Qýatty memlekettiń qalyptasý qyrlary

Elbasy tapsyrmasy boıynsha Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń óńirlerge jasaǵan saparynda aıshyqty kórinýde Egemendiginiń jıyrmasynshy jyldyǵy qarsańynda turǵan táýel­siz Qazaqstan osy qysqa ýa­qyt aralyǵynda álemge tanymal, áriptestik qatynastarda bedeldi el retinde qalyptasyp qana qoımaı, sonymen qatar óziniń ishki áleý­mettik-ekonomıkalyq proble­ma­la­ryn batyl sheshe alatyn qýatty memleket retinde boı kórsetip otyr. Eger sońǵy bir-eki jyldyń ara­syndaǵy oqıǵalarǵa saralaı kóz salatyn bolsaq, munyń kóp­tegen belgilerin meılinshe aıqyn baıqaýǵa bolady. Álemdik ekonomıkalyq daǵ­da­rys­tyń salmaǵy halyqaralyq qaýymdastyqpen ıntegrasııalanyp úlgirgen elimizge barynsha aýyr tıse de memleket qýatynyń arqa­syn­da onyń aýyrtpalyǵyn sezin­ge­miz joq. Munyń syrtynda Qa­zaq­standy ındýstrııalyq turǵydan jańasha damytý isi sol daǵdarys tusynda josparlanyp, qyzý bas­talyp ketti. Ústimizdegi jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda 74 ındýstrııalyq-ınnovasııalyq joba iske qosylsa, jyl aıaqtal­ǵanǵa deıin taǵy da osynshama nysan paıdalanýǵa berilmek. Árıne, jańa tarıhy  bar bol­ǵa­ny 20 jyl ýaqytty ǵana qam­tı­tyn jas memleketimizde barlyq másele sheshimin tapqan dep aıta almaımyz. Negizgi úlken ister endi ǵana bastalyp keledi. Sonyń ishin­de óńirlik damý máselesi erekshe mánge ıe bolyp otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaev bul iske erek­she mán berýde. Úkimet bas­shysy Kárim Másimovti óńirlerge attandyra otyryp, jergilikti jaǵ­daımen jete tanysyp, olardaǵy problemalardy aıqyndap, sheshi­min qarastyrý jóninde tikeleı tapsyrmalar berýde. Elbasynan tikeleı ókilettik alyp, qasyna mınıstrlerdi ertip, óńirlik damý máselesine basymdyq berip otyrǵan Úkimet basshysy Kárim Másimovtiń is-qımyly shıraq, sheshimi pármendi ekendigi elimizdiń shyǵys, soltústik óńirle­rine shyqqan saparlarynan anyq baıqaldy. Almaty, Shyǵys Qazaq­stan oblystaryn aralaǵan tusta sý tasqynynyń zardaptaryn joıý, osy óńirlerdegi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jobalaryn júzege asyrý jóninde birneshe ke­ńes­ter ótkizip, atalǵan oblystarda jumystyń júıeli júrýine Úkimet tarapynan aıtarlyqtaı qoldaý bildirse, Aqmola, Soltústik Qazaq­stan, Qostanaı oblystaryna ja­saǵan sapary barysynda soltústik óńirdi gazben qamtýdyń túıindi máselesin tarqatty. Birneshe ón­di­ris oshaǵynyń aldynan kez bol­ǵan problemalardy jergilikti jer jaǵdaıynda talqylap, olarǵa qol­daý jasaýdyń sheshimdi joldaryn qarastyrý jóninde shuǵyl tap­syrmalar berdi. Osy saparlar qorytyndysyn­da halyqty aýyz sýmen qamtýdyń ózekti máseleleri áli de tolyq she­shi­min tappaǵandyǵy, onyń barlyq aımaqtarǵa tán ekendigi aıqyn­dal­dy. Osynyń nátıjesinde Úkimette ótken otyrysta halyqty aýyz sý­men qamtýdyń 2020 jylǵa deıingi jańa tujyrymdama jobasy ómirge keldi.  