Sibir jarasy ákimderdi qyzmetterinen ketirdi

Osynyń aldynda “Maldardyń osy aýrýǵa qarsy egilmegenin bile tura, olardyń jappaı qyryla bastaǵanynan sekem alyp, aýyl-eldi basqaryp otyrǵan ákimder dárigerlerge der kezinde habar berip, dabyl qaǵýlary kerek edi. Jalpy, aýyldyq aýmaqtar boıynsha turǵyn­dar­ǵa bul jaıynda habarlap, saqtandyrý shara­la­ry atqarylmaǵan. Aqsý qalasy aýmaǵyna qa­ras­ty aýyldarda adam ólimine ákelgen tótenshe oqıǵa mal ustap otyrǵan oblystyń basqa aýdan­darynyń, aýyl ákimderiniń jumystaryna sabaq bolar degen oıdamyz.. dep maqala jazǵan edik. Taıaýda oblystyq ákimdikte ótken jıylysta oblys ákimi Baqytjan Saǵyntaev jınal­ǵandarǵa mynany habardar etti, ıaǵnı, mal aýrýy indetiniń taralýyna jol berip, adam ólimine ákelip soqtyrǵan, oblys jurtshylyǵyn dúrliktirgen, adamdarǵa qorqynysh uıalatqan jaǵdaıdyń aldyn ala almaǵan oblys ákiminiń aýyl sharýashylyǵy jónindegi orynbasary Tólegen Zakarııanovqa, Aqsý qalasynyń ákimi Orazgeldi Qaıyrgeldınovke qatań sógis be­rildi. Aqsý qalasy ákiminiń aýyldyq aýmaqtar jónindegi orynbasary Rústem Sádýaqas, Jol­qudyq aýylynyń ákimi Kábıra Qalýmenovalar qyzmetterinen ketti. Al, Astanadan kelgen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ókili Saqtash Hasenov osy mınıstrlikke qarasty oblystyq aýmaqtyq ınspeksııanyń bastyǵy Erbolat Batyrhanovtyń qyzmetinen bosatylǵanyn jetkizdi. Endigi jaýaby joq suraq ol sibir ja­rasy aýrýy aýyldarǵa qaıta oralyp soqpasyna kim kepil?.. Jańa kelgen basshylar qandaı saqtyq sharalaryn qolǵa almaqshy?.. Maldary jazǵy jaıylymda júrgen aýyldyqtardy maza­lap otyrǵan qazirgi suraq osy. Saqtyqta qor­lyq joq. Rasynda da Aqsý qalasy aýmaǵyna qa­rasty Qarakól men Revrovka degen aýyldar emes, malǵa tıgen bul indettiń kesapaty búkil ob­­lysty dúrliktirdi. Ajalynan buryn, kútpe­gen jerden aýyldyń eki turǵyny qaıtys boldy. Aýrý maldy soıyp, etin taratyp ta úlge­ripti. Aýyl turǵyndary birinen-soń biri jalpy sany 120 shaqty adam dárigerlik baqylaýǵa alyndy. Dertti juqtyrǵan jeti adam aýrýhana tóseginen bir-aq shyqty. Oblys ortalyǵy, Aqsý qalasy mańyndaǵy aýyldardyń kóptegen tur­ǵyn­dary da tekserýden ótken. Tipti, birazy aýrý maldyń etin jegenderin aıtpaı, jasyryp qalǵan kórinedi. Kimniń saý, kimniń aýrý ekenin aıyra almaı dárigerlerge qıyndyq týdyrǵany osy. Al, ólim aýzynda jatqan aýrý bolsa, budan bu­ryn da bir aýrý jylqyny soıyp, oblys orta­lyǵyndaǵy bazarlardyń birine ótkizip jiber­genin aıtady. Bul onsyz da qorqynysh týdyryp turǵan jaǵdaıdy qıyndatyp jiberdi. Dereý jedel ári shuǵyl sharalar júrgizildi. Boı­yna indet taraǵan jylqy eti oblys orta­ly­ǵyndaǵy “Manaqbaı” atty saýda bazaryna túsip, ile-shala taǵy bir saýda dúkeni arqyly ar­zan baǵamen satylyp ta ketipti . Adam ómiri­ne qaýip tóndiretin osyndaı jaýapsyzdyq kesi­ri­nen keıin oblys basshylyǵy aýdandardan jetkiziletin et, sút ónimderin jármeńkelerde sa­týǵa ýaqytsha tyıym saldy. Qalalyqtar qazir shynynda da, qansha jerden tekserilgen dese de bazarlardan et, sút ónimderin satyp alýǵa qorqyp qaldy. Qorqyp, júreksinip qal­ǵan sebepteri de bar. Álgi “Manaqbaı” saýda baza­ryna alynǵan aýrý jylqynyń eti eshbir veterınarlyq tekserýsiz túsken. Etti satyp jibergen ekinshi bir dúkenniń ıesi men saýda bazarynyń ákimshiligine 400 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul belgilenipti. Qala halqyn aýrý maldyń etimen ýlaı jazdaǵan osy bazardyń veterınarlyq qyzmetiniń ıns­pektory