Ol ómirge ǵashyq edi

“Rýdnyıdan habar aldyńdar ma? Jaǵdaılary qalaı eken?” Otbasynda ara-tura bir-birimizden osylaı surap qoıamyz. Dereý Rýdnyıdaǵy Qana­­tovtar otbasyna telefon shalamyz, amandyq­taryn bilip, kóńil toqtatamyz. Keıde... telefon shyl­dyrynan keıin trýbkany kótersem, arǵy jaqtan Baqytkúl apaıdyń qońyr daýysy esti­ledi. Úlken kisilerdiń, balalardyń amandyǵyn, arasynda Mahabbattyń oqýyn surap qoıady. Jú­rek shymyrlap, tamaqqa qaıtadan túıin tyǵyl­ǵandaı bolady. “Adamdardy ózge emes, ólim de qosady eken-aý. Jaqsylyqpen, quda bolyp tanyspaǵanymyzdy qarashy” deımin ishimnen. “Ajal aıtyp kelmeıdi, ajal aıla taptyr­mas” depti bárin de basynan ótker­gen atala­rymyz. Degenmen sol kúni jas­­tar Tobyldyń jaǵasyna sýǵa túsýge barmaǵanda, bálkim, bir otbasy osynsha qaıǵydan aýlaq, al mańdaıy jyrta qarys Meıirjan jar­qyldap dostarynyń arasynda, Qostanaı memlekettik ýnıver­sı­te­tindegi kompıý­ter­lik tehno­lo­gııa fakýltetiniń úshin­shi kýr­syn tá­mam­dap jatqan bo­lar ma edi. Mine, zý­y­l­da­ǵan ýaqyt eshteńege qaratar emes. Qostanaıdy qoı­­­­naýyna alyp, irgeleı aǵatyn To­byl ózeniniń jaǵa­syn­da bulaq jıi kezdesedi. Shymyr­lap shyǵyp jatqan bulaqtyń tastaı sýyq sýy tómendegi ózenge qaıta quıady. Ondaı jerlerge sho­­­mylýǵa sýdan qut­­qarý qyzmeti ruq­­­sat etpeıdi, alaı­­­da sony tyń­daı­tyndar az. Jaz­dyń ystyq kúnderi jaǵalaı tal men qamystyń arasynda sap-salqyn bolyp turatyn qoınaýǵa jurt úıir, sýǵa túsip, kúnge qyzdy­rynady. Jalpy jurttyń aıtýynsha, Tobyl sýy shildeniń mı qaı­natar ystyǵynda da jyly­maıdy. Bul sý­dyń jazymen qan jalaıtyny da son­dyqtan, bálkim. Qaraǵaı, tal-qaıyńy ara­las ósken, ári shúıgin shóbiniń ıisi mu­ryndy jaratyn ózen jaǵasy adamdardy shaqyryp turǵandaı bolady. Elmıra, Valıa degen qurbylarymen serýendeýge barǵan Mahabbat “Tobylǵa sýǵa túspe” degen tátesiniń eskertpesin sol kúni umyt­qan bolatyn. О́zenniń jaǵasyna jaqyn turǵan qyzdy sý astynyń muzdaı aǵysy aldy da ketti. Qurbylarynyń jan daýy­syn estise de, qyzdyń artynan sýǵa súń­gýge jaǵa toly adamnyń eshqaısysynyń júregi daýalaǵan joq. Tek Meıirjan ǵana shydamady, ózenge sekirip ketti. О́zi de júzý bilmeıtin ol maltyp júrip, qyzdy ja­ǵaǵa ıtere berdi, qoly jeter jerge kelgende adamdar ony súırep shyǵardy. Al ábden sharshap qalǵan Meıirjannyń jaǵaǵa shyǵýǵa shamasy jetpeı qalǵan edi... Jurttyń barlyǵy da sol sát esin bilmeı jatqan Mahab­batpen bolyp ketti de, Meıirjannyń joqtyǵyn sálden keıin ǵana baıqaǵan. Dostary shý ete qaldy da dereý sýǵa sekirdi, súńgidi. Báriniń kesh ekenin túsingen olar qutqarý qyzmetine habarlady. Esin jıǵan Mahabbatqa qurbylary beıtanys bir jigittiń ony qutqaryp, ózi