Azııa memleketteriniń óz elderin jańǵyrtýda tamasha tabystarǵa qol jetkizgen basshylaryna osy avtorlyq aıdardyń aıasynda jeke-jeke maqala arnap kelemiz. Jaýlary basyp alyp, qıratyp tastaǵan bir kezdegi uly ımperııanyń jurtta qalǵan juqanasyndaı, zaıyrly bıligi men dinı bıligi bytysyp ketken, damyǵan derjavalardyń aldynda ekonomıkalyq jaǵynan kiriptar, kúni ótken monarhııadan jańarǵan Túrkııa jasap shyqqan Mustafa Kemal Atatúrik pen artta qalǵan otar eldi ındýstrııasy damyǵan álem kóshbasshylarynyń birine aınaldyrýdyń kózin tapqan Malaızııa lıderi Mahathır Mohamad týraly buryn jazǵanbyz. Sıngapýrdy 31 jyl basqaryp, myna alyp memleketter áleminde shaǵyn memlekettiń, shaǵyn bolǵanda kólemi men qorlary sózdiń týra maǵynasynda da, janama maǵynasynda da qala aýmaǵymen shektelgen memlekettiń de tabysqa jetýi múmkin ekenin jurttyń bárine dáleldep bergen Lı Kýan Iýdyń eren eńbegi jaıynda jazýymyzǵa jaqynda onyń ómirden ótýi sebep boldy. Al mıllıardtan astam halqy bar Qytaıdaı eldi az ǵana ýaqyttyń ishinde dúr silkintken, sondaı alyp memlekettiń jaǵdaıynda bolmaı qoımaıtyndaı kórinetin qatelikterge urynbaı ótken uly reformator Den Sıaopın jaıynda jazýǵa nendeı jaǵdaı qozǵaý salyp otyr? Ol – Sıngapýr kósemi týraly 27 naýryzdaǵy sol maqalada keltirilgen «Lı Kýan Iýdyń ómirden ótýimen dúnıe júzi HH ǵasyrdyń asa kórnekti reformatorynan aıyryldy – teginde, onymen tek Den Sıaopın ǵana qatar tura alatyn bolar» degen baǵa. Sol baǵa gazetke shyǵysymen jazǵandarymyzdy qaldyrmaı qarap júretin bir tustas qalamger Almatydan habarlasyp: «Endi Den Sıaopın jaıynda jazýyń kerek shyǵar» degeni. Nesi bar, ábden oryndy. Qajetti ádebıet jetkilikti. «JZL» serııasynan 2013 jyly shyqqan A.Pansovtyń oıly eńbegimen jaqsy tanyspyz. Oǵan qosa V.Ýsovtyń «Stılservıs» baspasynan 2009 jyly jaryq kórgen «Den Sıaopın ı ego vremıa», Djeıms Kındjdiń «Kıtaı, kotoryı potrıas mır» kitaptaryn oqýmen shekteldik. Qasym-Jomart Toqaevtyń «Belasý», «Nur men kóleńke» atty kitaptaryndaǵy Den Sıaopınge qatysty qundy derekterdiń, Venessa Ýıtkomb pen Maıkl Bensonnyń «Sovremennyı Kıtaı» atty tanymdyq kitabynyń da paıdasyn kórdik. Internet materıaldary bolsa-bolmasa shash-etekten. Eń bastysy – Qytaıǵa alty ret jolymyz túsken, eldiń bes qalasynda bolǵanbyz, Den Sıaopın eńbeginiń jemisin kózimizben kórgenbiz.
«Búginde kóp adamdar jańa bastalǵan HHI ǵasyrdy Qytaı ǵasyry dep ataıdy. Búkil álem osynaý shyǵys eline tańdanys sezimimen qarap otyr, al keıbireýlerde úreı úlesi de joq emes.
Qytaıdyń sońǵy 20 jyldaǵy áserli tabystary bul eldi álemniń eń bir qudiretti de yqpaldy memleketine aınaldyryp, tipti kúmán keltirýshilerdiń oǵan degen kózqarasyn ózgertýge, sóıtip «Qytaı keremeti» týraly aıta bastaýǵa májbúr etti» – qazaqstandyq «Erkin qoǵam» ınstıtýtynyń Astana klýby ázirlep, 2005 jyly jaryqqa shyǵarǵan «Azıatskıı proryv» jınaǵynyń «Qytaı Renessansy» taraýyndaǵy osy sózderdi arada on jyl ótkennen keıin de sol kúıinde qaıtalaýǵa bolady. Tek «sońǵy 20 jyldaǵy» degen tusty «sońǵy 30 jyldaǵy» dep, «aıta bastaýǵa» degen tusty «aıtýǵa» dep almastyrý jetip jatyr.
