Uly transformasııa

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń álemdik valıýta týraly oılary haqynda Oıdyń jaqut jarqyly Adam balasynyń oıy – sarqylmas qazyna-baılyq. Ol tek rýhanı baılyq qana emes. Shyntýaıtyna kelgende, oıdy júzege asyratyn bolsa, ol ólsheýsiz materıaldyq baılyqty da dúnıege keltirýge qabiletti. Ony aıtasyz, oıdyń jaqut jarqyly tutas dúnıeni adam tanymastaı ózgertip jibere alatyny adamzattyń myńdaǵan jyldar boıy úzilmeı kele jatqan tarıhynan belgili. Tipti, klassıkalyq oıshyldardyń qa­ra­paıym qaǵıdaǵa aınalyp ketken tujy­rymyn sál ózgeshe ózgerte aıtsaq: “Adamdy adam etken – oı”. Jáne de tarıhtan belgili, adamzat qoǵamdyq damýdyń birneshe satysynan birtindep attap ótti. Sonaý jabaıy qalpynan kádimgi adam qalpyna kelip, alǵashqy qaýymdar qurýy, sosyn quldyq dáýirge ótýi, odan baryp feodaldyq zamandy bastan keshirýi, kapıtalıstik qarym-qatynastardyń nátıjesinde kapıtalıstik qoǵam ornatýy, eń aqyry sosıalızmniń dámin tatýy – osynyń bári adam balasynyń mı qatparlaryndaǵy kózge kórinbeıtin qubylystardyń nátıjesinde múmkin bolarlyq ózgerister. Qazirgi zamanda bastaýysh mektep oqý­shysy da biletin osyndaı jattandy kóri­netin aqıqattardy aıtyp otyrǵanymyzǵa ne sebep? Eń aqıqaty sol – adamnyń oılaý qabiletiniń ózi satyly damýdan ótedi. Oǵan osy qazir, qas-qaǵym sátte, kóz aldynda ótip jatqan oqıǵalardy birden túısine qoıý qıyn. Al endi ol óte kúrdeli qoǵamdyq qubylys bolsa, ony qabyldaý úshin birshama ýaqyt qajet. Aıtalyq, qazirgi jahandyq qubylystardy ekiniń biri túsindirip aıtyp bere almasa kerek. Jańa formasııa tabaldyryǵynda Qazirgi zamannyń alǵyr oıly adamdary aıtyp júrgenindeı, búkil órkenıetti adamzat qoǵamdyq damýdyń jańa formasııasynyń tabaldyryǵynda tur. Eki alyp júıeniń – kapıtalızm men sosıalızmniń antogonıstik sıpaty birtindep joıylyp (ekeýiniń básekesinde kapıtalıstik qarym-qatynas jeńiske jetti dep júrsek te), qabysýǵa jaqyndaǵan syńaıly. Shamasy, damýdyń qaı satysy bolsa da, óziniń sharyqtaý shegine jetip baryp, odan ári basqa túrge kóshýge yńǵaılanatyn bolsa kerek. О́ıtpegen jaǵdaıda júıe ózdiginen súrine bastaıdy, tipti, omaqasa qulaýy múmkin. Bes júz jyl boıy qaltqysyz qyzmet etken naryqtyq ekonomıkanyń sońǵy ǵasyrda daǵdarystarǵa túse bastaýyna ne sebep? Demek, júıeniń bir jerinen aqaý shyqqany ǵoı. Ol qandaı aqaý? Jáne de ol bir aqaý ma, álde birnesheý me? Ol aqaýlar tú­zetýge kele me, kelmeı me? Múmkin, júıe­ni tutas ózgertý kerek shyǵar. Buǵan búkil ále­m­niń eń ozyq oıshyldary da, dúnıe tut­qasyn ustaǵan myqtylary da bas qatyrýda. Olardy álemdik qarjy daǵdarysynyń jer betindegi barlyq memleketterdi sharpyp ótkeni, tipti, keıbireýlerin