batyp ketkenin aıtty. Qutqarýshylar Meıirjannyń denesin úsh saǵattan keıin taýyp alyp shyqqansha Mahabbat jigitti ózi sııaqty aman alyp shyǵady degen balań qııalyna senip, meń-zeń bolyp jaǵada kútip otyrdy... Sol kúni Mahabbat úıge qas qaraıyp ket­ken­de, kesh oraldy. Júzi óte synyq boldy, jy­laý­dan kóziniń bileýdeı bolyp isingeni de baıqalyp turdy. Ol tátesiniń jaǵdaıdy suraıtynyn al­dyn ala sezdi. Kele “kishkentaı balany qutqar­dyq, anasy dostarymen kóńil kóterip otyr­ǵanda bala sýǵa túsip ketti. Sony qutqa­ramyn dep, bir qazaqtyń jigiti sýǵa ketip qaldy” dedi. Jigitke janym ashyǵan­dyqtan “kishkentaı balanyń ata-anasyna” syrttaı renjidim. Qyzǵa tynysh­tan­dyratyn shóp qaınatyp ishkizip, túnniń bir ýaǵyna deıin uıyqtaı almaı jattym. Bolǵan oqıǵa týraly Mahabattan qaıtara suraǵanymda “esime sala bermeńizshi, eshteńe aıtqym kel­meıdi” dep basyn búrkep jatyp qaldy. Oqıǵanyń shyn mánisinde qalaı bol­ǵanyna tek eki kúnnen keıin kózimiz jetti. Oblystyq orys tildi gazet “Ol eshteńeni oılap jatpady” degen taqyryppen qa­zanama berdi. “Ol on jeti jasar Mahabbat esimdi qyzdy sýdan óz ómirin berip qut­qardy. Meıirjan úzdik oqydy, stýdent­tik teatrǵa, debatqa qatysty. Ol maýsym aıy­nyń aıaǵynda ótetin túlekter keshin júrgizýge tı­is edi” depti. Ári qaraı oqýǵa shama kelmedi, árip­ter gazet betinde kól­kip ketkendeı boldy. Úıge júgirdim, bula ósip kele jatqan qyzymnyń etine alǵash ret ashy taıaq tıdi... Qyrshyn jasty sońǵy saparǵa shyǵaryp salýǵa da barmaı, únsiz qalýdyń uıaty jandy jep barady. On toǵyz jasar uldyń sýǵa ketkenin estigen Mahabbattyń seksendegi atasy men ájesiniń “balapanym-aı!” dep kúńirenip jylaǵany saı-súıekti syr­qy­ratty. Erteńine Meıirjannyń Rýdnyı qa­lasynyń ir­gesinde turatyn ata-anasyna týǵan-týysymyz­ben jettik. Biz qaıǵydan ot bolyp kúıip otyr­ǵan jandardan qan­daı aýyr sóz bolsa da estýge daıyn bolyp barǵanbyz. Aýladaǵy oty sóngen oshaq, áli jınalyp úlgermegen janaza tarqatqan úıdiń qara jamylyp turǵanynan habar be­r­­­gendeı. Tabaldyryqtan attaı bere júrekti óki­nish pen óksik órtep barǵan bárimiz de kóz ja­syna ıe bola almadyq. Úsh kún boıy jylaýdan talyqsyp jatqan úı ıeleri áýelde kimniń kelip otyrǵanyn túsinbeı del-sal kúıde qaldy. О́zderi sekildi О́zbekstannan kóship kelgen oralman aǵaıyndarynyń biri me dep, shyramyta almaı otyrǵany da belgili edi. Balasy qutqarǵan qyzdyń ata-anasy, týystary jana­zaǵa kelmegen soń, olardyń adam­dyq aryna salyp, kúder úzgen bolsa ke­rek. Nurshat ájeı jubatý sózin aıtyp, jy­­lap otyryp “men álgi qyzdyń áje­simin” degende, úıdiń ishi qaıtadan gý ete qaldy... Meıirjan Ábilákim men Baqytkúlden taraǵan eki qyz ben úsh uldyń eń