jumysynan bosatyldy. Eger halyq­tyń densaýlyǵyna jaýapty degen veterınar dárigerdiń ózi osyndaı qylmysqa baryp tursa, osydan keıin adamdarda qalaı úreı bolmasyn, bazardan baryp qalaı et satyp alady? Bul qylmys emeı, nemene?.. Keıbireýler dárigerde kiná joq, múmkin ony bazar basshy­ly­ǵy aýrý etti satýǵa májbúrlegen de bolar, jumys ornyn saqtap qalý úshin osyndaı jolǵa barǵan shyǵar degen de ýáj aıtady. Ol da múmkin. Bazar basshysy “e, jaraıdy, aıyppul tólep qutyla salamyn” dep oılaıdy, al, taǵy birde osy jaǵdaıdyń qaıtalanbasyna kim ke­pil? Máseleniń mánisi osynda. Sol “Ma­naq­baı” , “Qamqor” bazarlary” et satatyndaı da jer emes. Ishki sanıtarlyq tazalyǵy joq ekeni kózge kórinip tur. Jármeńkelerde nege tyıym salyndy degenge kelsek, aýdandardan keletin et, sút ónimderine buǵan deıin de durys tek­se­ris, qaraý bolmaǵan sııaqty. Aýdandar “osyn­sha­ma et, sút ótkizdik” dep jármeńkeniń daq­pyr­tyn kóterýmen júrdi. Al, naqtylaı alǵanda sanıtarlyq-veterınarlyq qadaǵalaý qyzmeti “ aýrý maldardyń eti saýdaǵa ótip ketedi-aý” degen qaýip-keterdi qaperge almaǵandaı. Jalpy, osy jármeńkelerdiń de qalaı ótetinin kózimiz kórip júr. Kósheniń ortasyna aparyp jármeńke ótkizemiz. Kimniń ne satyp jatqany da belgisiz. Tazalyq ta, rettilik, baqylaý da joq. Máshıne toly et. Máshıne toly sút, maı, nan ónimderi shetinen alyp sata beremiz. Aýylda jappaı mal qyryla bastaǵan ýaqytta sol aýyldyń ákimderi bastap dabyl qaǵyp, veterınar dárigerlerge habar berip, halyqty qulaqtandyryp, saqtyq sharalaryn júrgizýi kerek edi. Maldardyń indetke qarsy egilmege­nin, vaksına, dári-dármektiń der kezinde kel­megenin bári bildi. Bile tura kózjumbaılyq jasaldy. Aýylda mal ustap, mal baǵyp otyrǵan soń, veterınarlyq saýattylyq qajet. Iship-jemi etpen de baılanysty aýyl-qala úshin mal­dyń saýlyǵy – adamnyń saýlyǵy. Endi ǵana sibir jarasy ekinshi ret qaıtalanbasyn dep aınalany ýlap, zalalsyzdandyryp jatyrmyz. Aýrý oshaǵy shyqqan jer aýmaǵy endi ǵana qorshaýǵa alynypty. Sol jerdegi jaıylymda buǵan deıin aýyldyń barlyq maly jaıylyp júrdi. Bul oblys boıynsha júrgiziletin vete­rı­narlyq qyzmettiń jyl boıy atqaratyn bas­ty jumystary bolý kerek emes pe? Veterınar dárigerlerdiń ózderi 1967 jyldary oblystyń qaı aýdandarynda sibir jarasy taralǵanyn jaqsy bilip otyr. Sóıte tura saqtyq sha­ra­la­ryn qolǵa ala almady. Aýyldardy dúrliktirgen sibir jarasy aýrýynyń taralýyna oraı qyl­mystyq is qozǵalypty. Kimderge degen zańdy suraq týyndaıdy. Oblystaǵy aýyldardyń mal­daryn egýge der kezinde vaksınany jetkizbegen kimder sonda? Dári-dármekter nege kesh jetkiziledi? Jalpy, osy aýyldyq aýmaqta maýsym aıynan beri 5 mal ólgen kórinedi. Mal dárigerleri sekem alyp, dabyl qaqpaǵan. Ákimder de únsiz qaldy. Aqsýdaǵy jaǵdaıdan soń baryp, beıqam otyrǵan aýyl, aýdan ákimderi “maldy egý kerek eken ǵoı” dep, dári-dármek izdep zyr júgire bastady. Kúnin malmen kórip otyrǵan aýylǵa qashanda eń kerek maman – mal dárigerleri ekenin aýyl, aýdan ákimderi múlde qapersiz qaldyrǵan sııaqty. Aýyl-eldiń amandyǵy ákimderdiń moı­nyn­da. Sol el men jer úshin, aýyldyń órkendeýi úshin olar qyzmet alyp, ákim bolyp otyrǵan­da­ryn bılik basyna, qyzmet oryndyǵynda otyryp alǵan soń umytyp ketetinderi ókinishti. Al, talap pen tártip bárimizge birdeı. Mal­dar­dyń aýrý indetke ushyraǵanyn mal dáriger­leriniń, ákimderdiń ózderi bilmeı otyrsa, qarapaıym aýyl turǵyndaryna ne aıtýǵa bolady? Farıda BYQAI, Pavlodar oblysy.