bankrottyq jaǵdaıǵa jetkizgeni qatty oılandyrdy. “Sasqan úırek artymen júzedi” degendeı-aq, qolynda kapıtaly barlar nebir amaldar jasaýda. Buǵan deıin taza paıdasynyń esebin ǵana alyp, daǵdarys túgil, tıtteı bógelip qalýdy bilmeı kelgen nebir alyp kompanııalar áıteýir aman qalýdy oılap, fabrıkalar men zaýyttaryn jabýda nemese jumysshylaryn qysqartýda. Osyǵan deıin damyǵan sanatyndaǵy alpaýyt elderdiń ózi mıllıondaǵan jumys oryndarynyń qysqa­rýyna baılanysty áleýmettik ahýaldy ýshyqtyrýǵa jol bermeýdi oılastyrýda. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, sońǵy on jyldyń kóleminde daǵdarystyń ekinshi qaıtara soǵýy, soqqanda da, búkil dúnıeniń kúıze­lisine ákelýi álem elderiniń basshylaryn “tań-tamasha” qaldyryp otyr. Alaıda, kóptegen saıasatshylar men sarapshylardyń naq osy daǵdarysty ǵana eńserý joldaryn oılastyryp otyrǵanyndaı, odan arǵy tereńderge bara almaıtyndaı kórinedi bizge. Al jahandyq daǵdarystyń shyǵý sebebi nede? Bir elde bastalǵan túpsiz toqyraýdyń barsha elderdiń tek qarjy júıesin ǵana emes, búkil ekonomıkasyn qamtýy nelikten? Sóıte tura, álemniń barlyq elderin jahandyq daǵdarystan shyǵarý joldaryn birlese oılasýǵa ne kedergi degen suraqtar jaýapsyz qalyp otyr. Ekonomıkasy qanshalyqty myqty bolsa da, álem elderimen baılanysy sonshalyqty durys bolsa da, daǵdarys ol eldi syrt aınalyp ketedi dep oılaýdyń esh qısyny joq. “О́gizdiń basyna týǵan kún buzaýǵa da týady” degendeı, damý zańdylyǵynyń áńgimesi osyndaı. Sondaı-aq qazirgi ýaqytta eshbir elmen eshqandaı saıası-ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne taǵy basqa da qarym-qatynastarǵa túspeı, derbes damý degen tipti aqylǵa syıymsyz. Álemniń bir túkpirinen shyqqan daǵdarys daýyly ekinshi túkpirine kózdi ashyp-jumǵansha jetip keletini túsinikti. Basy ashyq aqıqat – jahandyq daǵdarysty eńserýdiń eń senimdi ádisi álem elderiniń birlesken áreketi. Júgi aýyr mindet Álbette, Jańa álemniń qandaı bolmaǵyn oılastyrý, budan ári qalaı damý kerektigin tańdaý álemdik deńgeıdegi saıasatshylardyń, memleket basshylarynyń mindeti. Mine, osy mindetti moınyna júktegen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń ushar bıikti shalatyn ushqyr oılylyǵyn, tereńnen tolǵaı biletin parasat-paıymyn kórsete otyryp, jahan­dyq daǵdarystyń sıpatyn naqty aıqyndap qana qoımaı, onyń sebebin de ashyp berdi. Jáne álem elderiniń jasaıtyn qadamdaryn belgilep, birlese qımyldaýǵa usynys jasap, jappaı adamzatqa úndedi. “Búginde elder men kontınentterdi titirentip turǵan jahandyq daǵdarys – bul adam­zat áli bilip bolmaǵan aıryqsha quby­lys. Onyń álem tarıhynda teńdesi joq jáne álemdik tártipti, barlyq ekonomı­kalyq bastaýlardy