kishisi eken. Shkaf sóresinde sýreti tur. Keń mań­­­­daıly, ala­­qan­daı aıaly kózine aqyl-parasat tunǵan jap-jas bozbala kúlim­sirep qaraıdy. – Men kóp aýyrdym, aýyr opera­sııada da jattym. Sonyń barlyǵynda da meni ómirge qaıta oraltyp otyrǵan Meıirjanym edi. Isi de, sózi de kóńilime qonyp turatyn ulyma qarap, ómirge talpyna beretin edim. Adamdarǵa meıi­rim­di etip tárbıelegen de ózim. Birde Qostanaı avtovokzalynda Rýdnyıǵa júretin avto­býsty kú­tip otyrsa, bir qart kisiniń qal­tasynan aqshasy qyltıyp, kórinip tur. “Álgi kisini baqylap otyrdym, qalta­sy­nan aqshasynyń sheti kórinip júrgenin ózi baıqamaıdy. Sosyn janyna baryp, amandasyp qolyn aldym da: “Ata, myna aqshańyzdy qaltańyzǵa salyp alyńyz, túsip qalar” dedim. Ol kisi “balam, kóp jasa, sen aıtpasań, rasynda túsýge shaq qalǵan eken ǵoı” dep rıza bolyp qaldy” dep aıtyp kelgen edi. – Ábilákim aǵanyń aýzynan jalyn atqandaı. – Mı qaınatarlyq ystyq ta joq. Qudaıym-aý, sýǵa qyz ben ul nege bardy? – dedi Baqytkúl apa kúrsinip. Biz de Mahabbattyń shomylýǵa úıden suranbaı ketkenin, al Tobyl jaǵasynda bolǵan jaıdy jasyrǵanyn, sol úshin oǵan kúıingenimizdi aıttyq. – Endi Mahabbatty kúıeýge berińder, ul tapsa atyn Meıirjan qoısyn!–dedi Ábilákim aǵa. Biz eki kózge qaıtadan erik berdik. Sol kúni qaıǵydan órtenip otyrsa da Baqytkúl apanyń óziniń baýyrynan órgenderge ǵana emes, qazaqtyń bar bala­syna jeterdeı analyq peıili tańqal­dyr­ǵan. “Mekkege jeti ret arqalap barsań da ana aldyndaǵy paryzyńdy óteı almaı­syń” degen sóz ananyń balany toǵyz aı kótergenine, aq sútine ǵana emes, onyń ózgeden erekshe peıiline bola aıtylǵan shyǵar, asyly... О́z ulyn joqtap, jany kúıip otyrǵan Baqytkúl apa bir mezgilde: “Mahabbatqa endi qatty sóz aıtpaı-aq qoıyńyzdar, aýrý bolyp qalar” dedi. Meıirjannyń qazasyn estigende ýnı­versıtet basshylyǵynan bastap, ustaz­darynyń, fakýl­tettegi dostarynyń qa­byrǵasy qaıysty. Ol tek ata-anasynyń ǵana emes, oqý ornynyń úkili úmi­ti edi. О́zi oqyǵan kýrstaǵy mańdaıaldy mate­ma­tık te Meıirjan eken. Poezııany jaqsy kóretin, óziniń de óleń jazýǵa tal­pynysy bar ol ýnıversıtettegi qoǵamdyq jumystardyń da ortasynda jarqyldap júripti. Stýdentterdiń bári birdeı debatqa qatysa bermeıdi, sebebi oǵan jastardyń óz betimen izdenip jıǵan bilimi, óı-órisi qajet. Meıirjan Qanatov qatysqan debat otyrystary onyń tapqyrlyqpen qoıǵan suraq­tarymen, qatysýshylardyń barly­ǵyn eleń etki­zetin pikirimen jáne súı­kim­di ázil-qaljyńymen qyzyp júre beredi eken. – Meıirjan keremet matematık edi. Bergen tapsyrmalardy oryndaýǵa qushyr­lana kirisetin. Men ony bolashaqta ǵy­lymnan kórermiz ǵoı dep oılaıtynmyn. Ol tek bizdiń baǵdarlamamyzdaǵy