Napoleonnyń «Qytaı oıanǵanda dún-dúnıe dirildep ketedi» degen sózi aqyry aqıqatqa aınaldy. Árıne, memlekettiliginiń tarıhynyń ózi myńdaǵan jyldarmen ólshenetin Qytaı eli eshqashan qalyń uıqy qushaǵynda bolǵan emes. Azııany artta qalǵan deý de kóbine-kóp eýropalyq astamshyldyqtyń kórinisi. Nursultan Nazarbaev sonaý 1992 jyldyń ózinde-aq, Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń minberine alǵash kóterilgendegi sózinde-aq: «Azııadaǵy biz ǵajaıyp jerde turamyz. Álemniń barlyq iri dinderi – ıýdaızm, býddızm, hrıstıandyq, ıslam – bizdiń qurlyqtyń qasıetti topyraǵynda paıda bolǵan. Adamzattyń búkil rýhanı ustazdary – Lao Szy men Gýatama Býddadan, Isa Másih pen Muhammedten bastap, osy zamannyń Mahatma Gandıdiń dárejesine deıingi asqar oıly danyshpandary bizdiń topyraǵymyzdan shyqqan. Sóıtken Azııa ǵasyrlar boıyna jınaqtalǵannyń bárin oı eleginen ótkizip, álemdik yntymaqtastyq pen ujymdyq qaýipsizdiktiń jańa tujyrymdamasyn jınaqtaı almaı ma?» dep máseleni qabyrǵasynan qoıǵan bolatyn. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesin qurý sol sózden keıin qolǵa alynǵan edi. Sonymen birge, tarıhtyń Eýropanyń tasyn órletken sońǵy úsh júz jyly Azııanyń asqaqtaǵan alty myń jyldyǵyn kólegeılep ketkeni de ras. Azııanyń qaıta asqaqtaýyn bastap bergen basty faktor bizdiń uly kórshimiz – Qytaıdyń álemniń saıası sahnasynan ózine laıyqty ornyn alýy desek, sol isti bastap bergen adamdy ardaqtaı ataýdy, oqyrmandarymyzǵa onyń ózgeshe ómirin ónege etýdi paryzymyz sanaımyz.
Saýytbek ABDRAHMANOV.
Sóz basynda myna jaıdy eskertip alǵymyz bar. Kez kelgen tarıhı tulǵanyń eńbegin baǵalaý úshin onyń qandaı is tyndyrǵanyn ǵana emes, sol isti qandaı jaǵdaıda bastaǵanyn da bilý shart. 1976 jylǵy qyrkúıekte «uly jolbasshy» Mao Szedýn ómirden ótkende sol kezge deıin «úlken sekiris» jáne «mádenı revolıýsııa» deıtin avantıýralyq eksperımentterge baılanysty qasiretti kezeńderdi bastan keshken Qytaı asa qıyn jaǵdaıda bolatyn. Ol kezde Qytaıda jumyssyzdar 120 mıllıondaı dep esepteletin, 200 mıllıonnan astam adam únemi ashqursaq júretin. О́mirdiń ortasha uzaqtyǵy 35-40 jasty quraıtyn. Qytaı sharýalarynyń basym kópshiligi jerdi aǵash soqamen óńdeıtin, al basty jáne jalǵyz derlik taǵam túri kúrish edi. 1958 jyly óristetilgen ataqty «úlken sekiristi» oılap tabýshylar bolat óndirýdi túbegeıli ulǵaıtyp, Anglııany basyp ozamyz dep sheshti. Aýlalarda kishkentaı domnalar salyna bastady, sharýalardy halyqtyq kommýnalarǵa qýyp tyǵyp, tipti usaq menshikter qoǵamdastyryldy. Ár derevnıa, kommýna, fabrıka, tipti mektep temir balqytýǵa mindetti boldy. Naýqan Mao Szedýnnyń «Úsh jyl qajyrly jumys, on myń jyl baqyt!» degen uranymen júrdi. Ásirese aýyl turǵyndaryna qıyn tıdi, óıtkeni, derevnıalardyń kópshiliginde temir rýdasy bolmady, sodan da berilgen jospardy oryndaý úshin turmystyq zattardy balqytýǵa jiberip jatty. Búkil elde jumys aspaby qajetsiz temir quımasyna balqytyldy. Egis dalasyndaǵy jumys pen ekonomıkanyń basqa salalaryndaǵy qyzmet is júzinde toqtatyldy. 