túbegeıli ózgertetin qubylystar sanatyna jatatyny anyq. Sondyqtan da ony taldaýǵa, oı eleginen ótkizýge jáne eńserýge barlyq eski dogmalar men stereotıpterdi qaıta qarastyratyn jańasha kózqaras qajet”, – dep atap kórsetti ol 2009 jylǵy 2 aqpanda “Rossıı­skaıa gazetada” jarııalanǵan “Daǵdarystan shyǵý kilti” atty baǵdarlamalyq maqalasyn­da. Bul rette Memleket basshysy “osyǵan baılanysty aıyptylar men kinálilerdi izdeý qajetsiz is” ekenin atap ótedi. Shy­nynda da, “búldirgilerdiń” sońyna shyraq alyp túskennen góri, “qazir osyndaılyq qýatty álemdik kataklızmdi týyndatqan júıeniń tereń aqaýlyqtaryn anyqtaýǵa, eń bastysy – olardy tolyq joıý joldaryn izdestirýge jumylý mańyzdyraq”. “Bul úshin bizdiń túbegeıli jańa, álemdik ekonomıka­nyń, saıasattyń jáne jahandyq qaýipsizdik­tiń basqasha qurylǵan modelin jasaý shebinde turǵanymyzdy moıyndaýdyń batyldyǵy bolýy kerek”, – dep tujyrym jasaıdy Qazaq eliniń basshysy. Uly tranzıt álemi Budan ári Elbasymyz “eger biz Eski álemniń jetilmeýshiligin eńserýdiń biregeı múmkindigin tıimdi paıdalanyp, Jańa álem qurýdyń shynaıy nıetinde bolsaq, basqasha jol joq” ekenin málimdeıdi. Árıne, nıet bar da, ony júzege asyrý bar. Sondyqtan da, “bul úshin búkil álemdik qoǵamdastyqtyń orasan zor kúsh-jigerin, ıntellektýaldyq jáne materıaldyq resýrstardy jumyldyrýǵa jáne kóp ýaqyt qajet”. Nursultan Ábish­ulynyń oıynsha, álem elderine “túbegeıli jańa qısyndy qurý jáne ázirge shartty túrde jahandyq (nemese uly) Tranzıt álemi dep ataýǵa bolatyn osy ótkel boıynsha ortaq jańa “qozǵalys erejesin” ázirleý qajet bolady”. Osylaısha negizgi oıyn tujyrymdaǵan Elbasy aldymen osynaý jahandyq daǵda­rys­tyń, onyń bastaýlarynyń alǵashqy sebep­terin belgilep alýdy durys kóredi. Onyń asa baıypty tujyrymdaýynsha, “qazirgi jahandyq daǵdarys – bul múlde qandaı da bir tabıǵı apat emes jáne jaǵdaı­lardyń kezdeısoq qıylysynyń nátıjesi emes, bázbir tereń ishki aqaýlyqtyń zańdy syrtqy saldary”. Mine, sol ishki tereń aqaýlyqty naqty aıqyndap, belgilemeıin­she, dárigerdiń aýrýǵa naqty dıagnoz qoıyp almaı, jalpylama emdegenimen birdeı tirlik bolatyny túsinikti. Nemese motory buzyl­ǵaly turǵan eski máshıneniń syrtqy qora­byn ǵana jańartyp alyp júre berýi sııaqty “daǵdarystyń ózi bastaý alǵan álemdik valıýta-qarjy júıesin jóndeý jónindegi bizdiń búkil kúsh-jigerimiz tek kosmetıkalyq sıpatta ǵana bolady”. “Bul jaǵdaıda biz joımaǵan aqaý keıin de jıileı túsetin jáne saldary áldeqaıda aýyr bolatyn jańa daǵdarystardy týyndata beredi”, – dep ashyp kórsetedi Memleket basshysy. Sýretkerlik kózqaras Osy tusta Nursultan Nazarbaev osynshalyqty tereń qubylystyń sıpatyn túsindirý úshin mazmuny tereń maqalasyna