Eli úshin týǵan kez kelgen er-azamattyń qıyn-qystaý sátte baıyz taýyp otyra almaıtyny anyq. Qalaı degenmen de, elim dep emirengen árbir jan osylaı etse kerek-ti. Bizdiń keıipkerimiz Talqa Áýeluly da ózi qatarlas jastardyń aldy bolyp, áskerı komıssarıatqa baryp, maıdanǵa jiberýdi ótinedi. Injenerlik-saperlik polktiń quramyna ilikken ol 1942 jyldyń aqpan aıynda Ońtústik-Batys maıdanyna jol tartyp, Harkov baǵytynda urysqa túsedi. Sol bir jyldardyń erte kókteminde ol radıomen basqarylatyn, sondaı-aq, mınalardyń basqa da túrlerimen jumys isteýdi Máskeý túbindegi Nahabınoda úırenedi.
Osy kezde Talqa Áýeluly talaı ret ajaldyń ózimen betpe-bet kelip, maıdandastarymen birge jeńisti jaqyndatýǵa súbeli úles qosty. Stalıngrad shaıqasyndaǵy aýyr kúnder onyń júregine jazylmas jara salyp jadynda umytylmastaı iz qaldyrdy. Keıingi jyldarda Talqa Áýeluly bul týraly esine alyp bylaı deıtini bar edi: «Mańdaıǵa jazǵany osy eken dá... Biz qoıý qarańǵy túsisimen-aq barjamen qalaǵa baratyn ek. Kóbine-kóp qarsha boraǵan oq astynda, zymyrandardyń jaryǵymen ilgeri adymdap, jaýdyń qoıylǵan mınalaryn zalalsyzdandyryp, jańa bir nysandarǵa mınalar qoıatynbyz. Kúzdiń qara sýyǵynda jaǵalaýǵa qarǵa adym jer qalǵanda barjamyzǵa jaý snarıady túsip, tas-talqan etti. Snarıad jarqynshaǵy tıgen bázbireýler yńyrana yńyrsyp, keıbireýleri Edil ózenine batyp jatty. Tynyq túndi ári-sári kúıge túsirip, aınala-tóńirektiń bári azan-qazan boldy da ketti. Esimdi emis-emis jınaǵanymda: «Dosym, tiri ekensiń ǵoı», dep áldekimniń meni sýdan shyǵaryp alyp, súıreleı jónelgenin kórdim. Bul kádimgi óz vzvodymdaǵy Nıkolaı Kıslyh bolatyn. Soǵystan keıin de uzaq ýaqyt hat alysyp turdyq».
Stalıngrad shaıqasynan aman qalǵan Talqa Áýeluly «Erligi úshin» medalimen marapattaldy. Keıinnen ol Orel-Kýrsk ıinindegi qanquıly urysqa qatysady. Osynaý shaıqasta nemistiń TM-35 tankisin joıýǵa kúsh salyp, jaýyngerlerimizdiń jolyn tazartyp otyrý sekildi aýyr mindetti oryndaıdy. Onyń jarqyn mysalyn jaýdyń 40 myńǵa jýyq mına men qoparǵysh ornatylǵan alqaptyń zalalsyzdandyrylǵanynan kórýge bolady. Sol bir kirpi sekildi alyp bolat qurylǵylardyń qyp-qyzyl jalynǵa oranyp, kúli kókke ushqanyn kórgende Talqa Áýelulynyń saperler brıgadasy ishteı ǵana únsiz qýanyp, «bul – bizdiń isimiz!» dep marqaıyp qalatyn-dy. О́zderi tazalaǵan jolmen bizdiń bólimder alǵa umtylatyn.
Surapyl soǵystyń qan maıdanynda ajal aýzynan aman qalyp, jaýyngerlik sheberligi ábden shyńdalǵan T.Áýeluly keńes áskeriniń quramynda Belorýssııany, Polshany azat etip, Berlındi alýǵa qatysady. Ásirese, Belorýssııany azat etýde T.Áýeluly bastaǵan saperler brıgadasy janqııarlyq erlik tanytyp, nebári jıyrma kúnniń ishinde 34 myń jaý mınasyn zalalsyzdandyryp, jaıaý ásker men tank kolonnasynyń 193 jol arnasyn ashyp berýge, sonymen birge, onshaqty ótkel jolyn júrgizýge erekshe úles qosty. Osynaý shaıqastardyń qalyń ortasynda júrip, eki ret jaralandy. Ol urys kezindegi jaýyngerlik erlikteri úshin eki ret «Qyzyl Juldyz», eki ret «Otan soǵysy» ordenderimen, 8 medalmen marapattaldy.
Talqa Áýeluly soǵys aıaqtalǵan soń 1945 jylǵy 24 maýsymda ótken Jeńis sherýine 30-ǵa jýyq ońtústikqazaqstandyq sarbazdyń ishinde qatysqan jalǵyz qazaq bolatyn. Uly Jambyl Talqaulynyń aıtýyna qaraǵanda, ákesiniń 1945 jyldan keıin de 9 mamyrdaǵy Máskeýdegi sherýge qatarynan eki ret qatysýǵa múmkindigi bolǵan eken. 1995 jáne 2000 jyldary Jeńistiń 50 jáne 55 jyldyǵyna arnalǵan sherýlerge ol eki ret shaqyrý alady. Biraq ta sol eki shaqyrýynda da T.Áýeluly densaýlyǵy syr berip, bara almaı qalady.