1959 jyldyń basyna qaraı «úlken sekiristiń» sátsizdikke ushyraıtyny aıqyndaldy. Onyń saldary tym soıqan boldy: aýyl sharýashylyǵy tolyq kúırep, kelesi úsh jyldyq asharshylyq 43 mıllıon adamnyń ómirin jalmady. Bul tipti mıllıardtan astam halqy bar Qytaı úshin de edáýir san. «Uly jolbasshynyń» qaıtys bolýy Qytaı ómirindegi tutas dáýirdiń aıaqtalǵanyn bildirdi. Kóptegen jyldardan keıin alǵash ret qytaı qoǵamynda eldiń ondaǵan jyldar sosıalızm jaǵdaıynda damyǵanyna jáne búkil qytaı halqynyń qajyrly da janqııarlyq eńbegine qaramastan, Qytaıdyń qandaı da bir eleýli nátıjelerge qol jetkize almaı-aq qoıýy, al eń bastysy – mesheýlik pen kedeılikti eńsere almaýy nelikten degen máseleni ashyq kóterip, talqylaı bastady. О́ristegen pikirsaıys partııalyq basqarýshylar men ekonomıst ǵalymdardan bastap qatardaǵy azamattarǵa deıin – búkil qoǵamdy qamtydy. Pikirsaıystardyń aýanyn qytaı reformalarynyń bolashaq sáýletshisi Den Sıaopın aıqyndady. Den Sıaopınniń dúnıetanymy úsh ustynnyń: marksızm ıdeıalarynyń, batys áleminiń naqty bolmysyn bilýdiń jáne óz halqynyń tarıhy men psıhologııasyn jetik túsinýdiń yqpalymen qalyptasty. Qytaı ekonomıkasyn túbegeıli reformalaýdyń óte qajettigin aıqyn túsine otyryp, Den Sıaopın óz oılaryn Mao Szedýn bar kezde-aq, 1974 jyly QKP-nyń IH sezinde alǵash ret aıtqan edi. Kóp adamdar úshin bul ashyq kúnde jaı oınaǵandaı boldy. Ol mundaı reformatorlyqqa qalaı kelgen edi? Den Sıaopın 1904 jylǵy 22 tamyzda Sychýan provınsııasynyń Gýanan ýezinde jergilikti sheneýniktiń otbasynda týǵan. On alty jasqa jete salysymen Den oqý úshin Fransııaǵa attanady. Ol onda alǵash ret K.Marks pen F.Engelstiń ıdeıalarymen tanysady. Solardyń yqpalymen ol jas qytaı revolıýsıonerleriniń biri Chjoý Enlaımen jaqyndasady. Onymen dostyq keıinnen Denniń ómirinde mańyzdy ról atqarady. 1925 jyly Den fransýz polısııasynyń «qara tizimine» iligedi de, eldi tastap ketýge májbúr bolady. Ol Keńes Odaǵyna jol tartady, osynda Máskeýdegi Qytaı eńbekshileriniń kommýnıstik ýnıversıtetine qabyldanady. Ýnıversıtettegi oqý Denniń kommýnıstik kózqarasyn birjolata ornyqtyrdy. 1927 jylǵy qyrkúıekte ol Qytaıǵa oralady, bul kezde el azamat soǵysynyń ot-jalynyna oranǵan edi. Basty qarsylasýshy kúshter Chan Kaıshıdiń ultshyl-gomındanshylary men Maonyń kommýnısteri bolatyn. 1931 jylǵy qyrkúıekte uzaqqa sozylǵan azamat soǵysy qansyratqan Qytaıǵa Japonııa basyp kirgende eldegi jaǵdaı burynǵydan da shıelenise tústi. Syrtqy qater jaǵdaıynda ortaq jaýǵa birlesip qarsy turý úshin Mao Szedýn men Chan Kaıshı bitimge bardy. 1945 jyly, Japonııanyń sózsiz tize búgýinen keıin, Qytaıdaǵy azamat soǵysy jańa kúshpen burq ete qaldy. Ýaqytsha odaqtastar – kommýnıster men gomındanshylar – qaıtadan barrıkadanyń eki jaǵyna shyqty. Azamat soǵysy 1949 jylǵa deıin jalǵasyp, Chan Kaıshıdiń jeńilisimen jáne Taıvan aralyna qýylýymen aıaqtaldy. Naq osy kezeńde Denniń derbes ustanymy qalyptasa bastaıdy, bul ustanym keıinnen onyń óz basyna talaı qıyndyq týdyrady, al elge órkendeý men sáttilik ákeledi. 1932-1935 jyldary ol joǵary partııalyq basshylyqtyń qaharyna ushyrap, óziniń alǵashqy qýǵyndalýyn bastan keshedi. Alaıda, baıyrǵy dosy Chjoý Enlaıdyń qoldaýy oǵan qatal jazadan qutylýǵa múmkindik berdi. 