sýretkerlik kózqarasty da sheberlikpen órip jiberedi: “Solaı bolyp otyr, búkil bizdiń álemimiz kútpegen rette jáne baıqaýsyzda jahandyq daǵdarys týnneliniń “kireberisi­nen” ótip ketken, al odan “shyǵar esik” bú­gin­de eshkimge derlik kórinbeı tur. Bul, bál­kim, biz búgingi álemge, sol sekildi bolashaq Jańa álemge burynǵysha eski oılaý qural­da­rynyń optıkasy arqyly qaraıtynymyz­dan oryn alǵan bolar”. Al túbegeıli jańa­rýdy bastaý úshin bizge búkil oılaý júıemizdi, tıisinshe barlyq uǵymdardy, kategorııalardy, teorııalardy, kestelerdi, oılaý tujyrymdaryn jáne jańa dúnıeniń derekteri men qubylystaryn belgileıtin termınderdi jańartý kerek, dep esepteıdi Elbasy. Árıne, bul jańa formasııaǵa kóshkende bolatyn tabıǵı qubylystar. О́zińiz oılap qarańyz, joǵaryda atalǵan damý satylarynyń arasy jer men kókteı emes pe? Bul jerde bizge salystyrmaǵa júginip jatýdyń ózi artyqtaý sııaqty. Jaýaby joq suraqtar Qazaq eliniń basshysy “Álemdik damý­dyń negizine ne alynǵan?” dep tótesinen suraq qoıa otyryp, “onyń damýynyń ıadrosy men motory – bul týyndaǵan álemdik baı­lyq retindegi álemdik kapıtal” ekenin tujy­rymdap, oıshyldardyń tereń pikirta­lastaryna azyq bolarlyq fılosofııalyq, ekonomıkalyq turǵyda tosyn pikir aıtady (bul jerde biz onyń tereńine toqtalyp jatpaýdy jón kórdik). Qosh, al bul kapıtaldyń negizine ne alynǵan? Jaýap – álemdik valıýta júıesi. Al álemdik valıýta júıesiniń negizine ne alynǵan? Onyń negizinde týyndatý jáne aınalý tetikteri – zańdar, resimder, emıtentter, arnalar, paıdalanýshylar jáne s.s. jatyr. Prezıdent pıramıdasy Osylaısha Elbasy suraqtan suraq tý­dyra otyryp, ózi “bizdiń oılanýymyzdy tú­be­geıli jańartýdy, máselen, álemdik valıýta júıesin saýyqtyrýdyń mánin barynsha aıqyn jáne túbegeıli túsindiretin jeti qarapaıym suraq” dep ataǵan rıtorıkalyq, ıaǵnı, jaýaby joq nemese ózdiginen týyndaı­tyn suraqtar qoıady. Ol qandaı suraqtar? 1. Qazirgi de-fakto bar álemdik valıýta zańdy de-ıýre bolyp tabyla ma? 2. Álemdik valıýta emıtentiniń qyzmet resimi shynaıy demokratııalyq bolyp tabyla ma? 3. Álemdik valıýtanyń suranysy men usynysynyń balans tetigi básekege qabiletti jáne erkin bolyp tabyla ma? 4. Álemdik valıýta rynogy órkenıetti bolyp tabyla ma? 5. Álemdik valıýtanyń týyndatý júıesi jáne emıssııasy onyń negizgi paıdalanýshy sýbektileriniń (elderdiń, kompanııalardyń jáne azamattardyń) jáne tutastaı alǵanda álemdik qoǵamdastyqtyń baqylaýynda bolyp tabyla ma? 6. Álemdik valıýtanyń týyndatýshy júıe­si jáne emıssııasy onyń negizgi paıda­lanýshy sýbektileriniń (elderdiń, kompa­nııa­lar men azamattardyń) jáne búkil álemdik qoǵamdastyqtyń aldynda jaýapty bolyp tabyla ma? 7. Álemdik