Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy keń aýqymdaǵy yntymaqtastyqty qalaıdy

Saıası saraptama Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy (UQShU) qaýipsizdikti qamtamasyz etip, kóptarapty áskerı-saıası yntymaqtastyqty damytýǵa qyzmet etetin álemdegi eń jas ujymdyq qurylymnyń biri bolyp tabylady. Qurylǵanyna nebári segiz jyl bolǵan Uıym búginde óz qyzmetin qaýip-qaterlermen kúreske jumyldyra otyryp, qarym-qabiletin halyqaralyq qoǵamdastyqta kórsete bildi, naqty is-sharalardy júzege asyrý arqyly halyqaralyq bedeldi uıymǵa aınaldy.Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıy­my júzege asyratyn keshendi sharalardyń biri – esirtkiler men prekýrsorlardy astyrtyn tasy­mal­daýdyń marshrýttaryn tabýǵa jáne olardy jabýǵa baǵyttalǵan “Kanal” jedel-profılaktıkalyq operasııalar bolyp tabylady. Osy máselege baılanysty Uıym men oǵan qatysýshy memleketterdiń tıis­ti organdary arasynda joǵary deńgeıde senim ornyqty. Sonyń nátıjesinde uıymdasqan qylmys­tyq toptardyń basshylary men belsendi músheleri týraly máli­met­ter anyqtaldy. UQShU-ǵa múshe mem­leketterdiń úılestirilgen túr­degi j­yl saıyn júzege asyratyn bul sharasynyń tıimdiligin eskerip, sońǵy jyldary operasııaǵa Ázir­baı­jan, Aýǵanstan, Germanııa, Ita­lııa, Ispanııa, Iran, Pákstan, Qy­taı, Latvııa, Polsha, Rýmynııa, AQSh, Ýkraına, sondaı-aq Inter­pol, EQYU-nyń polısııalyq yn­ty­maqtastyq jónindegi stra­te­gııa­lyq bólimi jáne Terrorızmdi qar­jy­landyrýǵa qarsy is-qımyl jó­nindegi eýrazııalyq top qatysyp keledi. О́tken jyly “Kanal-2009” esirtkige qarsy halyqaralyq ope­rasııanyń kezekti sharasy ótkizildi. Ol eki kezeńdi – 22-28 qyrkúıek pen 9-16 qarasha aralyǵyn qam­tydy. Onda negizgi kúsh Eýrazııa aı­maǵ­yndaǵy memleketter men Eýro­pa Odaǵy elderi aýmaǵynda kon­tra­bandalyq esirtki quraldary­nyń, psıhotroptyq zattardyń jáne olar­dyń prekýrsorlarynyń kanal­daryn jaýyp, Aýǵanstan ma­ńaı­ynda esirtkige qarsy jáne qar­jy­lyq “qaýipsizdik beldeýin” qurýǵa jumyldyryldy. Sonymen qatar, operasııa barysynda prekýr­sor­lardyń Ortalyq Azııa elderi men Aýǵanstanǵa zańsyz jetkizilýiniń aldyn alý jaıy da nazarda ustal­dy. Operasııanyń bul kezeńderine baıqaýshy retinde, sondaı-aq Bol­garııanyń, Túrkııa­nyń jáne Venesýelanyń quqyq qorǵaý organ­darynyń ókilderi de qosyldy. Operasııaǵa qatysýshylardyń birlesken is-qımylynyń nátıjesi asa qomaqty boldy. Zańsyz aına­lymnan 115 tonnadan astam esirtki quraldary men psıhotroptyq zat­tar alyndy. Onyń 3,9 tonnasy – geroın, 18,5 tonnasy – gashısh, 3,5 tonnasy – sıntetıkalyq esirt­ki­ler, al 2 tonnasy – kokaın. Ope­ra­sııa kezinde Iran men Venesýela elderi asa iri kólemde esirtki zat­tary tárkilengenin málimdedi. Bir­lesken shara barysynda, sondaı-aq zańsyz esirtki aınalymyna baı­la­nysty 20 myńnan astam qylmys anyqtalǵan. Mine, bul opera­sııa­nyń asa aýqymdylyǵyn jáne keń kólemde júzege asyrylǵandyǵyn kórsetedi. Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy sońǵy jyldary Uıym aıa­syn­da zańsyz kóshi-qon jáne adam saýdasyna qarsy kúres jumys­ta­ryn da belsendi júrgizip keledi. Buǵan 2007 jyly UQShU-ǵa qaty­sý­shy memleketterdiń quziretti or­gandary jetekshileriniń úılestirý keńesinde qurylǵan “Nelegal” shartty belgisindegi zańsyz kóshi-qonǵa qarsy is-qımyl arnaıy ope­ra­sııalarynyń qosqan úlesi zor. О́tken jyldyń ózinde ǵana Uıymǵa qatysýshy memleketterdiń quqyq qorǵaý organdary men kóshi-qon qyzmetteri qanattasa otyryp, ót­kizgen operasııa kezinde kóshi-qon zańnamalaryn buzýdyń 106 923 faktisi anyqtalǵan. Nátıjesinde 8106 adam UQShU-ǵa múshe mem­le­ketterdiń aýmaqtarynan shyǵaryl­dy. Sondaı-aq UQShU-nyń Par­la­menttik Assambleıasy da zańsyz kóshi-qonǵa jáne adam saýdasyna qarsy kúres salasyndaǵy zańnama­lar­dy bir izge túsirýde belsendi ju­mys isteýde. Uıym qazirgi jaǵdaıda aqpa­rat­tyq qaýipsizdik problemalaryn sheshýge basa nazar aýdarý asa qajet dep esepteıdi. О́ıtkeni, aqparattyq tehnologııany damytý qazirgi za­manǵy órkenıetti qoǵam qurýǵa yqpal etýmen qatar, qaýipsizdikti ny­ǵaıtýǵa da barynsha oń áserin tıgizedi. О́kinishke qaraı, onyń qaýip­sizdikke qarsy jańa qaýip-qaterlerdiń qurylýyna ońtaıly orta qalyptastyratyny da jasy­ryn emes. Osyǵan baılanysty Uıym aıasynda aqparattyq qaýip-qa­terlerge qarsy birlesken is-qımyl máselelerin sheshý qajet. Ol úshin UQShU-ǵa qatysýshy mem­leketter aqparattyq keńistikti jáne aqparattyq resýrstardy qor­ǵaý salalary boıynsha yntymaq­ta­syp, bir-birine kómek kórsetýleri tıis. О́tken jyldyń qyrkúıeginde alǵash ret “PROKSI” atty shart­ty belgimen aqparattyq qylmys­tarǵa qarsy birlesken is-qımyl operasııasy ótkizilip, oǵan Uıym­ǵa múshe barlyq elderdiń qaýip­sizdik jáne ishki ister organ­da­rynyń bó­lim­sheleri qatysqan bo­latyn. Qu­zyrly organdar ma­man­darynyń pikirinshe, “PROKSI” operasııasy elderdiń ulttyq aqpa­rattyq keńis­tiginde qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa aıtarlyqtaı yqpal etken. Ujymdyq qaýipsizdik júıesin nyǵaıtýda UQShU-nyń 2009 jyl­dyń basynda Uıymnyń Jedel áreket etý ujymdyq kúshin qurýdy bas­taýǵa múmkindik beretin sheshimi mańyzdy qadam bolyp tabylady. Al ujymdyq kúshtiń basty maqsaty – qarýly shabýyldy boldyrmaý, halyqaralyq lańkestikpen kúres sha­ralaryna qatysý, zańsyz esirtki jáne qarý-jaraq aınalymyna qar­sy