Azamattyq qoǵam

Onyń damý joldary haqynda birer sóz Qazirgi ýaqyt adamdarǵa kóp­te­gen talap qoıyp, kúndelikti tir­shiliktiń ózinde talaı ómirlik, qo­ǵamdyq máselelerge jaýap izdeýdi kól­deneń tartady. Adam ómiri de sát saıyn ózgerip keledi. Al osy kúr­deli zamannyń bastapqy júıesi – azamattyq qoǵam. Olaı bolsa, aza­mattyq qoǵam degenimizdiń ózin jal­py qoǵamnyń, memlekettiń, jeke tulǵanyń damý deńgeıiniń kór­setkishi deýge negiz bar. Qazaq­stan­daǵy azamattyq qoǵamnyń da­mýyna qatysty ártúrli kózqarastar kezdesedi. Olar: elimizde azamattyq qoǵamnyń damý deńgeıi joǵary degen oıdan bastap ondaı damý búgingi talapqa saı emes nemese tipti de syn kótermeıdi degen aralyqtaǵy kózqarastar. Jalpy, azamattyq qoǵam tórt negizgi elementten quralady. Ol – azamat, qoǵam, memleket jáne quqyq bolsa, basty qundylyqtary – adam ómiri, adaldyq, jekemenshik quqyǵy. Azamattyq qoǵamnyń negizgi qyzmeti azamattyń qajet­tilik­terin – quqyǵy men bos­tan­dyǵyn qamtamasyz etýge baǵyt­ta­lady. Osy maqsatty oryndaýdyń basty sharty qoǵamnyń áleýmettik-eko­nomıkalyq jáne mádenı-qu­qyqtyq qatynastarynyń jıyn­tyǵy – demokratııalyq orta qalyp­tastyrý bolyp tabylady. Árıne, teorııa jaǵynan bul túsinikti de anyq bolyp esep­teledi. Naqty praktıkaǵa ke­letin bolsaq, azamattyq qoǵam damý jolynda talaı qıyn­shylyqtar men kedergilerge kez bolady. Damý joldary áleýmettik toptardyń óz múddelerin qamtamasyz etý belsendiliginiń joǵarylyǵy men memlekettiń qoldaýyna jáne ha­lyq­aralyq uıymdardyń prak­tı­kasyna negizdeledi. Belsendi aza­mattyq qoǵam atqaratyn is-sharalar jeke tulǵanyń jáne áleýmettik toptardyń naqty máselelerine nazar aýdarady. Azamattyq qoǵam saıası jumyspen salystyrǵanda kóbinese áleýmettik máselelerdi alǵa qoıyp, olardy tıimdi sheshýdi maqsat tutady. Osy qatarda bizdiń elde azamattyq qoǵam damýyna eń basym yqpal etýshi memlekettiń qoldaýy bolyp otyr. Úkimettik emes uıymdar men memlekettik organdardyń qatynas­tary myna salalarda asa belsendi: ortaq is-sharalar (konferensııalar, dóńgelek ústelder), keńestik kómek, ortaq jobalardy iske asyrý, úkimettik emes uıymdardyń ár saladaǵy áleýmettik jobalarǵa qatysýy sııaqty kóptegen ba­ǵyt­tarda órbý ústinde. Byltyrǵy jyly Qazaqstanda túrli baǵyttaǵy 5820 ÚEU, 3340 qoǵamdyq qor, 1072 zańdy tulǵalar qaýymdastyǵy, 471 etnomádenı birlestik, 3340 dinı birlestik, 40-tan astam konfessııa men deno­mı­nasııalar, túrli menshik ny­sa­nyndaǵy 6646 BAQ tirkelgen jáne jumys isteıdi. ÚEU-lardyń ornyqty toptary túrli baǵyttar bo­ıynsha resimdeledi, olar: eko­logııalyq – 6%; áskerı-pa­trıottyq – 4%; balalar jáne jastar – 14%; mádenıet jáne óner – 