Bul tujyrymdama boıyn­sha ár jyl saıyn atalǵan iske 90 mıllıard teńge kóleminde qarjy qa­rastyrylmaq. Qazaqstannyń qýat­ty memleket retinde qalyp­ta­syp otyrǵandyǵy, onyń halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý baǵytyndaǵy problemalardy pármendi túrde sheshe alatyndyǵy osy faktiniń ózinen aıqyn baıqalatyndaı. Úkimet basshysy Kárim Mási­movtiń elimizdiń batys óńirine ja­saǵan jumys sapary Mańǵystaý ob­lysynan bastaý aldy. Osy sa­par barysynda Kárim Másimov Úki­metiniń jumys stıline jedel­dilik, sheshimdilik, problemalarmen jergilikti jerdiń ózine baryp ta­nysý, kómekjoldaryn dereý bel­gi­leý tán ekendigi taǵy bir aıqyn­daldy. Osy joly Úkimet basshysy Boranqul gaz óńdeý zaýytynyń qurylysymen tanysqan edi. Onyń qurylysy 2005 jyldyń naýryz aıynda bastalsa da áli aıaqtal­ma­ǵan. Qurylysty aıaqtaý merzimi ke­ri syrǵytylyp otyrǵan. Kárim Má­simov bastaǵan úkimettik top óńir basshylyǵymen birlese oty­ryp, kásiporynnyń basynda osy problemanyń sebep-saldaryn tal­qy­lady. Qurylysty júrgizýshi “Tolqynmunaıgaz” JShS týyn­daǵan qarjylyq problemalarǵa baı­lanysty isti aqsatyp alǵan. Ony aıaqtaýǵa qaýqarsyz ekendigi baıqaldy. Osyǵan baılanysty Úkimet basshysy Munaı jáne gaz mınıstri Saýat Myńbaev pen óńir basshylarynyń pikirlerin tyńdaı kele jańa sheshim qabyldady. Bo­ranqul gaz óńdeý zaýytynyń qu­ry­­lysyn aıaqtaý “QazMunaıGaz” ult­tyq kompanııasyna tapsy­ryl­dy. “Erteńgi kúnnen bastap, zań­namaǵa sáıkes, “QazMunaıGaz” ýa­qytsha basqarýǵa kirisetin bolsyn, zaýyt qurylysyn tezdetip aıaqtap, ol jumysqa kirisýi tıis. О́ıtkeni, bul zaýyttyń jumysy óńir úshin mańyzdy bolyp tabylady. Ári osy arqyly kóptegen adamdar ju­mys alady. Sondyqtan búginnen bastap “Tolqynmunaıgazben” ke­lisim-shartty buzý týraly buı­ryqqa qol qoıylady. Jumysty “QazMunaıGaz” qabyldaıdy”, dedi Premer-Mınıstr. Mine, sóıtip talaıdan beri tolǵandyryp kele jatqan ózekti bir problema dereý sheshimin tapty. Árıne, ýaqytsha basqarýdy engizýdiń ýaqytsha shara ekendigi belgili. Sondyqtan mundaı alyp qurylystardy salýǵa tender ótkiz­gen kezde ony utqan zańdy nemese jeke tulǵanyń adal bolatyndyǵy kepildendirilgeni jón. Al másele­niń túpki sheshimin úkimettik deń­geıde “Tolqynmunaıgaz” jáne “Qazpolmunaı” JShS aktıvterin Boranqul gaz óńdeý zaýyty qu­ry­lysyn aıaqtaý shartymen memleket nemese jeke áleýetti ınvestordyń satyp alýy jóninde sońǵy sheshim qabyldanatyn bolady. Elimizden syrtqa shyǵatyn kó­lik dálizderin qalyptastyrý isinde Mańǵystaý oblysynyń mańyzy zor. Sebebi, munda “Aqtaý halyq­ara­lyq teńiz saýda porty” orna­las­qan. Úkimet basshysy osy port­ty soltústik baǵytta keńeıtý jobasynyń júzege asyrylý barysymen