdyry úshin qandaılyq máni baryn birden uqty. Jasy da, jasamysy da uly kóshke kólikti bolsyn aıtty, tilek qosyp qana qoıǵan joq, jan-tánimen qoldady. Uly kóshke qosyldy. Arqanyń jeline qaǵylyp, kúnine totyǵyp, jańbyryna malshynyp, aıazyna tońyp júrip, eldik ǵımaratynyń qadasyn qaǵysty, balshyǵyn ılesti, kirpishin quıysty», – deıdi.
Sóıtip, Elbasynyń suhbat kitaby ózi bastap, elimiz bastan keshken táýelsizdik tarıhyn qysqa da nusqa úlgide áńgimelep shyqqan baǵaly eńbek dep qorytýǵa bolady. Qansha degenmen, aýyzsha aıtylǵan áńgimeler ǵoı, biraq jazyp alǵan úlgideı taza, basy artyq sózi joq, jatyq, sheshen. El tarıhyn, onyń memleket esebindegi damýy men ádebıeti, tarıhy, óneri, salt-sanasy, ádet-ǵurpy, basqa elder men olardyń kórnekti qaıratkerleri men jazýshylarynyń shyǵarmalaryn kóp biletin adamnyń keń dıapazondy bilimi áńgimelerden ańǵarylyp otyrady. Ony oqyǵan adam Qazaqstan, Táýelsizdik, Nazarbaev degen uǵymdardyń qanshalyqty birigip, týysyp ketkenine, birinsiz birin túsiný qıyn ekenine kózin jetkizedi.
Suhbat júrgizgen Saýytbek Abdrahmanov ta tájirıbeli qalamger, oıly, bilimdi azamat, osylardyń bárin kitapta tolyq saqtaǵan. Qansha degenmen, suhbat resmı sóılengen sóz emes, eki adamnyń ózara bólisken, túsinisken jan syry ǵoı. Prezıdent eńbekterin, onda sóz bolatyn áńgimelerdiń báriniń jandy kýási bolǵan adamnyń suraýlary da naqty, ádemi oılastyrylǵan. Keıbir jaılardy óz aýzynan estý úshin ádeıi táptishtep, naqtylap, ondaǵy ózi kózdep otyrǵan problemany atap suraıdy.
Tutastaı kitap kim-kim úshin bolsa da qyzyqty, jaqsy oqylady. Onyń sońǵy betin oqyrman Elbasyna degen úlken rızalyq sezimmen jabady. Táýelsiz Qazaqstannyń qaryshty damýynan biz Tuńǵysh Prezıdentimizdiń oıynyń keńdigi men qııalynyń, armanynyń bıiktigin tanımyz. Bir baǵdarlamadan soń ekinshisi, odan úshinshisi týyp, uly josparlardyń tynbaıtynyn túsinesiń. Uly josparlarlyń avtory da uly ekenin el biledi. Biraq, ózi olaı sezinbeıdi, eńbek astynda ósken adamnyń qarapaıym tulǵasy qashan da sol qalpynda kórinis beredi. Bul kitapta da solaı. Bári de biz kórgen, este saqtalǵan úlken ómir syry. Onyń biz bilmeıtin jaılaryn Elbasynyń ózinen tyńdap, máz bolyp otyrmyz. Prezıdent taıaý kúnderi alda turǵan týǵan kúniniń qarsańynda ómiri, kórgen-bilgen, istegen isteri jaıly syr shertip, halqyna syılyq jasap otyrǵany da qýanyshty. Qýanyshqa qutty bolsyn aıtamyz. Elbasyna uzaq ómir, aldaǵy josparlarynyń oryndalýyna sáttilik tileımiz.
Serik QIRABAEV,
akademık.
ALMATY.