8%; múgedekterdi qoldaý boıynsha – 7%; ǵylymı jáne bilim berý – 8%; áıelder jáne genderlik saıasat – 8%; saýyqtyrý-profılaktıkalyq – 7%; qoǵamdyq bastamalardy qoldaý – 10%; buqaralyq aqparat quraldaryn damytý – 2%; áleýmettik qorǵaý – 9%; quqyq qorǵaý – 7%; sporttyq – 10%. Sonymen qatar mundaı bir­les­tikterdiń kópshiligi tek qaǵaz jú­zinde ǵana bar, olar tek tirkelgen uıymdardyń sandyq kórsetkishteri statıstıkasyn ǵana jaqsartady. Úkimettik emes sektorda ótken jyly barlyǵy shamamen 200 myń adam jumys jasady. Olardyń 40 myńy turaqty negizde, 50 myńǵa deıini ýaqytsha, erikti (vo­lon­terlik) negizde 100 myńnan astam adam jumys isteıdi. ÚEU-nyń alýan túrli qyzmetterin 2 mln.-ǵa taıaý adam paıdalanady. Kóbinese memlekettik emes uıymdar qa­lalarda jáne aýdan orta­lyq­ta­rynda ornalasyp qyzmet etedi jáne olardyń aýyldyq mem­le­kettik emes uıymdarǵa qaraǵanda qar­jylyq, tehnıkalyq ma­man­darmen qamtamasyz etilýi álde-qaıda joǵary. Sondyqtan olardyń basqa da mekemelermen qarym-qatynas ornatyp, júıeli jumys jasaýyna múmkinshilikteri mol. Memlekettik emes sektordyń jumys isteýi tikeleı qarjylandyrý kózderimen baılanysty. Mem­le­kettiń yqpaly azamattyq salany qar­jy arqyly basqarý jáne onyń qyzmetin zańnamalyq qamtamasyz etý áreketterine súıenedi. Negizgi tásil – memlekettik áleýmettik tapsyrys. Osy maqsatqa memleket ta­rapynyn qarjylandyrý kólemi jyl saıyn ósýde. Sonymen qatar asa mańyzdy áleýmettik jobalar iske asýda. Biraq osyǵan baı­la­nysty byltyrǵy jyly mem­lekettik organdar tarapynan ÚEU-ny qarjylandyrýdyń qıyndyǵy týyndady. Onyń basty sebep­te­riniń biri – memlekettik áleýmettik tap­syrystyń Memlekettik satyp alý týraly zań sheńberi aıasyna túsýi. Memlekettik satyp alý týraly 2007 jylǵy 21 shildedegi № 303-III QRZ qoldanystaǵy zańy ÚEU-ny kommersııalyq uıymdar sanatyna jatqyzady, bul ÚEU-lardyń qyzmetin, olar kótergen bastamalardyń júzege asýyn aıtar­lyqtaı shekteıdi. Áleýmettik tapsyrysty jos­par­ly túrde qarjylandyrý týraly máseleni sheshý úshin memlekettik áleýmettik tapsyrys basqa sektorlarǵa qatysty bolatyn Mem­l­e­kettik satyp alý týraly zańnyń quz­yretine jatpaıtyny týraly je­kelegen erejeni qabyldaý múmkindigin qaraý qajet. Iаǵnı, memleket óte kóp taýarlar men qyzmetterdi satyp alady, biraq memlekettik tapsyrys osy zań retteıtin qyzmetterge jatpaýy tıis nemese ÚEU-ny qoldaý boıynsha basqa da rásimderdi ázirleý qajet. Áleýmettik tapsyrystar bo­ıynsha jobalardy irikteýde de birqatar kemshilikter oryn alýda. Kóbinese atqaratyn jumystyń kólemi men ýaqytynyń saı bol­maýy, qarjylandyrýdyń jyldyń ortasynda bastalýy, sondyqtan da qajetti is-sharalardyń der