1949 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasy jarııalanatyn kezde Den Sıaopın Qytaı Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń múshesi bolyp, talantty da jeńilmes áskerı qolbasshylardyń biri retinde dańqqa bólengen edi. Maoǵa eń jaqyn júrgen saıasatshy Den Sıaopınniń qyzmeti endi bıliktiń ortalyq arnalarynda óristeýge tıisti bolyp kóringen. Biraq ta saq ári kúmánshil Mao Szedýn úlken úmit kúttirgen Dendi 8-shi armııanyń bastyǵy etip, jas memlekettiń shetki shepterin «nyǵaıtýǵa» jiberdi. Solaı bolsadaǵy, 1956 jyly Den Sıaopın QKP-nyń Bas hatshysy bolyp saılanyp, partııada tóraǵadan keıingi ekinshi adamǵa aınalady. Endi Den eldi basqarýǵa tikeleı qatysýdyń naqty múmkindigine ıe bolady. Jáne osy sátten bastap onyń óz ustanymy Mao Szedýnnyń kózqarastaryna barǵan saıyn jıi kereǵar kele beredi. Ásirese bul «úlken sekiris» saıasaty bastalǵanda ashyq kórinedi. Al bul saıasattyń saldarlary qandaı bolǵanyn jańa aıtyp óttik. Den árdaıym «myljyń sóz az bolsyn, naqty is kóp bolsyn» qaǵıdatyn ustanatyn, osy joly da ol «úlken sekiristen» keıin dereý Maonyń oısyz saıasatynyń saldaryn túzetýge kiristi. Den Sıaopınniń «Jeke menshik sharýashylyq – eger ol tıimdilik ákelse, jaman emes. Mysyqtyń túsi qandaı ekeninde turǵan ne bar, ol tyshqan ustasa boldy» degen qanatty tirkesi naq osy ýaqytta aıtylǵan. 1960-shy jyldardyń basynda-aq Maonyń tóńiregindegi kóptegen parasatty oı adamdary eldiń ekonomıkalyq jáne saıası ómirindegi reformalardyń qajettigin aıqyn túsindi. Den Sıaopınniń partııalyq basshylyqtyń saıası arnasyn yryqtandyrý áreketi sátsizdikke ushyrady. Bul Denniń ekinshi saıası «ajalynyń» sebebine aınaldy, bul «mádenı revolıýsııanyń» bastalýymen tuspa-tus keldi. 1967 jyly ol QKP-nyń Bas hatshysy laýazymynan shettetilip, qamaýǵa alynady. Bul kezde jazalaý máshınesiniń jaıpaýyshyna Denniń is júzinde barlyq seriktesteri túsken bolatyn. «Kapıtalıstik jolmen júrýshi birinshi adam» dep jarııalanǵan respýblıka Tóraǵasy Lıý Shaosı túrmede óledi. Den Sıaopındi «kapıtalıstik jolmen júrýshi ekinshi adam» dep ataǵanymen, onyń ózi aman qalady. Ony aıyptap, Szıansı provınsııasyna «qaıta tárbıeleýge» aıdatady, bir kezderi ol bul jaqqa Qyzyl armııanyń jetinshi korpýsyn bastap saltanatpen kirgen edi. Biraq bul joly Den munda traktor zaýytynyń slesary, al onyń áıeli burama shege jýýshy retinde keledi. Den Sıaopın ol kezde 65 jasta edi. Szıansıde Den alty jyl boldy. 1973 jyly Den Sıaopın bılik Olımpine qaıta oralady. Sol kezdegi Qytaı Úkimetiniń basshysy Chjoý Enlaıdyń on eki orynbasarynyń biri bolyp, eldiń memlekettik jáne saıası ómirine qaıtadan qosylady. Biraq 1976 jylǵy qańtarda Chjoý Enlaıdyń qaıtys bolýy jáne Mao tóńiregindegi jymysqylyq Denniń qaıta qýǵyndalýyna soqtyrdy. Ony barlyq partııalyq jáne basqa laýazymdardan ketirdi. Bul kezde Mao elde «Den Sıaopındi synaý jáne durys uıymdyq tujyrymdardy qaıta qaraýdyń ońshyl ýklonıstik quıynyna soqqy berý» (Mao Szedýnnyń óz tujyrymy) jónindegi naýqandy óristetti. Alaıda bul aksııa oıdaǵydaı nátıje bermedi. Kerisinshe, el turǵyndarynyń kóz aldynda Den halyqtyq batyrǵa aınaldy. 