Soǵystan keıingi mamyrajaı beıbit zamanda Talqa Áýeluly Almatydaǵy sý-qurylys sharýashylyǵy basqarmasynda qyzmet istep júrip, ardagerlerdiń arnaýly emhanasynda emdelip turatyn edi. Sonda taǵdyrdyń syıymen halyqtyń dańqty batyry Baýyrjan Momyshulymen bir palatada jatady. Teginde «jylqy kisineskenshe, adam sóıleskenshe» demeýshi me edi. Jan adamdy janyna ońaıshylyqpen jýytpaıtyn týabitti qaısar da ójet minezdi, birbetkeı, taý tulǵaly batyrdyń babyn taýyp, onymen emen-jarqyn áńgimelesip, syr shertisýdiń ózi nege turady?!
Zady, alypty alyp alystan tanıdy degen bar. Solaı desek, dańqty batyr Baýkeń ekeýara áńgimede qazaq balasyna maǵynasyz esim bermeıtinin tarqata kelip, Talqa deıtuǵyn attyń nendeı maǵynasy bar ekendigin sýyrtpaqtap surapty. Sonda Tákeń «Ábýtalqa» deıtin esimin ákesiniń molda aǵaıyny azan shaqyryp qoıǵandyǵyn alǵa tartady. Al Baýkeń bolsa: «E, solaı de, «Ábýtalqa» degen sózdiń maǵynasy «kókke órleý» bolsa kerek, sirá», deı kelip, áńgimeniń tórkinin maıdan dalasyndaǵy surapyl jyldarǵa qaraı oıystyrady. Talqa Áýelulynyń urysta sharbolattaı shyńdalyp, hám Jeńis sherýine qatysqanyn bilgen soń Baýkeńniń Tákeńe degen yqylas-iltıpaty bólekshe órilip, sheshile syr tarqatysady. Osynda Baýkeńniń: «Sen ózi naǵyz batyr ekensiń ǵoı. Jeńis sherýine qatysý Keńes Odaǵynyń altyn juldyzdy batyrymen teń, tipti, olardan da joǵary dáreje dese bolady. О́ıtkeni, Keńes Odaǵynyń batyrlarynyń bári birdeı Jeńis sherýine shaqyrylǵan joq qoı», dep aǵynan jarylyp, aǵyl-tegil aqtarylýy tegin emes.
Rasynda, Tákeńniń – Talqa Áýelulynyń Baýkeń sııaqty saıyn dalanyń saıypqyrandarymen júz kórisip, jaqyn-jýyq bolǵany bir bul emes. Sháýildir aýdandyq sý sharýashylyǵy mekemesinde jumys istep júrgen kezi bolatyn. Ujymshardyń qarbalas tirshiliginde maqta egip, oǵan der kezinde sý jetkizý mańyzdy edi. Aıtsyn-aıtpasyn, qazekem qashanda keńqoltyq, as ta tók, beıpildikke úırenip qalǵan darhan halyq emes pe? Sýdy únemdep paıdalaný sol kúnniń ózekti máselesine aınalǵan-dy. Sondyqtan Tákeń jurtqa sýdy kestelep bólip, maqta egistigine sýdy molaıtyp berýdi qolǵa alady. Sondaı kúnderdiń birinde Qajekeńe – Qajymuqan Muńaıtpasulyna aýyldyń bir aıtqyshy kelip: «Ana jas ınjener sizge sý berilmesin dedi», dep balýannyń tańdaıyn kóterip ketedi. Osy bir ýaqytta qazaqtyń has balýany Sháýildirde turatyn-dy. Qaýyn-qarbyz egip, qarapaıym ǵana tirshilik keshetin Qajekeń muny estip, kádimgideı ashýǵa minedi. Balýannyń qaharynan qaımyqqan Tákeń onyń kózine túspeı, úsh kún, úsh tún kórinbeı júripti.
Halqymyzda «Jaqsy adamnyń ashýy sháıi oramal kepkenshe, jaman adamnyń ashýy basy jerge jetkenshe» degen maqal tegin aıtylmaǵan syńaıly. О́ıtkeni, oraıyn taýyp, onyń ashýy basylǵan soń Tákeń arnaıy izdep baryp, mán-jaıdy uqtyrǵanda, bala minezdi balýan sýdyń da suraýy barlyǵyn uǵynyp, jón sózge toqtaǵan eken. Shyntýaıtynda, qazaqtyń qos birdeı taý tulǵaly ulymen taǵdyry toqaılasyp, olarmen ishinara syılasyp, bir-birin moıyndaýy keıingi urpaqqa úlgi-ónege, taǵylym bolary anyq.
Uzaq jyldar boıyna basshylyq salada qyzmet etip, eren eńbegimen halyq ıgiligine jarap, aıryqsha qoltańbasyn qaldyrǵan Talqa Áýeluly búginde tiri bolsa 93 jasqa keler edi. Ardaqty azamat, asyl aǵanyń esimi sý sharýashylyǵynyń maıtalman mamany, Otyrar, Arys, Shardara, Maqtaaral aýdandarynyń, Túrkistan qalasynyń qurmetti azamaty retinde jurtshylyqqa belgili. Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet Belgisi» ordenderin beıbit ómirde omyraýyna taqqan er. «Adam urpaǵymen baqytty» desek, Tákeńdeı tulpar taqylettes tektiden taraǵan ul-qyzdary da áke atyna qylaýdaı kir keltirmesten, talaılarǵa úlgi bolyp, elimizdiń ár salasynda ózindik ornyn taýyp, hal-qaderinshe eńbek etip keledi.
Seıdehan ÁLIBEK,
M.Áýezov atyndaǵy
OQMÝ-diń dekany,
tarıh ǵylymdarynyń doktory.
ShYMKENT.
