Ulttyq rýhty ulyqtaý mektepten bastalsa utylmaımyz

Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly: «Til – adamnyń adamdyq belgisiniń zory, jumsaıtyn qarýynyń biri. Osy dúnııadaǵy adamdar tilinen aıyrylyp, sóıleýden qalsa, qandaı qıyndyq kúıge túser edi. Osy kúngi adamdar jazýdan aıyrylyp, jaza almaıtyn kúıge ushyrasa, ondaǵy kúıi de tilinen aıyrylǵannan jeńil bolmas edi» degen eken. Shynynda, memlekettik mártebege ıe bolǵan qazaq tiliniń qabyrǵasyn bekitý, jazýdaǵy túrlilikti bir izge túsirý máselesinde ár alýan pikirler barshylyq. Degenmen, azattyqtyń arqasynda ana tilimizdiń abyroıy bıiktep keledi. Osy til máselesin tereń zerdeleý, ony saıasattandyra bermeı, salıqaly ispen jetildirý jóninde búgin elordada alqaly jıyn ótedi. Soǵan oraı, oqyrmandarymyzdyń oı baılamdaryn jurtshylyq nazaryna usynyp otyrmyz. Elimizdiń erteńi – búgingi jas urpaq. Táýelsiz memleketimizdiń irge­tasyn nyǵaıtyp, eńsesin bıik­tetetin erteńgi el azamattary da osy jastar. Olardyń el senimin aqtaıtyn, ultynyń izgi dástúrlerin qurmet tutatyn azamat bolyp ósýi úshin tárbıeni tal besikten bastaý mindet. Kúlli tárbıe, taǵylymdy urpaq boıyna sińirýde, árıne, til mańyzdy oryn alady. Balalar tárbıesiniń altyn oshaǵy – mektep. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» degen ǵoı dana babalarymyz. Endeshe, ult bolashaǵy bolarlyq tulǵalardy qalyptastyrý mektepten bastaý alady. Tárbıe berý degenimiz – aqyl aıtý, keńes berý ǵana emes, balany balapandaı baýlý. Osy maqsatpen «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-prak­tıkalyq ortalyǵy ótken jyldan beri oqýshylarǵa arnalǵan «Aqberen» baıqaýyn ótkizýdi qolǵa alyp, ıgilikti iske uıytqy bolyp otyr. Bul baıqaýdyń maqsaty: oqýshy­lar arasynan gýmanıtarlyq-este­tı­kalyq ǵylymdar salasynda kásiptik qyzmetin tańdaýǵa shyǵarmashylyq qabileti mol, ult tiliniń uıytqysyn jaqsy meńgergen, óleń jazýǵa talaby bar, tapqyr talanttardy tartyp, daryn­dy jastardyń bolashaǵyna keń jol ashý. Bul shara ótken joly elordada bolǵan edi. Sol joly qazylar alqasynyń tóraǵasy retinde kórnekti ǵalym, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myr­zataı Joldasbekov eki kún boıy elimizdiń barlyq óńirinen kelgen týma talanttardyń ónerine tek qana qyzyǵyp qoımaı, sonaý alyp jyraýlar men ataqty aıtys­kerler, óren júırik ónerpazdar osyndaı daryndy jastardyń arasynan shyqqanyn aıtyp, júzge tarta oqýshyǵa ultymyzdyń arǵy-bergi tarıhy jınaqtalǵan kitap­tardy syıǵa tartqan edi. Bıyl «Aqberen» baıqaýy kıeli Túrkistan qalasynda ótti. Bul joly aıtysker aqyn Amanjol Áltaıdyń basshylyǵymen bolǵan bilim saıysyna 96 oqýshy qatysty. Olar kórkemsóz oqýdan, shyǵarma jazýdan, ulttyq aspapta oınaýdan, aqyndar aıtysynan, aqyndar músháırasynan, sheshendik ónerden saıysqa túsip, nebir sańlaq jastar­dyń el ishinde júrgenin