1976 jyly 83 jastaǵy Mao Szedýn qaıtys bolǵannan keıin Den Sıaopın Beıjińge oraldy. QKP Ortalyq komıtetiniń maýsym plenýmynda ol QKP OK Tóraǵasynyń orynbasary, Áskerı keńes tóraǵasynyń orynbasary jáne QUAA Bas shtabynyń bastyǵy, QHR Memkeńesi premeriniń orynbasary bolyp bekitiledi. Den Sıaopın birinshi laýazymdardy almaǵanymen, jurttyń bári de bılik tizgini jany siri Denniń qolynda ekenin jaqsy túsindi. Ol jańa basshylar býynynyń ýaqyty keldi dep bilip, ádeıi jastardy alǵa jyljytty. Sonymen qatar, Den qaıtys bolǵan Mao Szedýnnyń qoshemettelýin saqtap qaldy. Onyń qatelikterin atap kórsete otyryp, ol óz áreketin Maonyń shynaıy ilimine oralý retinde sıpattady. Den taǵy da jeńiske jetti, sonymen óz ıdeıalaryn iske asyrý múmkindigi aqyry ashyldy. Qytaıdaǵy reformalardyń bastapqy núktesi dep Qytaı Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń 1978 jylǵy III plenýmy sanalady, onda tórt jańarý baǵdarynyń bastalǵany jarııalanǵan bolatyn. О́z halqyn tamasha bilgen jáne marksıstik qaǵıdattardy berik ustanǵan, sonymen birge osy zamanǵy álemniń syryn tereń túsingen Den qytaı qoǵamyn damytýdyń jańa modelin – qytaılyq ereksheligi bar sosıalızm modelin usyndy. Jańarýdy dástúrlerge qarsy qoımaıtyn bul jol halyqtyń kóńiline birden qona ketti. Den Sıaopın bolashaqqa arnalǵan óz strategııasynyń basty basymdylyqtaryn «Aldymen halyqty tamaqtandyryp, sodan keıin qurylys júrgizý kerek», dep aıqyn tujyrymdady. Den strategııasy 2050 jylǵa deıingi kezeńdi qamtıdy. Onda úsh negizgi kezeń aıshyqtalǵan: birinshi kezeńde – 1981-1990 jyldarda – halyqty azyq-túlikpen jáne eń qajetti taýarlarmen qamtamasyz etý, ekinshi kezeńde – 1990-2000 jyldarda – óndiris kólemin ulǵaıtý jáne halyqtyń turmys deńgeıin eki ese kóterý, úshinshi kezeńde – 2000-2050 jyldarda – joǵary damyǵan elderdiń ómir sapasyna qol jetkizý mindeti alǵa qoıyldy. Reformalaýdyń basym salalary retinde birinshi kezekte jańartý qajet bolǵan tórt baǵyt aıqyndaldy: olar aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip, ǵylym jáne Qarýly Kúshter. О́ristegen jańarýda sheshýshi ról agrarlyq reformaǵa berildi. Selo reformasynyń aıryqsha máni boldy, óıtkeni, sol kezde agrarlyq sektor Qytaı ekonomıkasynyń negizi boldy, halyqtyń basym bóligi (80 paıyzdan astamy) derevnıalarda turdy, sondyqtan da onyń áleýmettik problemasyn sheshý – ne bolý, ne bordaı tozý máselesi edi. Jalpy, alyp eldi azyq-túlikpen qamtamasyz etý árdaıym Qytaıdaǵy kez kelgen bıliktiń bas qatyrar basty máselesi bolyp kelgen. О́zińiz oılap qarańyzshy: bir mıllıard úsh júz mıllıon adamnyń bir mıllıard úsh júz mıllıon aýyzy kún saıyn úsh ret, keminde tórt mıllıard ret tamaq ishýge tıis!.. Alǵashqy qadam retinde maoshyldyqtan mura bolyp qalǵan halyqtyq kommýnalar taratylyp, atymen jańa kózqarasqa qurylǵan otbasylyq merdigerlik engizildi. Sóıtip, jer otbasylarǵa muraǵa qaldyrý quqyǵymen jeke jalǵa berildi. Keıinnen sharýalarǵa jaldaý quqyn aqysy úshin úshinshi taraptarǵa berýge ruqsat etildi, munyń ózi jerge jekemenshik engizbeı-aq jer rynogyn qurýdy bildiretin edi. Bul qadam shyn máninde revolıýsııalyq qadam