ýaqytynda júzege aspaı, tek qaǵaz júzinde qala beretinin aıtýǵa bolady. Osy oraıda Áleýmettik tap­sy­rys týraly zańdy jetildirip jáne qarjylandyrý erejelerin de óz­gertken jón. Áleýmettik jobalardy qar­jylandyratyn arnaıy qor qurý kerek. Ol tek memleket tarapynan qarjylandyrylmaı, basqa da salalardan qarjy kózderin iz­des­tirý joldaryn qarastyrsa quba-qup. Sonda mańyzdy jobalar men baǵdarlamalar jarty jyl emes, tolyqqandy jumys jasaı alady. Ekinshi jaǵynan, bólingen qarjy jumsalýy ashyq júrip, olardyń esebi jylda BAQ-ta jarııalanýy qajet. Sońǵy kezde azamattyq qoǵam­nyń baqylaý qyzmetine basa nazar aýdarylyp, biraz bastamalar iske asyrylýda. “Nur Otan” partııasy aza­mattyq qoǵamnyń baqylaý qyz­metin joǵary deńgeıge kóterýge ar­nalǵan is-sharalardy qolǵa alýda. Ásirese, ekonomıkalyq daǵdarys ke­zeńinde memlekettik bıýdjetten bó­lingen qarajatty baqylaý, onyń tıimdiligin qadaǵalaý asa mańyzdy shara. Áleýmettik jaýapkershilik sala­synda úkimettik emes uıymdardyń orny erekshe. Bul bıznes pen memleket qatarynda úshinshi tepe-teń seriktes retinde túrli áleý­mettik toptardyń kókeılerindegi má­selelerin sheshýdegi kópir desek te artyq bolmas. Azamattyq qoǵam ókilderi eńbek salasyndaǵy qarym-qatynastardy qadaǵalaýda, eko­lo­gııalyq máselelerdi sheshý jol­da­ryn izdestirýde, túrli áleý­mettik qajettilikterdi qamtamasyz etýde másele kóterip, memleket pen bız­nes­tiń nazaryn aýdarýmen qatar, olarmen máselelerdi qoıan-qoltyq aralasyp sheshýge umtylyp otyr. Bul úshin, árıne, azamattyq qoǵam­da joǵary deńgeıdegi saraptaý ınstıtýttary men jetilgen kom­mý­nı­kasııa júıesi bolý qajet. Qa­zaqstanda qazirgi tańda qoǵam atynan jumys jasaıtyn meke­meler joqtyń qasy. Memleket pen bızneske tepe-teń qoıatyn aq­pa­rattyq yqpal da, belsendi kúsh te naqty qalyptaspaǵandyqtan, aza­mat­tyq qoǵam memlekettik júıege táýeldi bolýda. Mysaly, ÚEU men fıskaldyq organdardyń, sondaı-aq fıskaldyq organdardyń mese­nat­tarmen ózara qatynastary úlken másele týǵyzyp otyr. Elimizde qaıyrymdylyqqa jumsalǵan qarjyǵa salyqty retteýdiń jaı-kúıi otandyq bıznestiń azamattyq qoǵam ınstıtýtyna qarajat salýyn yntalandyrmaıtyny bul iske qolbaılaý bolýda. Azamattyq qoǵam qazirgi kezeńde óziniń qyzmetin tolyq atqaryp otyr dep aıtýǵa erte. Memleket óz tarapynan qoldaý kórsetýde. Alaı­da, azamattyq qoǵamnyń qaryshtap damýy úshin qoǵam da óz tarapynan belsendilik tanytyp, ómirlik qun­dy­lyqtardy qalyptas­tyrý jo­lyn­da talaı jumystardy atqarýy tıis. A. SÁDÝAQASOVA, “Nur Otan” HDP Parlamentarızm ınstıtýtynyń sosıologııalyq zertteýler bóliminiń meńgerýshisi, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory.