«Fıtohımııa» halyqaralyq ǵylymı-óndiristik holdıngine – 20 jyl
Ǵylym joly árqıly bolady. Sátimen bastalyp, jetildirip áketilýi kóbine sonyń negizin qurýshy adamdarǵa baılanysty ekeni belgili desek, muny aıtýymyzdyń sebebi bar. Búginde joǵaryda atalǵan alysqa aıan holdıngtiń bastapqy tarıhy keshegi dáýirdiń 70-shi jyldarynan tamyr alýyn atap ótpeýge bolmaıdy. Bul rette aldymen akademık E. Bóketovtiń bastamashylyǵy sol kezde jergilikti bıolog, hımık ǵalymdardyń armany bolyp júrgen úlken ǵylymı izdeniske jol salǵanyn aıtpaı kete almaısyz. Salanyń iri ǵalymy retinde Evneı Arystanuly organıkalyq hımııa jáne dárilik zattar hımııasynyń damýyna talapty jas izbasarlaryn toptastyrýǵa uıytqy bolýy san qyrly isteriniń biri bolǵan edi. Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń rektory mindetin atqara júrip,ózi irgetasyn qalaǵan hımııa-metallýrgııa ınstıtýtynda hımııa gerbısıdteri zerthanasyn qurýǵa muryndyq boldy. Muny qýana qoldap, alǵa tartqan dırektory E.Ázerbaevtyń isin jalǵastyrýshy basshy Jantóre Ábishev osy baǵyttaǵy jumysty jandandyrdy. Bóketovtiń keńesimen Búkilodaqtyq dárilik ósimdikter ınstıtýtynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan jas ǵalym M.Muhamedjanov jumysqa shaqyrylyp, ataýy tabıǵı qosylystar hımııasy dep ózgertilgen zerthanaǵa jetekshilik etý tapsyryldy. Ǵalymdyq ta, uıymdastyrýshylyq ta jaǵynan qabilettigi jarasty ol Qazaqstannyń ósimdikter florasynan dári jasaýǵa sıpattary baryn zertteýdiń ǵylymı baǵytyn, osyǵan yntaly quram qalyptastyrdy. Marat Nyǵmetjanuly kenetten aýyryp, ómirden ozǵan kezde professor Aleksandr Kagarlıskıı jetekshilik etip, dárilik zattardyń molekýlalaryn sıntezdeý jolyna kóp kóńil aýdardy. 1983 jyly zerthanany basqarý Muhamedjanovtyń shákirti, ǵylym kandıdaty Serǵazy Ádekenovke júkteldi. Ol Búkilodaqtyq komsomoldyń HIH sezine delegat retinde qatysý kezinde KSRO Mınısterler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary G.Marchýktiń jáne KSRO ǴA prezıdenti A.Aleksandrovtyń qabyldaýynda bolyp, tabıǵı qosylystar hımııasy zerthanasyna arnaıy ǵylymı taqyryp bekittirip aldy. Zertteýdiń mańyzdylyǵy respýblıka Ǵylym akademııasynyń usynysymen Qaraǵandyda «Fıtohımııa» ǵylymı-zertteý ınstıtýty qurylýyna negiz qalady. Ony basqarýǵa senim bul ýaqytta Máskeýdegi Reseı bıoorganıkalyq ınstıtýtta doktorlyq dıssertasııa qorǵap, jergilikti ósimdikter boıyndaǵy farmolokogııa úshin beıimdi bıologııalyq belsendi zattardy zerttep, odan dárilik preparattar jasaýda tanylǵan Serǵazy Ádekenovke kórsetildi.
Úkimettiń 1995 jylǵy sáýirdegi qaýlysyna sáıkes qurylǵan ǵylym oshaǵynyń jumys aýqymy keıinde odan saıyn keńeıip, halyqaralyq ǵylymı-óndiristik holdıngke aınalǵan biregeı bul ortalyq búginde otandyq farmasevtıkalyq óndiristiń kóshbasy retinde belgili. Qazir quramynda hımııa, farmakologııa, bıologııa, farmasevtıka salalaryna baǵyttalǵan 13 ǵylymı-zertteý bólimderi bar, 1 akademık, UǴA-nyń 2 korrespondent-múshesi, 17 ǵylym doktory men 38 kandıdaty dárilik shıkizatty izdestirýge, tabýǵa, paıdalanýǵa asyrýǵa jumylǵan, janynan «Qaraǵandy farmasevtıkalyq zaýyty» JShS jumys isteıtin onyń alǵa umtylysy artyp keledi.