boldy. Den Sıaopınniń reformalary arqasynda búginde Qytaı agrarlyq salada joǵary nátıjelerge qol jetkizdi. Qytaı 1,3 mıllıard adamdy toıyndyrý máselesin sheship qana qoıǵan joq, búginde bul el azyq-túliktiń iri eksporttaýshysyna aınaldy. Agrarlyq sektordy turaqtandyrǵannan soń Den Sıaopın ónerkásip keshenin reformalaýǵa kiristi. Reformalar bastalǵannan keıin jıyrma jyldan astam ýaqyt ótkende eksporttyń kólemi 20 ese derlik, al ımport kem degende 15 ese ósti. Bul sıfrlar aıtýǵa ǵana ońaı. Áıtpese, Qytaıdaı alyp eldiń jaǵdaıynda 20 paıyz emes, 15 paıyz emes, 20 ese, 15 ese ósý degenińiz shyn máninde keremet kórsetkish. Tutastaı alǵanda Qytaı reformalar kezinde ǵylym men tehnıka salasynda áserli tabystarǵa qol jetkizdi, al ıadrolyq jáne ǵaryshtyq tehnologııalar, joǵary energııa fızıkasy, bıologııa, esepteý tehnıkasy jáne telekommýnıkasııalar sekildi salalarda álemniń jetekshi elderimen básekelesýge ábden qabiletti. Bul turǵyda Qytaıdyń qysqa merzimde óziniń áskerı-ǵaryshtyq keshenin jasap, ǵaryshtyq derjavaǵa aınala alýy atap aıtarlyqtaı. «Úlken ózgerister» kezeńinde ulttyq qarýly kúshter – Qytaı halyq-azattyq armııasy da túbegeıli ózgeristerge tústi, al ol 1980 jyldardyń basynda álemniń eń kóp adamdyq, biraq nashar jaraqtanǵan armııalarynyń biri bolatyn. «Tórt jańarý» urany jarııalanyp, ol oıdaǵydaı iske asyrylǵannan keıin eldegi zııalylar «besinshi jańarýdy» – qoǵamdy demokratııalandyrýdy da talap ete bastady. Biraq bul turǵyda Den Sıaopınniń óz pikiri bar edi. Qoǵamda turaqtylyq pen tártipti qalpynda ustaý reformalardy iske asyrýdyń basty kepili, dep atap kórsetken bolatyn Den. Munda da ol dana el bıleýshisiniń sheshýshi mindeti – memlekette tártip pen tepe-teńdikti ustap turyp, tártipsizdik pen beı-bereketsizdikke jol bermeý dep úıretken Konfýsııdiń oıyn qaıtalady. Den Sıaopın 1980 jylǵy aqpanda Konstıtýsııadan «pikirlerdi keńinen aıtý, kózqarastardy tolyq baıandaý, keń pikirtalas» týraly qaǵıdany alyp tastaýdy usyndy. Is júzinde bul qadam reformalardan saıası quramdastyqty shyǵaryp tastady. Sol tusta bul ózgeriske baılanysty batystaǵylardyń qalaı bajyldaǵanyn shamalaý qıyn emes bolar. Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń tájirıbesine negizdelgen azııalyq jańarý modeli úshin tutastaı alǵanda qatań kezeń-kezeńdik tán ekenin atap ótken jón, munda saıası júıeni yryqtandyrýdyń aldynda mindetti túrde qarqyndy ekonomıkalyq damý kezeńi bolady. Bul elderdiń tájirıbesi qatań memlekettik bıliktiń ótpeli qoǵamdarda edáýir reformatorlyq qabiletke ıe ekendigin kórsetip berdi. Aıtqandaı, Qazaqstan da ótpeli qoǵamdar qataryna jatady. Reformalar men ashyqtyq saıasaty jarııalanǵannan keıin kóptegen batys taldamashylary Qytaıdaǵy qoǵamdyq qurylys kóp keshikpeı aýysady dep boljam aıta bastaǵan edi. Biraq Den Sıaopın óz elindegi ıdeologııalyq qaıta baǵdarlanýdyń ózin joqqa shyǵaryp, «naryq ekonomıkasy – kapıtalızmniń sınonımi emes» ekenin aıtýmen boldy. Stýdent jastardyń Tıananmen, dálme-dál «Aspanasty tynyshtyǵy» dep aýdarylatyn alańynda 1989 jyldyń kóktemindegi demokratııa, kóppartııalylyq ınstıtýtyn endirý