Osylaı tebirene jyrlap, ana tilin altyn kúnge, jaryq juldyzǵa teńegen Maǵjannyń týyp-ósken óńirinde basty qundylyǵymyzǵa qatysty atqarylyp jatqan is-sharalar az emes
Eldiń murat joldaryn belgilep bergen «Qazaqstan-2050» Strategııasynda til saıasatyn saýatty, dáıekti júrgizý kerektigi, 2025 jylǵa taman el turǵyndarynyń 95 paıyzyna qazaq tilin bilý talaby qoıylǵany málim. Qyzyljar óńirinde de jappaı qazaqsha biletin jańa urpaq legin qalyptastyrý baǵytynda birtalaı jumystar atqarylyp keledi. Ol týraly óńirdegi «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy, oblystyq máslıhattyń depýtaty Káribaı Musyrman bylaı deıdi:
– Qazir Otanymyzda tilge, elge degen azamattyq janashyrlyq, qaıratkerlik kózqaras aıqyn ańǵarylady. «Ne nárseniń de baǵasy salystyrý arqyly anyqtalady» dep grek oıshyly aıtqandaı, osydan shırek ǵasyr burynǵy ýaqyt pen qazirgi kezeń jaǵdaıyn alyp qaraıtyn bolsaq, aıyrmasy jer men kókteı. Oǵan myna derekter aıǵaq. 1990-1991 oqý jylynda oblystaǵy qazaq balalarynyń 25 paıyzy ǵana ana tilinde bilim alsa, qazir bul kórsetkish 67 paıyzǵa jýyq. Qazaqtar sany barlyq turǵyndardyń 34 paıyzyn qurap otyrǵan ólke úshin qýantarlyq nátıje. Keńes ókimeti tusynda 100-ge jýyq qazaq eldi mekenderinde jabylyp, orysshaǵa kóshirilgen bilim oshaqtary qaıtadan qalpyna keltirildi. Petropavl qalasynda bir ǵana ulttyq mektep bolsa, búginde olardyń sany altaýǵa jetti. 2012-2014 jyldar bederinde 49 qazaq synyptary ashylyp, aralas mektepter sany ulǵaıdy. Olardyń túbinde ulttyq bilim uıalaryna aınalary anyq. Olaı deıtinim, 320 oryndy qalalyq qazaq gımnazııasyndaǵy oqýshylar 1100-ge jetip, №7 orys mektebine ornalastyrýǵa týra keldi. Qazir munda 400 búldirshin ana tilinde bilim alady. Búgingideı qarjylyq daǵdarys kezinde jańa nysandar salý ońaı emes. Sondyqtan oqýshylar sany azaıǵan orys mektepterinde qazaq synyptaryn kóbeıtý birden-bir ońtaıly jol bolmaq.
Osyndaıda 1990 jyly Petropavl qalasynda tuńǵysh qazaq synybynyń qandaı qıyndyqpen ashylǵany eske túsedi. Bastapqyda 80 ata-ana balalaryn berýge kelisim bergenimen, jeme-jemge kelgende kóbi ýádelerinen taıyp, 15 balaǵa ázer toltyrylǵan edi. Tipti, keıbireýleri «Seniń qazaq tiliń kimge kerek? Oryssha oqytamyz. Sharýalaryń bolmasyn», – dep namysqa tıetin sózdermen dúrse qoıa bergen. Memlekettik tilimizdiń qoldaný aıasyn keńeıtý, mártebesin kóterýde talmaı júrgizilgen ilkimdi saıasattyń jemisin kórip otyrmyz.
Taıaýda ótken «Til – tatýlyq tiregi» atty alqaly basqosýǵa qatysa otyryp, Táýelsizdiktiń qadir-qasıetin, bosaǵadan tórge ozǵan ana tilimizdiń tuǵyryn shyndap uqqandaı bolasyń. Bul jıynnyń bóleksheligi sonda, oblys ákimi Erik Sultanov memlekettik tildi erkin meńgergen ózge ult jastarymen kezdesti.
Qazaqtyń uly aqyny M.Jumabaev «Ult úshin tilinen qymbat esh nárse joq» degen bolatyn. Memlekettik tildi úırený, onyń qoldanylý aıasyn keńeıtý bárimiz úshin kókeıkesti másele bolyp qala beredi,– deı kelip, Erik Hamzauly qazaq tili úsh tildiń biri bolyp qalmaıtynyn, úsh tildiń birinshisi, negizgisi, bastysy, mańyzdysy bolatynyn, eske saldy.