Bul is qalaı bastalǵan edi delingende, fıtoprepattardyń ejelden emdik qasıeti bar tabıǵı ósimdikterden jasalyp kele jatýy málim. Keıingi kezde álemdik farmasevtıkalyq rynokta sodan daıyndalǵan dári-dármek kózderine suranys kóbeıip te otyr. Bul rette Qazaqstannyń qaı aımaǵynan bolsyn jaramdysyn taýyp, óńdep, tutynýshylar ıgiline jaratýǵa múmkindiktiń keńdigi jergilikti ǵalymdar izdenisine kópten ózi suranyp turǵandaı-tyn. Osy baǵyt boıynsha budan biraz jyldar buryn qolǵa alynǵan sharalardyń nátıjesinde Qarqaralynyń tyqyr jýsanynan, Nuranyń ıtmurynynan, Jańaarqanyń shyrǵanaǵynan, Qyzylaraıdyń qaraǵaıy maıynan, Ulytaýdyń qańbaǵynan, Baıanaýyldyń qyrmyzy gúlinen bólinip, shıpaǵa aınaldyrylǵan «Arglabın», «Salsokollın», «Bıalm», Topolın», Kalıor» sııaqty preparattardyń qaterli isik, baýyr, ót, asqazan aýrýlaryn tejep emdeýge, jaraqatty jazýǵa, kúıikke jaǵýǵa, gaımorıtten saýyqtyrýǵa qoldanylýy iske asty. Osynyń ishinde, ásirese, «Arglabınniń» ataǵy alysqa jaıyldy. Ony alǵash ret klınıkalyq synaqtan ótkizýshi belgili onkolog otashy, professor Ǵanı Musylmanbekovtiń baǵalaýynsha, baýyrdyń birinshi satydaǵy qaterli isik, geaptosellıýrli isik jáne ókpe, sút beziniń regressııasyna obektıvti oń áseri anyqtalsa, sonymen birge ony qoldaný arqyly baýyr isigine shaldyqqan syrqattardyń baýyr isigi kólemi kishireıetindigine, bıologııalyq qannyń jalpy analızi kórsetkishteri, ımmýndyq qasıet jaqsaratyndyǵyna, isiný úderisiniń báseńdep, tejele bastaıtyndyǵyna kóz jetkizilgen. Onyń taǵy bir ereksheligi, osyndaı tektes sheteldik basqa fıtopreparattarmen salystyrǵanda quramynda ýlylyǵy joǵary sıtostaıkterdiń azdyǵy naýqas aǵzasynyń belsendiligin álsiretpeıdi. Jańa bastalyp kele jatqan qaterli isikti odan ári órshitpeı ydyratyp jiberýge qabileti jetedi. Mysal úshin, onkologııalyq aýrýǵa ushyraǵan 3 myń naýqastyń «Arglabın» preparatymen emdele alýy, klınıkalyq oń áseri 73 paıyz quraýy shıpalyq qasıetin ańǵartady.
1999 jyldan bastap jaqyn jáne alys shetelderdiń, elimizdiń barlyq onkologııalyq jáne ǵylymı ortalyqtarynda qoldanysqa engizilgen bul dáriniń shıpalyq qasıeti, sondaı-aq, Germanııadaǵy «Leonardıs Klınık», AQSh-tyń Hıýston shtatyndaǵy «Nıý Onkolodjı Labz» jáne Máskeýdegi N.Blohın atyndaǵy Reseı onkologııalyq ǵylymı ortalyqtarynda dáleldendi. Birneshe elde sonyń ishinde, AQSh-ta, Ulybrıtanııada, Germanııada, Fransııada, Shveısarııada patenttelgen, TMD elderinde tirkelgen oǵan syrt jerlerden tapsyrys kóp. Qazir tyqyr jýsan ósimdiginen alynǵan seskvıterpendi lakton sýbstansııasy negizinde tamyr júıesi arqyly jiberýge arnalǵan lıofıldengen túri de shyǵarylýda.
Bir qyzyqty jaıt, kezinde «Arglabınge» qyzyǵyp, ózderinde birlesip óndirý jóninde usynys jasaýshylar az bolmapty. Eger oǵan kelisilgen jaǵdaıda quramyn anyqtap alýshylar ózimizge buıyrtpaı ketýi múmkin edi. Qazaqstandyqtar múddesi úshin ony qandaı da qıyndyqtarǵa qaramastan tek elimizde shyǵarýdan aınymaý durys bolǵandyǵyn ómir ózi kórsetti.
Úlken suranysqa ıe «Salsokollın» preparatyn da atap ótýge bolady. Kádimgi qańbaqtyń negizinde jasalatyn osy dáriniń klınıkada ýly jáne ótkir vırýstyq gepatıtterdiń , baýyrdyń sozylmaly dıffýzdyq zaqymdanýlarynyń túrli formalaryn emdeýde joǵary tıimdiligi dáleldengen ol túıirshik tabletka retinde shıpaly. Ishek qurtyna qarsy «Saýsalın», gıpolıdemııalyq áseri bar «Aterolıd» dárileri de ótimdi.