jáne sybaılas jemqorlyqpen kúres uranymen bas kóterýin Den Sıaopın saqtana qarsy aldy. Ol bul oqıǵaǵa eldegi saıası turaqtylyq pen áleýmettik tártipti buzýǵa umtylys retinde, «mádenı revolıýsııa» jyldaryndaǵy hýnveıbınderdiń qıratýlary sekildi beıbereketsizdik pen retsizdik qateri retinde baǵa berdi, Aspanasty eliniń tynyshtyǵyna tóngen qater dep qarady. Bas alańdaǵy mıtıng jeti aptaǵa sozyldy, sodan keıin bılik qatań sharalar qoldandy, áskerı bólimshelerdiń kómegimen demonstranttardy qýyp taratyp, aksııanyń negizgi bastaýshylaryn tutqyndady. Talaı adam oqqa ushty. Talaı adam tank tabanynda janshylyp qaldy. Álem jurtshylyǵy Qytaı basshylyǵynyń kúsh qoldaný áreketin aıyptady, biraq bul jetekshi batys memleketteriniń Qytaımen qatynasyna eshqandaı áser etken joq. Den oıynnan taǵy da jeńimpaz bolyp shyqty. Denniń danalyǵy Qytaıdyń syrtqy saıasatyndaǵy ataqty «bir el – eki júıe» formýlasynan da aıqyn kórindi. 1980-shi jyldardyń basynda Den Sıaopın alǵash ret «bir el – eki júıe» ıdeıasyn aıtyp, ony Taıvannyń, Gonkongtyń jáne Makaonyń qurlyqtyq Qytaımen birigýi úshin usyndy. Sóıtip, 1984 jyly QHR men Ulybrıtanııa Gonkongty Qytaıdyń qaraýyna berý týraly tarıhı kelisimge qol qoıdy, ol qol jetkizilgen ýaǵdalastyqqa sáıkes 1997 jylǵy shildede iske asty. Búginde Gonkong – Qytaıdyń ajyramas bóligi jáne qytaı dıplomatııasynyń tarıhyndaǵy asa iri jeńistiń nyshany. Osynaý asa kúrdeli másele boıynsha kelissózderdiń qalaı júrgeni jaıynda bir mysaldan-aq pikir túıýge bolady. Kelissózder taǵy da toqtap qalǵan bir sátte Den Sıaopın brıtan jaǵyna: «Eger bir jyldan keıin kelissózder aıaqtalmasa, onda Gonkongpen ne bolatynyn men ózim jarııalaımyn», dep tikeleı málimdegen. Bul kelissózder úderisin aıtarlyqtaı jedeldetken. Osyndaı qatań málimdeýmen Den búkil álemge Qytaı burynǵy álsiz de kemsitilgen el emes, sanasý qajet bolatyn naqty kúsh ekenin kórsetken. Qytaı-brıtan ýaǵdalastyǵyna sáıkes Gonkong ózin-ózi basqarý quqy bar erekshe ákimshilik aýdan bolyp jarııalandy. Oǵan derbes atqarýshy, zań shyǵarýshy jáne sot bıligi bolýynyń, sondaı-aq derbes kóshi-qon jáne salyq saıasatyn júrgizý, ekonomıkalyq jáne mádenı yntymaqtastyq salasynda ekijaqty halyqaralyq kelisimder jasasý quqy berildi. Gonkong bıliginiń quzyrynan tys qalǵan jalǵyz nárse – syrtqy saıasat jáne qorǵanys máseleleri, olar tek Pekınniń quzyretine aýysty. 1999 jyly Qytaı men buryn Portýgalııaǵa tıesili bolǵan Makaonyń birigýi de osyndaı sulba boıynsha júzege asty. AQSh pen QHR arasynda resmı dıplomatııalyq qatynas tek 1979 jyly ornap, osydan keıin AQSh-tyń QHR úkimetin birden-bir zańdy bılik, al Taıvan aralyn qurlyqtyq Qytaıdyń ajyraǵysyz bóligi retinde tanyǵany belgili. Búginde QHR men Taıvan arasyndaǵy barlyq kelispeýshilikter eńserildi dep aıtýǵa áli erterek. Alaıda «bir el – eki júıe» ıdeıasyn iske asyrý jóninde Den Sıaopın jasaǵan qadamdardan keıin Taıvan buǵazynyń eki jaǵyndaǵy uzaq jyldarǵy eges birtindep jumsaryp, san taraý baıla-nystar keńeıe túskeni talas týdyrmaıdy. Den Sıaopın reformalary Qytaıdyń taǵdyrynda ǵana emes, sonymen birge álemdik tarıhta óziniń laıyqty ornyn aldy deýge ábden bolady. 