tanysty. Bul mańyzdy joba 2006 jyldan beri júzege asyrylyp keledi. Jobanyń jal­py quny 41 mıllıard 680 mıl­lıon teńgege baǵalanǵan. Joba jú­zege asqan jaǵdaıda elimiz úshin ar­zan teńiz jolyn paıdalanýdyń, onyń ınfraqurylymdaryn damy­týdyń, osy arqyly halyqaralyq saýdany qyzdyra túsýdiń tıimdi múm­kindikteri ulǵaıa túsetin bolady. Oblysqa sapary barysynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov basqa da kóptegen óndiristik, áleý­mettik, qyzmettik nysandarda bo­lyp, olardyń jaı-japsarymen jete tanysty. Ortalyq Azııanyń kóliktik dálizi qyzmetin atqaratyn “Atyraý-Aqtaý” avtomagıstraliniń “Beıneý-Aqtaý” jol telimin qaıta jańǵyrtý jobasyna, taǵy bir osyn­daı ma­ńyz­dy joba “Beıneý-Jezqazǵan” jańa temir jol jeli­sin salý josparyna, “Beıneý-Bozoı-Shymkent” mag­ıstraldik gaz qubyrynyń jobasyna jete zer salyp, bul qurylystardy der kezinde júrgizý qajettigin atap kórsetip, osyǵan qatysty birqatar tapsyrmalar berdi. Úkimet bas­shy­synyń osy sapary barysynda elimizdiń ekonomıkasyna qosymsha tynys beretin  ınfraqurylymdyq jobalarǵa kóp kóńil aýdary­l­ǵan­dy­ǵy baıqaldy. Úkimet basshysynyń munan keıingi sapary Batys Qazaqstan oblysynda jalǵasty. Aqjaıyq óńi­rindegi halyqty dál qazirgi sát­te qınap otyrǵan basty másele retinde óńirge dendeı engen qur­ǵaqshylyq jaǵdaıdy aıtýǵa bolady. Jalpy, qurǵaqshylyq bıylǵy jyly Qostanaı oblysynyń bir shetinen bastaý alyp, Aqtóbe, Ba­tys Qazaqstan oblystarynda oryn alýda. Osyǵan baılanysty tir­shi­ligi tabıǵattyń tosyn minezine baǵynyshty keletin dıqan qaýymy kóptegen zardaptar shegýde. Úkimet basshysy osyǵan oraı Elbasynyń tapsyrmasymen astyǵy kúıip ketken dıqandarǵa qoldaý jasala­tyn­dyǵy týraly málimdegen bo­la­tyn. Batys Qazaqstanda jalǵasqan osy sapar barysynda da dıqan qaýymnyń muń-muqtajyna kóbi­rek kóńil bóldi. Olarmen kezdesý barysynda qurǵaqshylyqtan kel­gen zardaptardy aıqyndap, tıisti kómek sharalaryn belgileıtin ar­naıy jumys tobyn qurý jóninde sheshim qabyldady. Munymen qosa Batys Qazaqstan oblysy agro­óner­kásiptik kesheniniń  aldaǵy bes jyldyq damý jaǵdaıyn qaras­tyratyn baǵdarlama ázirlenetin boldy. Onyń tıisti qujattaryn aldaǵy qarasha aıyna deıin daıyn etý jóninde Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aqylbek Kúrishbaev pen oblys ákimdigine tapsyryldy. – Bıylǵy qurǵaqshylyq tek Aqjaıyq óńirin ǵana emes, res­pýb­lıkanyń birqatar ózge de aı­maq­ta­ryn qamtyp otyr. Sondyqtan osy jerde jumys tobyn qurý jó­nin­degi ókimge qol qoıyp otyr­myn. Osy qujatqa sáıkes tek siz­der­diń oblystaryńyz úshin ǵana emes, sonymen birge tutastaı elimiz boıynsha alǵanda kúrdeli jaǵdaıdyń deńgeıin aıqyndaý jáne osyǵan baılanysty tıisti usy­nystardy ázirleý qajet. Qu­ryl­ǵan jumys toby osy ispen aınalysady. Taǵy bir aıtarym, qýańshylyq bolǵanymen