kúres, sondaı-aq tótenshe jaǵ­daı­lar saldaryn joıýǵa qatysyp, gýmanıtarlyq kómekter kórsetý. Osyǵan baılanysty ótken jyldyń kúzinde Jedel áreket etý ujymdyq kúshtiń alǵashqy jattyǵýy ótip, oǵan tartylǵan kúsh qurylymdary alǵa qoıylǵan mindetterdi oıda­ǵydaı oryndap shyqty. Uıymǵa múshe memleketter búgin­de Eýropadaǵy kádimgi qarýly kúshter týraly shart rejiminiń saqtalýyna múddelilik tanytyp ke­ledi. О́ıtkeni, bul sharttyń naqty aspektileri UQShU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 2005 jylǵy málimdemesinde kórsetilgen qaǵı­dattarǵa tolyq sáıkes keledi. Eger UQShU men EQYU birlese otyryp, qarý-jaraqtarǵa baqylaý jasaý máselesin sheshetin bolsa, EQYU-nyń barlyq aýmaǵyndaǵy keńistik­te qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin qolaıly jaǵdaı qalyptasar edi. О́z kezeginde bul álemniń ózge óńir­lerine úlgi-mysal qyzmetin atqa­ratyn da edi. Sebebi, qazirgi kezde halyqaralyq jaǵdaıdyń damý qarqyny óńirlik uıymdar ara­synda yntymaqtastyqty keńeıtý joldaryn izdestirýdi qajet etedi. Onyń ishinde EQYU men UQShU da bar. Mine, osyndaı yntymaqtastyq búginde jalpyeýropalyq qaýipsiz­dik­ti nyǵaıtý salalarynda is-áre­ket etip júrgen óńirlik qurylym­dardyń qyzmet aıasyn keńeıte túspek. Úshinshi myńjyldyqtyń sońǵy jyldary UQShU men EQYU ara­syn­da úılesimdi jáne iskerlik qaty­nastyń ornaǵanyn kórsetip otyr. Mysaly, atalǵan eki uıym bir­lese otyryp, lańkestikke jáne esirtkige qarsy kúres aksııalaryn oıdaǵydaı júzege asyrdy. Al UQShU EQYU-men qaýipsizdik sa­lasyndaǵy keń aýqymdy prob­le­malar boıynsha yntymaqtastyqty damytýdy qalaıdy. Bul jerde aýǵan­dyq baǵytqa erekshe nazar aýda­rý qajet dep esepteıdi. Osy problemany 2009 jyldyń naýry­zynda UQShU Turaqty keńesiniń otyrysyndaǵy sóılegen sózinde EQYU-nyń Bas hatshysy M.P. de Brıshambo da kótergen bolatyn. Eýrazııadaǵy qaýipsizdikti qam­ta­masyz etýde EQYU, TMD, NATO, Eýropa odaǵy jáne UQShU sekildi óńirlik uıymdardyń orny bólek. О́kinishke qaraı, bul uıym­dardyń halyqaralyq qaýipsizdikti keń aýqymda qarastyryp, birles­ken túrde ortaq is-qımyl tany­tý­la­ry jetispeı keledi. Dálirek aıt­qanda, ár uıym óz aýmaǵyndaǵy qaýip-qaterlermen ózderi kúres júrgizip jatyr. Bizdiń pikirimizshe, Reseı Prezıdenti Dmıtrıı Med­vedev­tiń Eýropadaǵy qaýipsizdik tý­raly birlesken shart daıyndaý jáne ony júzege asyrý jónindegi bas­tamasy óte oryndy. Bul basta­maǵa UQShU-ǵa qatysýshy jeti memlekettiń barlyǵy bir aýyzdan qoldaý bildirýi sondyqtan bolsa kerek. О́ıtkeni, álemdik qoǵam­das­tyqty alańdatyp otyrǵan jańa qaýip-qaterlermen ortaq mámilege kelip, birlese kúresken qashanda jemisti bolmaq. Álısultan QULANBAI.