valıýta júıesi tıimdi de nátıjeli bolyp tabyla ma, ıaǵnı onyń jumysynyń nátıjeleri adamzatty jáne tutastaı álemdi damytý maqsattaryna qanshalyqty saı keledi? Álemdik jeti qadam Joǵarydaǵy suraqtardy qoıa otyryp, Memleket basshysy tereń tolǵanysty qajet etetin máselelerdiń tıegin ashady. Sóıtip, ol álemdik valıýta júıesin ózgertýge naqty usynystar jasaıdy (ony “Álemdik 7 qadam” dep atasa da bolady): 1) Jańa álemniń valıýtasy álemniń kóptegen elderiniń basshylary qol qoıyp, álemniń kóptegen parlamentteri ratıfıka­sııa­laıtyn Álemdik valıýta týraly búkilálemdik zańnyń negizinde júzege asýy tıis jáne arnaıy qurylǵan búkilálemdik Emıssııa ortalyǵy onyń emıssııasy qaǵıdattaryn jasaqtaıdy. 2) Álemdik valıýta týraly zań onyń emıssııasyn jáne qatań demokratııalyq re­sim­der boıynsha áreket etetin emıtentterin basqarýdyń demokratııalyq organdary arqyly jańa álemdik valıýtany paıdalaný­shylardy – barlyq negizgi sýbektilerin qorǵaýy tıis. 3) Rynoktyń barlyq qatysýshylarynyń básekeli qyzmet erejelerin belgileıtin jáne baqylaıtyn álemdik ınstıtýttary, máselen, Búkilálemdik monopolııaǵa qarsy valıýta komıteti jáne Búkilálemdik rynok erkindigi komıteti qurylýy tıis. 4) Jańa álemdik valıýta rynogynda oıyn erejesi zań boıynsha belgilenip, onyń barlyq qatysýshylarynyń (satýshylar men satyp alýshylardyń) ortaq sharty negizinde saqtalýy tıis. 5) Jańa álemdik valıýtanyń barlyq negizgi sýbektilerinde – paıdalanýshy­laryn­da (elderde, kompanııalar men azamat­tarda) onyń týyndatylýyn, emıssııasy men aınalymyn atalǵan zańmen arnaıy kózdelgen turaqty áreket etetin baqylaýshy quraldaryn jasaýǵa quqyǵy bolýy tıis. Emıtenttiń qyzmeti sondaı-aq bıliktiń barlyq úsh tarmaǵynyń: zań shyǵarýshy da, atqarýshy da, sot ta tarmaqtarynyń baqylaý sheginde bolýy tıis. 6) Álemdik valıýtanyń barlyq jarııa jáne zańdy emıtentteri onyń negizgi paıdalanýshy sýbektileriniń (elderdiń, kompanııalar men azamattardyń) aldynda jáne búkilálemdik qoǵamdastyqtyń aldynda óz áreketteri (nemese áreketsizdigi) úshin tolyq máninde jaýapty bolýy tıis, ony zań boıynsha is júzinde, máselen, Búkilálemdik valıýta arbıtrajy qamtamasyz ete alady. 7) Jańa álemdik valıýta júıesiniń búkil tetikteri ǵasyrdyń, álemniń jáne adamzat­tyń alda bolatyn synaqtaryn ozyq monıtorıngteýdiń arnaýly negiziniń júıesinde qurylýy tıis. Osy usynystardan keıin oıyn qoryta kele, Qazaq eliniń basshysy bylaı túıin­deıdi: “Tek osylaı ǵana álemdik valıýtanyń jańa júıesi árdaıym zamanaýı jáne aqaýsyz bola alady, jahandyq daǵdarystar­dyń emes, álemniń turaqty damýy men búkil adamzattyń órkendeýiniń jemisti bastaýy bola alady”. Árıne, bul usynystar óte qundy, sal­maqty jáne álemdik