kórsetti. Ási­rese, «El ishi – óner kenishi» dep oqýshylar ata-babadan qalǵan asyl muralardy jasandylyqpen emes, jan-tánderimen qaıta jańǵyr­tqanda jınalǵan jurt olarǵa erekshe iltıpat tanytty. Belgili aıtys aqyny Aqmaral Ileýbaeva, ǵalymdar Qarlyǵash Sarekenova, Imanáli Saımanov, Elmıra Dúısenova, Janymgúl Kamalqyzy, Batyrhan Sársenhan jalyndap turǵan ul men qyz­dyń talantyna tánti boldy. Máselen, Qyzylordalyq Doshan Tólegenov pen Mańǵystaýlyq Shynar Jumasatova men Shyǵys Qazaqstandyq Nurbol Jaýynbaev pen Ermuhanbet Muratovtyń aıtys ónerindegi tapqyrlyǵy men ótkirligi erekshe este qaldy. Bolashaqta olar aldyńǵy tolqynnyń izin basyp, aıtys óneriniń týyn kóteredi degen senim mol. Jalpy, oqýshylar arasynda talanttar jetip-artylady eken. Tek jetekteı alsaq qane! Men de, osy «Aqberen» baıqaý­yna qazylar alqasynyń múshesi retinde eki jyldan beri qatysý barysynda oıǵa túıgenim, bul úrdis qazaq rýhanııatyna jas urpaqty tartý isindegi keleli jumys bolǵanyn basa aıtýdy paryz sanaımyn. Sebebi, qazir qazaq tiliniń tazalyǵy týraly ár alýan áńgimeler qozǵalyp júr. Onyń negizi de joq emes. Radıo men teledıdardy tyńdap, basylymdardy oqyp otyrǵanda, keıbir ala-qula sózderdi estigende, «Qazaq sóziniń qadirin ketirip alyp júrgen joqpyz ba», degen oıǵa batatynym anyq. Sondaı olqylyqty bolashaqta boldyrmaý máselesin sheshýdi mektepten bastasaq utyl­mas edik. Mysaly, «Aqberen» baıqaýynda sheshendik ónerdiń qyr-syryn bile otyryp, sóz ustaǵan aıtylýlardyń danalyq oılaryn, dáıekke keltirip, ózderi de oılaryn ortaǵa salýy, ony kórkemdep jetkizýi, poezııa, proza, dramalyq shyǵarmalardan úzindiler oqyp, dombyra men qobyzdy, jetigendi tógilte oryndaýlary, aqyndyq tapqyrlyqtary – olardyń kúni erteń ult rýhanııatynyń tire­gi bolaryn kórsetkendeı. Osy ara­da qazaqtyń qas batyry Baýyr­jan Momyshulynyń: «О́z ti­lin sezbegen bala –ana sútin tat­pa­ǵan jetimmen teń», degen sózi oı­ǵa oralady. Shyndyǵynda, qarǵa­daıynan qazaq tiliniń nárin ur­paq boıyna sińire alsaq, qazaq sóziniń bedeli artady. Jas urpaq ana tilinde aǵyl-tegil sóılep tur­sa, olardyń aldynda túrli syltaý­lar aıtyp aqtalyp júrgen tili múkister oılanbaı qalmasy belgili. Osy turǵydan kelgende azat eldiń, jurtymyzdyń uly rýhanııatyn mektep qabyrǵasynan urpaq sanasyna sińirip, boıyna darytý maqsatynda ótkizilip kele jatqan atalmysh baıqaýǵa tıisti mekemeler jete mán berip, jetkinshekterdi jelep-jebep jatsa, qazaqtyń qazaqtyǵyna tuǵyr bolǵan babalar dástúri qaıta jańǵyryp, dáýir damýynan ornyqty ornyn alyp, tııanaqty tirligimizge aınala beretini sózsiz. Bul birte-birte bir zamandary jyr suńqary Sáken Seıfýllınniń «Keńse tili qazaqsha bolmaı, is ońalmaıdy» degen sóziniń oń sheshimin tabýǵa da septigin tıgizetinine ımanymyz kámil. Janat ÁSKERBEKQYZY, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, aqyn.