tap­syrmalardy mise tutpaı, óz betinshe izdenip júretin. Kýratory bolǵandyqtan, sol bir aýyr kúnderi balanyń súıegin úıine jetkizý jumys­tarynyń qasynda boldym. Máıithanadan alyp jatqany­myz­da úlken aǵasy Sáken: “Baýyrym-aı, jáı emes, erlikke para-par qımyl jasap ketken ekensiń, endigi ómirińdi Mahabbatqa bersin” dedi. Bizdiń jaqsy, daryndy, parasatty Meıirjannyń tektiligi ot­basynda jatqanyna kózimniń sol qaıǵy oraǵan kúni jetkeni ózime aýyr tıdi, kóz jasyma ǵana shamam keldi, – deıdi Ǵalııa Asqanbaeva. Qyrqyna deıin-aq aǵalary Sáken men Ra­hymjan beıitti qorshap, mármár tastan orna­tyl­ǵan plıtkaǵa Meıirjannyń sýre­tin basyp, as­tyna “Eki aınalyp kelmeı­tin ǵajaıyp ómir” de­gen bir aýyz sózdi oıyp jazdyrdy. Keıde ómir­degi sáı­kestikter taǵdyrdyń kelekesindeı kó­rinip, júrekti kúıdiredi. Osy sózdi ýnı­ver­sı­tet­tiń “Jas órken” stýdentter teatrynda qoı­yl­ǵan “Ǵashyqsyz ǵasyr” spekta­klinde oınaǵan Meıirjannyń keıipkeri aıtqan bolatyn. – Bizdiń “Jas órken” stýdentter teat­rynyń repertýarynda Sultanáli Bal­ǵabaevtyń “Ǵa­shyq­syz ǵasyr” spektakli bar. Osy qoıylym­daǵy professordyń róli teatrǵa burynnan qatysyp júrgen birneshe balaǵa aýysty. О́zim osy rólge naq laıyq jigitti tappaı júretinmin. Birde stýdentter Meıirjandy alyp keldi. 18-19 jastaǵy órimdeı jigittiń kózi tym oıly eken. Róldi áp-ádemi alyp shyqty. Men ony “negizi qa­zaq­tyń maqtan tutar azamaty bolatyn shyǵar” dep úmitte­nip, súısinip júre­tin­min. О́ıtkeni, jas bolyp, aınala­syn­da­ǵylardyń kóńiline tıetin nemese jurt­tyń syr­tynan bir ar­tyq sóz aıtpaı­tyn, óte us­tam­dy, ári parasat­ty edi. Odan men bir erte eseı­gen­dik­ti baıqap tu­ratyn­myn, ári sah­nany nurlandyryp jibe­retin jigittiń kórki de kóz al­dym­da, – deıdi Qos­ta­naı ýnı­­versı­tetin­de­gi stý­dentter teat­­­ry­nyń rejıs­se­ri Aı­sáýle Esen­be­kova. Meıirjan óz ómi­rin syılap ket­ken Ma­habbat ta jan azabyn az tart­qan joq. Sol qasiretti kúni úıge ótirik aıtyp kelgenin jasóspirim qyzdyń alapat aýyrlyqtan ózine qoıǵan “qorǵanyshy” ekenin túsindik, keshirdik. Dzıý-dodan óz salmaǵynda oblystyń absalıýttik chempıony bolǵan ol sol oqıǵadan keıin sport jattyǵýlaryna barmaı qoıdy. Jattyqtyrýshysy Baǵdat Kámenuly bul qaıǵyly oqıǵanyń taǵdyrdyń isi ekenin, onyń ózi úshin ómirin qıǵan Meıirjan úshin de ómir súrýi kerektigin shákirtine tú­sin­dirip baqty. Qyzdyń psıholog ke­ńesterin alýyn qada­ǵa­la­dyq. Qurylys kolledjiniń sanaq tehnı­ka­lary­nyń baǵdarlamalyq qamtamasyzdyǵy fakýl­te­tinde oqıtyn ol úıdegi kompıýterine Meıir­jan­nyń sýreti men ol týraly materıaldardy jınap qoıǵan. Sol oqıǵadan bir aı ótken soń on jetige toldy. “Týǵan kúnimdi atamaımyn” depti