1990-shy jyldardyń basyna qaraı QHR-da ekonomıkalyq ósý jyldyq 12-14 paıyzǵa jetti. Sol kezde-aq «Business Week» jýrnaly Qytaıǵa «HHI ǵasyrdyń ekonomıkalyq asqan derjavasy» bolý jazylǵan deıtin boljam jasaǵan edi. Jaǵdaıdyń ózi de soǵan ákele jatqandaı. Qazirdiń ózinde Qytaı álemdegi ekinshi ekonomıkaǵa aınaldy. Osydan biraz jyl buryn Japonııany, odan keıin Germanııany qýyp jetip, basyp ozǵan bolatyn. Qytaıdyń bul tamasha tabysy qytaı reformalarynyń atasy Den Sıaopınniń tikeleı eńbegi edi. Den Sıaopın dúnıe qalaı jedel ózgerip jatqanyn kórdi jáne basqarýshylardyń jańa urpaǵyn qalyptastyrý jónindegi saıasatty dáıektilikpen júrgizdi. 1994 jyly ol ornyna laıyqty izbasarlar qaldyryp, óz erkimen otstavkaǵa shyqty. Alaıda onyń ómiriniń sońǵy kúnine deıin Qytaı basshylary barynsha mańyzdy memlekettik sheshimder qabyldaý kezinde patrıarhpen keńesip turdy. Den Sıaopın esimi qazir de Qytaıda erekshe qurmetpen atalady. Qytaıdyń búgingi basshysy Sı Szınpın Beıjińniń Shet tilderdegi ádebıetter baspasynan ótken jyly orys tilinde jaryq kórgen «Memlekettik basqarý týraly» atty kitabynda: «Uly maqsatty júzege asyrý úshin taımas jáne qaıtpas kúsh-jiger kerek. Partııa, uıymdar, barlyq ulttar men toptardyń ókilderi, qoǵamnyń túrli shoǵyrlarynyń qaıratkerleri QKP Ortalyq Komıtetiniń tóńiregine tyǵyz toptasýǵa, QKP-nyń HVIII seziniń rýhyn jan-jaqty júzege asyrýǵa, Den Sıaopınniń teorııasyn, «úshtik ókildik» teorııasy men ǵylymı damý tujyrymdamasyn basshylyqqa alýǵa, dáýleti ortasha qoǵam qurý barysynda jáne sosıalıstik jańǵyrtýdy jedeldetýde jańa jeńisterge qol jetkizýge, sóıtip túptiń túbinde adamzatty órkendetýge jańa, qazirgiden de úlken úles qosý úshin árdaıym kishipeıil jáne abaıshyl bolýǵa, qajyrly túrde kúresýge, jan sala jumys isteýge, alǵa qulshyna umtylýǵa tıis!» dep jazǵan. Den Sıaopın 1997 jyly 92 jasynda qaıtys boldy. Qarapaıym ómir súrgen adamnyń jerlenýi de qarapaıym ótti. Den Sıaopınniń ósıetine sáıkes onyń máıiti órtelip, kúli muhıttyń ústine shashyldy. Ol jerleýge tek ózine jaqyn adamdardy shaqyrýdy ótinse-daǵy 1997 jylǵy 25 aqpanda qytaı halqynyń 10 myńnan astam úzdik ókilderi ózderiniń uly perzentimen qaıǵyra qoshtasty. Búkil álem kóńil aıtýyn bildirgenimen, sheteldik ókilder rásimge jiberilmedi. Qytaı basshylyǵy aza aptalyǵyn jarııalady, ol aptalyq kemeńger basshy, saıası jáne áskerı strateg, sheber dıplomat jáne qytaılyq sosıalıstik reforma modeliniń bas sáýletshisiniń ótken ómir jolyn oı sarabynan ótkizýge arnaldy. Keıinnen de Den Sıaopınge eskertkish te, mavzoleı de turǵyzylmady. Denniń óziniń erik-qalaýy osyndaı bolypty. Bul oraıda biz ótken aptada osy aıdardyń aıasynda jarııalanǵan maqalamyzdaǵy «Sıngapýr keremeti – sol memleketti taqyr jerden quryp, qalyptastyryp, qýatty etip, qurmetti etip, dáýletti etip bergen saıasatkerge qoıylǵan eń ǵajaıyp eskertkish» degen oıymyzdy qaıtalaı aıtqymyz keledi. Qazirgi qýatty Qytaı, bolashaqta budan da qýatty bola túsetin Qytaı – eldi jańa ómirge bastaǵan uly tulǵanyń eń ǵajaıyp eskertkishi. Jyldar ótken saıyn eńselene beretin erekshe eskertkish.