túrli qurylymdardyń barlyq sanattarynda tek qarjy-ekonomı­ka­lyq qana emes, ǵylymı, mádenı, ekolo­gııa­lyq turǵyda talqylaýdy qajet etedi. Derttiń aıqyn dıagnozy Sonymen qatar mindetti túrde atap ótilýge tıisti bir mańyzdy sát – Elbasy álemdik valıýta júıesiniń qatyp-semip qalǵan dertine aıqyn dıagnoz qoıyp otyr: “О́tken ǵasyrdyń ortasynan bastap bizdiń álem túbegeıli ózgerdi jáne bul ózgerister­diń qarqyny kún ótken saıyn ósip barady. Tek álemdik valıýta retinde paıdalanylatyn valıýtanyń týyndatý jáne aınalym tetikteri ǵana ózgermeı qalyp otyr, onyń jańarý qarqyny álemniń ózgerý qarqyny­nan apattyq jaǵdaıda qalyp qoıǵan. Iаǵnı, álemdik valıýta júıesi áldeqashan jáne qaıtpastaı bolyp eskirgen, muny jahandyq álemdik daǵdarys ta qýattaıdy”. “Aýrýyn jasyrǵan óledi” deıdi atamyz qazaq. Qazaq eliniń basshysy alpaýyt elder basshylarynyń aldynda “bireýlerdiń kóńiline tıedi-aý” dep jaltaryp, jaltaqta­maı-aq, tótesine kóship, ashyq áńgimege batyl baryp otyr. Jáne de bul synampaz­dyq ta, syn da emes, ǵalamdy ortaq úıi sanaıtyn álemdik sanattaǵy saıasatkerdiń shyn kóńili, nıeti, tilegi. Mundaı oı jar­qyly tek bekzat adamdardyń basyna ǵana keletini sózsiz. Múmkin, bul qazaq halqy, qazaqstandyqtar úshin zor maqtanysh ta bolar. Qalaı desek te, Nursultan Nazarbaev adamzattyń asyl oı-qazynasyna úlken úlesin qosyp otyr. Gandı ǵalamaty Árıne, joǵaryda aıtqanymyzdaı, adamdardyń tym kúrdeli oqıǵany hám aqparatty birden qabyldaýy qandaı qıyn bolsa, qalyptasqan daǵdydan, uǵymdardan tys oıdy da “á” degende qabyldaýy da son­sha­lyqty aýyr. Bul týrasynda Úndistannyń uly oıshyly hám saıası qaıratkeri Mahatma Gandı bylaı degen eken: “Aldymen seni kózge ilgisi kelmeıdi, sosyn aıtqanyńdy kúlkige aınaldyrǵysy keledi, odan keıin saǵan qarsy shyǵa bastaıdy, aqyr sońynda sen jeńiske jetesiń”. Gandıdiń ózi zamanaýı ózgeristerdiń bel ortasynda júrip, álemdik otarshyldyq júıeniń kúıreýine úlken úles qosqan qaısar kúresker bolǵany jańa zaman tarıhynan belgili. Endi osy zamannyń zańǵar fılosofynyń qanatty sózine salsaq, álem qazir Qazaq eli basshysynyń usynystaryn aýyr qabyldaý ústinde. Basqasha aıtqanda, Jańa álemniń damýy týraly tosyn oıdy tosyrqaı qabyldap, sińire almaı, qoryta almaı, áýrege túsýde. Elbasynyń Delıge barǵan saparynda álemdik oı qundylyqtarynyń altyn besigi bolǵan Úndistannyń qasıetti topyraǵyn basyp turyp, eń alǵash ret álemge ortaq valıýta engizýdi usynýy sonshalyqty tereń mánge ıe sııaqty. Bul bıylǵy jyldyń 26 qańtarynda bolǵan edi. Saıası saýattylyq Elbasynyń ıdeıasy shyn máninde túbegeıli baǵdarlama bolyp shyqty jáne de onyń Reseıde jarııalanýynyń ózinde úlken mán bar. “Tósekte basy, tóskeıde