elimizdiń qaı óńirinde bolsyn nan baǵasy óspeıdi. Sondaı-aq Oral óńirin­degi bosap qalǵan elevatorlar men astyq qabyldaý pýnktterine mem­lekettik qor esebinen 150 myń ton­na dán jáne qajetti kólemde jem-azyq jóneltiledi, – dep málimdedi Úkimet basshysy. Premer-Mınıstr osy ob­lys­qa sapary barysynda da júzege asý ústindegi jańa ındýstrııalyq jo­balarmen tanysty. Sonyń ishin­de Zelenov aýdanynda boı kótergen 8640 iri qaraǵa arnalǵan qazirgi zamandyq mal bordaqylaý keshenine, TMD kóleminde bala­masy joq dep tabylyp otyrǵan mııa tamyryn óńdeıtin zaýyttyń salynýyna oń baǵasyn berdi. “Osy mııa óńdeıtin zaýyt ju­mysymen tanysý barysynda Pre­mer-Mınıstrdiń qyzmettik baı­lanys júıesi belgi berdi, – dep jazady sapardan jedel reportaj daıyndaǵan Batys Qazaqstan ob­lysyndaǵy menshikti tilshimiz Te­mir Qusaıyn. – Ony kótergen kezde arǵy jaǵynan Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń barsha qa­zaq­standyq­tarǵa jaqsy tanys ja­ǵym­dy da qońyr daýsy tek Kárim Qa­jym­qanulynyń ózine ǵana emes, onyń ja­nyndaǵylarǵa da estilip qaldy. Memleket basshysynyń tıis­ti saýa­lyna oraı K.Másimov bylaı dedi: – Nursultan Ábishuly, dál osy qazir men Batys Qazaqstan ob­lysyndaǵy egistik alqaptary­nyń biriniń shetinde turmyn. Bıyl munda oryn alǵan qýańshylyqqa da tikeleı kýá bolyp turǵan jaıym bar. Osyǵan baılanysty arnaıy jumys tobyn qurý jónin­de sheshim qabyldadym. Kóp keshikpeı K.Másimovtiń Memleket basshysyna bergen ha­bar­lamasyna oraı Elbasynyń baı­lamy taǵy da Úkimet basshy­sy­nyń janynda turǵandarǵa estildi. – Batysqazaqstandyqtarǵa meniń ystyq yqylasty sálemimdi jetkizińiz. Egin kúıip ketti dep eńseleri túspesin. Tabıǵatta jaman aýa raıy bolmaıdy. Ol ár jyl­da­ry birde qýańshylyq, birde jańbyrly bolyp ózgerip otyrady. Tikeleı ózimniń tarapymnan da olarǵa qajetti qoldaý kórsetiletin bo­lady, – dedi Nursultan Ábishuly. Elbasynyń úlken qamqor­lyq­qa toly bul sózderin birinen soń biri estip, qozǵalaqtap qalǵan úl­ken qaýym endigi bir sátte dúr silkinip, saıyn dalany jańǵyrta qol shapalaqtap jiberdi. Osy bir sátte olar respýblıkanyń kez kel­gen óńirindegi, respýblıkanyń ár azamatynyń ómirindegi oryn alǵan qıynshylyqtar men kedergiler, eń aldymen Elbasynyń júregine salmaq túsiretinin sezgeni anyq. Sondaı-aq Elbasynyń naqty qol­daýyn seziný qýanyshyn bastan kesh­kenderine de kúmán joq”. Mine, oqıǵa kýágeri batys­qa­zaq­stan­dyq tilshimiz osylaı dep jazdy. Qýańshylyq jaǵdaı Batys Qazaqstan oblysymen kórshiles Aqtóbe óńirinde de qatty baı­qalýda. Buǵan Premer-Mınıstr osy oblysqa jasaǵan sapary barysynda kóz jetkizdi. – Oblystaǵy ekonomıkalyq jaǵdaı qanaǵattanarlyq. Alǵashqy jartyjyldyqtaǵy ekonomıkanyń damýy táýir. Indýstrııalyq baǵ­dar­lama boıynsha Aqtóbe oblysy aldyńǵy qatarda keledi. Aýa