– Ǵalymdarymyz ben mamandarymyz dárilik zattardyń túr-túrin daıyndaýǵa úlken qulshynys tanytýda. Sondaı-aq, Qaraǵandyda halyqaralyq standarttarǵa sáıkes fıtopreparattar, onyń ishinde qaterli isik aýrýyna qarsy qoldanylatyn «Arglabın», jalpy alǵanda jylyna 2 mln. ampýla,150 mln. tabletka men kapsýlalardy, 2 mln. jumsaq dárilerdi shyǵarýǵa qýaty jetetin farmasevtıka zaýytynyń salynýy holdıngtiń iri ári tabysty jobasy boldy. Taıaý jyldarda elimizdiń turǵyndary men medısınalyq mekemelerin dári-dármekpen qamtamasyz etý boıynsha otandyq farmasevtıka óniminiń úlesin 30 paıyzǵa jetkizý maqsaty alda tur. Bul úshin ınvestısııalyq tartymdylyqty jáne óndiristik áleýetti damytýǵa, eksportqa baǵdarlaný men básekege qabilettilikti arttyrýǵa, jańa tehnologııalardy óndiriske engizýge basym kóńil bólinýde, – deıdi holdıng basqarmasynyń tóraǵasy, UǴA akademıgi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Serǵazy Myńjasaruly.
Jalpy alǵanda munda 70-ke tarta fıtopreparatttar shyǵarylsa, bular báriniń túp negizi qazaq dalasynyń ósimdikteri. Aıtalyq, Qazaqstan florasy 6 myńnan astam jabaıy ósimdikterden quralsa, sonyń 667 túri endemıkalyq, al 300-ge jýyǵy dárilik sıpatynda qoldanýǵa jaramdy. Olardan 1 myńnan astam tabıǵı qosylystar alynyp, terpenoıdtar, flavonoıodtar, sterıodtar jáne alkaloıodtar tobyna jatatyn jańa týyndylar sıntezdeldi. Birqatary vırýsqa, qyshymaǵa qarsy antıholesterınımııalyq, analgetıkalyq belsendilik kórsetti. Buqar jyraý aýdanyndaǵy arnaýly sharýashylyqta ósiriletin shópter dárilik shıkizat qoryn qamtamasyz etýge qol jetkizip júr. Al bıologııalyq belsendi qosylystardyń respýblıkalyq bankin qurý 3600 tabıǵı qosylystyń jáne olardyń týyndylary boıynsha málimetterdiń aqparattyq bazasyn, dárilik zattardyń standartty úlgilerin qalyptastyrdy.
Búginde holdıng ǵylym men óndiristiń tyǵyz qabysqan, ortaq mindet ushtasqan oshaǵy. Ol otandyq dárilik preparattardyń qosylǵan qunyna qatysatyn 30 óndirýshi uıymdy biriktirgen respýblıkalyq serpindi farmasevtıkalyq klasterdiń bazalyq kásiporny bolyp tabylady. Úsh kezegi birinen soń biri iske qosylyp, irgeli býynǵa aınalǵan farmasevtıkalyq zaýytta barlyq jumys úderisi Japonııanyń, Fransııanyń, Germanııanyń, Avstrııanyń zamanaýı tehnologııasymen basqarylyp júrgiziledi. Kásiporyn dırektory Evgenıı Tolokonnıkov tanystyrǵandaı, ınnovasııalyq jobalardyń aıasynda jańa farmakologııalyq óndiris qalyptasýda eken. Jyl saıyn shyǵarylatyn dárilik preparattardyń kólemi ulǵaıtylýda. Munyń ózi eksporttyq áleýetti de arttyrmaq. Eń aldymen zaýyt otandyq dári-dármekti óndirýdegi úlesin 50 paıyzǵa kóterýdi basty maqsat sanaıdy. Bul alynbas asý emes. Iske asyrylýyna ujym músheleri aıanyp jatqan joq. Talpynys qashanǵydaı taýdaı, bilikti maman jetkilikti, jınaqtalǵan tájirbıe mol. Shetelderdegi salalas 30 ǵylymı ortalyqpen, aıtalyq Chehııanyń hımııa jáne tehnologııa ýnıversıtetimen, Germanııanyń Ýlma ýnıversıteti farmakologııa ınstıtýtymen jáne Reseıdiń I.Vorojsov atyndaǵy Novosıbırsk organıkalyq hımııa ınstıtýtymen, AQSh-tyń Betesda qaterli isik ulttyq ortalyǵymen birlesken izdenis eń qaterli dertke qarsy kúreske halyqaralyq aýqymda jumyldyrylýda.