ol qurbylary men dostaryna. “Esh­qaısysyń quttyqtamańdar”, dep jylady Mahabbat. Sol kúni Mahabbattyń týǵan kúnin ataý úshin emes, Meıirjanǵa quran baǵyshtaý úshin otbasynda dastarqan jaıdyq. “О́zim tiri júrgende Meıirjan aǵany umytpaspyn” deıdi árdaıym. Rýdnyıǵa barsam, Ábilákim aǵamen, Ba­qytkúl apamen esh jasandylyǵy joq, rııasyz kóńilden qushaqtasyp, kórisemiz. Tórdegi shkaf sóresinde Meıirjannyń alǵan maqtaý qa­ǵazdary, “Oblys jasta­rynyń altyn kitabyna” (qaıtys bolǵan­nan keıin) engeni týraly sertıfıkat tur. Al bıyl jyl basynda ótken debatty ýnıversıtet jastary Meıirjan Qa­natovty eske túsirýge arnady. Úlkeıtilgen sý­re­tiniń betin anasy aq matamen jaýyp qoı­ypty. Sýretke qaraǵan saıyn júregi tilim­dengen soń osylaı istegenin  aıtpaı túsindim. Mańdaıy jarqyrap, nurly janarymen kúlimsireı qarap otyrǵan balanyń elesi júrekke jazylyp qalǵan­daı. “Qoradaǵy malǵa, esiktiń al­dyn­daǵy baqshaǵa aınalyp, ózimdi aldarqatamyn. Sharýaǵa aınal­sam sál de bolsa boıym qaıǵydan jeńildeıdi” degen Ábilákim aǵa. Qudaıǵa shúkir, úıde balalary bar, aıaǵyna oralyp, nemereleri júgirip júr, biraq Meı­irjandaı balanyń orny bólek edi... Bizdiń úıge kelgende Ábilákim aǵa “Meı­ir­janymnyń kózi” ǵoı dep, Mahabbattyń mańdaıynan ıiskedi. “Meıirjanym jaqsy oqıtyn edi, ózi de jaqsy edi, qyzym sen de sondaı bol” dedi kúrsinip. Zýlaǵan ýaqyt aqqan sýmen birdeı, bıylǵy maýsymda sol qasiretti kúnge jyl toldy. Ata-anasy aǵaıyn-týmanyń basyn qosyp, marqum­nyń rýhyna quran ba­ǵyshtatty. Sol kúni Ma­habbattyń ájesi Baqytkúl apanyń basyna aq jaýlyq salyp turyp: – Allanyń kórsetkenine shúkir et, qaraǵym. Bizdi taǵdyr jaqsylyqpen emes, osyndaı qaıǵymen qossa qaıteıin. Meıirjandaı balany qalaı umytarsyń. Biraq qalǵan balalaryńa ómir bersin, boıyńdy tikte. Osy oramaldaı endi kó­ńi­liń aǵarsyn. Ábilákim ekeýińe qalǵan balala­ryńnyń qyzyǵyn birge kórýdi jazsyn. Endigi dastarqanyń tek qyzyq­shylyqqa jaıyl­syn, osy úıge ylǵı toıǵa keleıik. Men de bir ákeden jal­ǵyz qyz edim, sińilim bol, – dedi. Qaraly úıge janashyr aǵaıynnyń, dos-jar­dyń jubatý sózi medet. “О́liniń beti ári, tiriniń beti beri” degen ǵoı burynǵylar. Ǵaıyptan kelip qalardaı eleńdep, ólimge qııa almaı jyl boıy joqtaǵan kóńildiń amalsyz sýynyp, taǵdyrdyń jazǵanyn moıyndaǵany qandaı aýyr. Meıirjan aq qanat perishtege aınalyp ketkendeı. Jaq­synyń jaqsylyǵynan aǵaıyn arasy sýymady. Ol dostary úshin adaldyq pen adam­gershiliktiń eskertkishi bolyp qaldy. Qarshadaı balanyń júregi ata-anasy ańsap kelgen elim, jerim dep soǵatyn edi. Júrek toqtap, úmit jibi úzilip ketkenmen, ol dalanyń ústinde appaq perishte bolyp ushyp júrgen shyǵar... Názıra JÁRIMBETOVA.Qostanaı.