raıy­nyń qýańshylyǵy saldarynan egin shyqpaı qaldy. Jalpy, eginshi­lik­te ylǵal saqtaǵysh tehnologııaǵa basa nazar aýdarý kerek. О́ńirde aýyl sharýashylyǵy keshenin da­my­tý, sonyń ishinde mal sharýa­shylyǵymen aınalysýǵa baǵyt ustaý jaıly oblys basshysyna, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrine tapsyrma berdim. Qýańshylyqtan zardap shekken Batys Qazaqstan, Aqtóbe oblystaryna elimizdiń soltústik oblystarynan astyq jetkizýge qarjy bólinedi. Jem-shóp jetkizýge de kómektesemiz. “Jem-shóp joq”, dep asyl tu­qym­dy maldy pyshaqqa iliktirýge jol berilmeıdi. Sharýashylyq qury­lym­dary alǵan nesıeniń merzimin sozý máselesi de oılastyrylady, – dep málimdedi Úkimet basshysy aqtóbelik dıqandarmen kezdesý barysynda da. Úkimet basshysy bul oblysqa sapary kezinde de kóptegen ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq jobalar­dyń júzege asý jaıymen, “Bıznes­tiń jol kartasy-2020” baǵdarla­ma­synyń oryndalý barysymen tanysty. Úkimet basshysy úsh oblysqa jasaǵan osy sapary kezinde den­saý­lyq saqtaý men bilim berý salalarynyń jumysyna erekshe mán bergendigin basa aıtýymyz kerek. Osy úsh oblysty aralap kór­gen kezde olardyń árqaısy­syn­daǵy atalǵan sala qyzmet­ker­le­rimen arnaıy jolyǵyp, olar­dyń hal-jaǵdaılaryn bildi. Eli­mizdegi júzege asý ústindegi den­saý­lyq saqtaý men bilim berý sala­laryndaǵy reformalar jaıyn­da­ǵy pikirlerin surady. Jalpy, Úkimet basshysynyń el óńirlerin aralaǵan saparlary­nan ortaq bir qorytyndy túıetin bolsaq, qazirgi kúni el basshy­ly­ǵyn ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalardyń júzege asýymen qatar halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy kóbirek tolǵandyratyndyǵy aı­qyn ańǵarylyp otyr. Negizgi sheshimdi ister de osy salalarǵa qaraı baǵyttalǵany dıqandardyń moınyna túsken qurǵaqshylyq aýyrtpashylyqtaryn jeńildetý, soltústik oblystardyń halqyn gazben qamtý, jańa aýyz sý baǵ­dar­lamasyn ázirleý jóninde jańa sheshimder qabyldanýynan aıqyn seziledi. Bul jónindegi árbir she­shim mıllıardtaǵan somany qamtıdy. Taǵy bir aıta keter másele, Pre­mer-Mınıstr Kárim Mási­mov­tiń el óńirlerine jasaǵan sa­parlary arqyly Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń óńirlik damý máselesine qatty kóńil bólip otyrǵandyǵy baıqalyp otyr. Táýelsizdikke ıe bolǵan 19 jyl­dyń ishinde Qazaqstanda áleýmet­tik baǵyttaǵy qýatty memleketti qalyptastyrýdyń  jobasy sátti júzege asty. Endi sol memleket elimizdiń árbir óńirin damytýǵa, ondaǵy halyqtyń turmys jaǵdaı­yn jaqsartýǵa, ómirdiń, tabıǵat­tyń zańy boıynsha tóteden kezde­sip qalatyn problemalar tusynda halyqtyń muń-muqtajyn belsene qorǵaýǵa mol múmkindiktermen kirisip otyr. Sapar qorytyndysy týraly toqsan aýyz sózdiń to­byq­taı túıini osy dep esepteımiz. Suńǵat ÁLIPBAI.