Maman demekshi, holdıngti qaraǵandylyq talapty, tanymal bıolog, hımık ǵalymdardyń toptasqan yntymaqty ortasy deýge bolady. Syrqattarǵa shama kelgenshe sharapat tıgizýdi, shıpa syılaýdy mereı tutqan jandardyń qaı-qaısysyn da úzdiksiz izdenis ústinde ekenin kóresiń. Solardyń biri, aǵa ǵylymı qyzmetker Qorlan Itjanova óz áriptesteri atynan bildirgendeı, ǵylymmen alańdaýsyz shuǵyldana alýlaryna rızalyǵy bólek. Bir top múddelesterimen «Qazaqstanda tabıǵı seskvıterpendik laktondar hımııasy boıynsha zertteýlerdi damytý, olardyń negizinde jańa dárilik zattardy ázirleý men jasaý, biregeı otandyq fıtopreparattardyń ónerkásiptik óndirisin uıymdastyrý» atty jumystar sıkly úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyna ıe bolǵan ol osy saladaǵy isterdi jetildirý, otandyq dárilerdiń túr-túrin jandandyrýdaǵy jumystardyń jemistiligine, bul kúnde dárilerdiń eń jańa túrleri, nanobólshekter, kapsýlalar, jaqpa maılar jáne sýppozıtterdiń sońy tehnologııasy jasalýyna qýanady. О́zderi bul istiń burynnan basy-qasynda júrse, qatarlaryna kelip qosylǵan jas talapkerlerdiń qadamdary da sáttiligi nazarǵa ilikken ǵylymı eńbekterinen, halyqaralyq baıqaýlarda tushymdy baıandamalarymen kózge túsýlerinen bilinedi. Ǵylym kandıdattary Jankeldi Nurmaǵambetov, Anar Dúısentaeva syndy zerek oıly jastardyń sapynyń jyldan jylǵa maqsattastarymen tolyǵýy tól farmasevtıkalyq óndirisimizdiń kemel keleshegin kórsetedi.
Teginde ǵylymnyń qıyndyǵy sol shyǵar, jemisi uzaq ýaqyt bilinbeıdi. Onyń paıdaly ekenin dáleldeýde, ıgilik-sharapatyna kóz jetkizýde qandaı erik-jiger jumsalary ǵalymdarǵa ǵana belgili. Osydan 20 jyl buryn dári jasaýshy toptyń únemi shópterdi qaınatyp, sýyn tútikterge súzip, qaıta aýystyryp jatatyndyqtaryn talaı kórip, jalyǵýsyz is-áreketterine tań qalýshy edik. «Sen isti súıseń, is saǵan bas ıedi» delingen ǵoı. Endi mine, alys-jaqyndaǵy jurtqa dárý darytqan dárilerimen aıan. Dúnıejúzine tanymal bıologtardyń, hımıkterdiń taıaýda Qaraǵandyda ótetin «Fıtohımııadaǵy jetistikter jáne damý joldary» halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa qatysýǵa yntyzarlyǵy da jaıdan-jaı bolmasa kerek.
Densaýlyq saqtaý salasyn básekege qabiletti otandyq preparattarmen qamtamasyz etýdi, olardyń mańyzdy túrlerin jasaýdy, ıgerilýin jáne óndirilýin uıymdastyrý úshin qurylǵan qazirgi zamanǵy farmasevtıkalyq ǵylymı-óndiristik ortalyǵy tynysy osyndaı.
Holdıngke alǵys hattar jıi túsip jatady.Emdelýshi E.Qaıyrbekov bylaı dep jazady. «Byltyr qaterli isiktiń bastapqy sıpaty anyqtalyp, oblystyq onkologııalyq aýrýhanada emdeldim. Dárigerler jasyrmaı aıtqandaı, syrqattyń 3-shi satysyna iligip qalyppyn. Isikti órshitpeýge aýyr soǵatyn hımııa-terapııalyq, radıologııalyq tásili ornyna «Arglabın» dárisin qoldanýǵa keńes berildi. Biraz ýaqyttan soń isiktiń taralýy toqtady. Osyndaı ǵajaıyp dári jasaǵan sizderge alǵysym sheksiz. Kópshilik tileýi jolyndaǵy eńbekterińiz jemisti bola bersin!»
Jurt alǵysyna bólengen, el múddesi úshin bilimi men kúsh-jigerin aıanbaýshy, adamdarǵa jaqsylyq sharapatyn sebýdi murat etken holdıng ǵalymdary men mamandarynyń qýantarlyq jetistikteri mol bola bermektigine senim zor.
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
QARAǴANDY.