maly qosylǵan”, aǵaıyn-týystaı aralasatyn kórshińmen oı “sybaǵasymen” bólisýdiń ózi saıası turǵydan alǵanda, saýatty qadam bolǵany sózsiz. Jáne de Qazaqstan 2003 jyldyń ózinde-aq EýrAzEQ aıasynda biryńǵaı ultústilik memleketaralyq valıýtalyq-eseptik birlik engizýdiń bastamasyn kótergen. Sol kezde ony Elbasy “altyn” dep ataýdy usynǵan edi. Taıaýda ǵana Astanada ekinshi ret ótken halyqaralyq ekonomıkalyq forýmda Memleket basshysy biryńǵaı ultústilik memleketaralyq valıýtalyq-eseptik birlik engizýdi qaıta usynyp, onyń atyn “eýraz”, “eýrazıı” nemese burynǵysha “altyn” dep ataýǵa bolatynyn aıtty. Degenmen, bizdiń oıymyzsha, “altyn” sózi eýrazııalyq ortaq keńistikte asa uǵynyqty bolǵandyqtan, osy ataýdy qabyldaǵan durys tárizdi. Ertedegi orys tarıhynda bul ataý úırenshikti jáne alty dengany (teńgeni) bildiretin bolǵan. Endeshe, eýrazııalyq keńistiktegi ortaq valıýtanyń negizgi júgin kóteretin reseılikter úshin bul ataý jat emes. Kóz ben pıramıda Jalpy, óńirlik ultústilik memleket­aralyq eseptik birlikti ázirleý men qurý úrdisi búkil álemde júrip jatqanyna birne­she onjyldyqtar ótti. Mundaǵy alǵashqy qarlyǵash eýropalyq valıýtalyq-eseptik birlik ekıý (ecu – European Currency Unit) boldy, ol ýaqyt óte kele tolyq mándi eýro­pa­lyq ultústilik valıýta – eýroǵa aınaldy. Mundaı úrdister qazir barlyq jerde – Azııada (acu – Asian Currency Unit), Parsy shyǵanaǵy aýdanynda (dınara nemese bálkim, halıdjı nemese djýman), Latyn Amerıkasynda (sucre esepti birligi bar ALBA uıymy, ıspansha Sistema Unitario de Compensacion Regional-dan) júrip jatyr. Sondaı-aq Afrıkada biraz ýaqyttan beri afrony engizýge ázirlik júrgizilýde. Munyń bári osy ýaqytqa deıin de-ıýre emes, ıaǵnı, zańdy túrde emes, de-fakto, ıaǵnı, is júzinde álemdik valıýtanyń rólin atqaryp kelgen kóz ben pıramıdanyń sýreti bar amerıkalyq “kók qaǵazdyń” – dollarızmniń kúni bitýge taıaý ekenin bildiretin belgi bolsa kerek. Bul jóninde Memleket basshysy bylaı oı túıedi: “Aldymen osy kezge deıin Eski dú­nıeniń motory jáne jan-júregi jahan­dyq jeti ese genetıkalyq aqaýy bar álemdik valıýtaǵa negizdelgen álemdik kapıtal bolyp kelgenin eske salyp óteıik. Bul álemdi ádet boıynsha biz “álemdik kapıtalızm” deımiz. Aqaýly valıýtaǵa negizdelgen jańaǵy aqaýly kapıtaldy shynaıy atymen, máselen “defektal” dep ataý durysyraq ári adaly­raq bolatynyn túsinsek te, álemdik kapıtalızm dep kelemiz. Jýyrda búkil álem boıynsha júzdegen mıllıarderler sanaýly aılardyń ishinde olardyń búkil “aqaýly kapıtaly” kenetten birqydyrý derlik qulap túskende, ózderiniń qııaldaǵy kapıtalda­rynyń búkil naqty aqaýlyǵyn is júzinde bastan keshirdi. Endi olardyń ózderi de bul naǵyz “defektal” ekenin aıqyn kórip otyr”. “Akmetal” – aqaýsyz, aq, taza metall Qosh delik, olaı bolsa, aldaǵy Jańa álem­niń damý motory men jan-júregi qan­daı túbegeıli álemdik kapıtal bolmaq, “de­fektaldyń” ornyna álem neni paıdalanbaq? Ony Elbasy bylaı negizdeıdi: “Ertedegi grekter damýdyń joǵary kezeńin “akme” degen ádemi sózben belgilepti. Bizdiń urpaqtarymyz bir kezderi osynaý jańa aqaýsyz jáne joǵary “endigi jerde kapıtal emeske” durys ataý tańdap alatyn bolady. Biraq ta qazirdiń ózinde óz boıyna osynaý joǵary sapany – “akmeni” qamtı alatyny túsinikti: máselen, akme-kapıtal nemese – “akmetal”. Sol kezde mundaı túbegeıli jańa álemdik “akmetal” qozǵalysqa keltiretin túbegeıli Jańa álemniń osynaý bolashaq ýkladyn endigi jerde kapıtalızm dep emes, “akmetalızm” dep ataý durys bolar edi”. Degenmen, Memleket basshysy álemdik valıýta júıesin qaıta qurýdyń uzaq úderisin túısine otyryp, onyń evolıýsııalyq damý jolyn paıymdaıdy. “Jańa álemniń biz endi ǵana qadam basqan ósý kezeńiniń jańa qasıetin aıqyndaıtyn sheshýshi sóz retinde “tranzıt” sózin alýǵa ábden bolady, – deıdi Elbasy. – Onda ishinara aqaýsyz álemdik valıýtaǵa negizdelgen tranzıttik álemdik baılyqtyń osynaý jańa túrin biz ázirshe “akmetal” dep emes, “tranzıtal” deýimizge keledi. Soǵan sáıkes tranzıt ýaqyty ýkladynyń ózin ázirshe “akmetalızm” dep emes, jańa turpattaǵy jańa sapadaǵy álemdik qarjy ınfraqurylymymen birge “tranzıtalızm” dep belgileýge bolar edi. Bul tranzıttiń basty mindeti men mıssııasy – búkil álemniń eski jeti ese zalaldy valıýtadan álemdik akme-valıýtanyń jańa jeti ese aqaýsyz júıesine ekologııalyq kóshý úshin jaǵdaı ázirleý”. Oı pıramıdasy Árıne, ýaqyt óte kele Nursultan Nazar­baevtyń álemdik ekonomıkany saýyqtyrý maqsatynda ǵana emes, dúnıejúzilik qoǵam­nyń jańasha damýyn boljap aıtqan osynaý asa qundy oı-pikirleri dál osy ataýlarmen bolmasa da, osyǵan uqsas ataýlarmen iske asýy ábden yqtımal. Elbasynyń tujyrym­damasy álemdik oılaý júıesinde jańasha bir tolǵanys tolqynda­ryna bastary anyq. Qalaı bolǵan kúnde de, qazirgi qalyptasqan qarym-qatynas jańa nemese jańalanǵan kapıtaldyń bolýyn talap etetini sekildi, bolashaqtyń valıýtasy álemdik qoǵamdy jańasha qalyptasty­ratyny sózsiz. Qazaq eli basshysynyń oı jarqyly tek jahandyq álemdik daǵdarystan shyǵý úshin ǵana emes, álem ekonomıkasynyń keleshektegi damýyna tıgizer áseri sonsha, ony qazaq órkenıetiniń álemdik órkenıetke qosqan ólsheýsiz úlesi, adamzattyń myńdaǵan jyldar boıy salynǵan oı qurylysynyń ishindegi Qazaqstan Prezıdentiniń súbeli sybaǵasy dep senimdi túrde aıta alamyz. Jangeldi ESTENBAEV, Qarjy-bank menedjmenti ǵylymı-zertteý ınstıtýty dırektorynyń orynbasary.