Dóńgelek ústel túrinde uıymdastyrylǵan alqaly jıynda tilderdi damytý jónindegi basqarmanyń basshysy Kemel Ospanov byltyr memlekettik tildegi shyǵys qujattar úlesi – 97, kiris qujattar 83 paıyzdy quraǵanyn jetkizdi. Memlekettik tildi oqytý ortalyǵy arqyly 124 topta 2624 memlekettik qyzmetshi qazaq tilin oqyp-úırengen. Sońǵy eki jylda top sany 55-ke kóbeıip, qosymsha 1559 tyńdaýshy tartylǵan. Mekeme-kásiporyndardaǵy 1 myńǵa jýyq úıirmelerde 12 myńnan astam adam dáris alady. 6,5 myń adam testileýden ótken. Memlekettik tilde is júrgizýshi mamandardyń kásibı biliktiligin arttyrý, qaıta daıarlaýdan ótkizý kýrstary júrgiziledi. 547 jalpy bilim beretin mekteptiń 136-sy qazaq tildi, 130-y
aralas sanalady. Aıryqsha atap óterligi, ózge ult ókilderiniń 300-deı balasy qazaq mektepterinde oqıdy. Qazaq jáne basqa tilderdi ınteraktıvti oqytý maqsatymen 270 lıngofondy kabınet jabdyqtalǵan. Úsh tildi meńgergen jastarǵa júıeli qoldaý kórsetiledi. «Til–tunyq oıdyń káýsary», «Til sheberi», «Til–parasat» sekildi olımpıadalar men baıqaýlar uıymdastyrý dástúrge engen.
«Memlekettik til – meniń tilim» taqyryby aıasynda pikir almasyp, oı bólisken Beloe orta mektebi qazaq tili pániniń muǵalimi Svetlana Magýıanova óńirde memlekettik tildi úırenýshiler men bilim alýshylar qatarynyń qalyńdap kele jatqanyn, óıtkeni qazaq tili Máńgilik Elimizben birge Máńgilik til bolatynyna eshkim shúbá keltirmeıtinin alǵa tartty. Shal aqyn aýdanyndaǵy Eńbek negizgi mektebi «Erketaı» shaǵyn ortalyǵynyń tárbıeshisi Marına Venıng ulty nemis bolǵanmen, tili qazaq ekenin málimdedi. Ol 2013 jyly Halyqaralyq áıelder kúni qarsańynda ózge qyz-kelinshektermen birge Elbasynyń qabyldaýynda bolǵan umytylmas áserlerimen bólisip, qazaqsha taza sóıleıtinin maqtan tutty. Ýchaskelik ınspektordyń kómekshisi Garıf Hamzaev memlekettik tildi erkin bilýdiń arqasynda oqýda da, qyzmette de ózin erkin sezinetinin aıtty. «Darhan daladaı minezi jaısań qazaq baýyrlarymnyń arasynda óskenimdi baqyt sanaımyn», dedi ol aǵynan jarylyp. Taıynsha aýdany bilim bóliminiń ádiskeri Palımat Chýpalaeva ádebı tildi erkin meńgergeni sonshalyq, maqaldap-máteldep sóılep, tildiń maıyn tamyzdy.
Desek te, bul aıtylǵandardan kóleńkeli tustar joq eken degen oı týmasa kerek. Barshylyq. Solardyń ishinde eń soqtalysy, qazaq mektepterindegi orynnyń tarlyǵy. Petropavldyq ata-analar bul máseleni jıi kóterip júr. Ǵ. Músirepov pen Taıynsha aýdandarynda aýpartkomnyń eski ǵımarattary negizinde ashylǵan bilim oshaqtary úsh aýysymda oqýǵa májbúr. «Nurly kósh» baǵdarlamasy sheńberinde paıda bolǵan Báıterek aýylynan 300-den astam oqýshy aýdan ortalyǵyna avtobýspen qatynap oqıdy. Shal aqyn aýdanyndaǵy Qaratal, Aıyrtaý aýdanyndaǵy Birlestik aýyldarynyń turǵyndary jańa mektepke zárý.
Endigi bir másele, onomastıka salasyndaǵy túıtkildi jaıttarǵa kelip tireledi. Qoldaǵy málimetterge súıensek, 23 jyl ishinde 11 aýdannyń, Petropavl qalasynda 57 kósheniń aty ózgergenimen, otarshyldyq sıpattaǵy, keshegi keńes-
tik kezeńdi eske salatyn kósheler men eldi mekenderdiń áli az emestigi baıqalady. Oblys aýmaǵynda 600-ge tarta aýyl bolsa, 237-i ǵana qazaqsha ataýǵa ıe. Sondyqtan memlekettik tildiń qoldanys aıasynda onomastıkadaǵy oralymsyzdyqtardy sheshetin mezgil týǵany anyq.
Elbasynyń osydan 7 jyl buryn bir top qazaq tildi BAQ basshylaryna bergen suhbatyndaǵy «Qazaqtyń qazaqtyǵynyń basty belgisi–qazaqsha sóıleýi. Úıde de, túzde de. Balasymen de, nemeresimen de. Dosymen de, týysymen de. Bajasymen de, qudasymen de. Tek osyny jasaǵan adamnyń ózi ana tilin órkendetýge óziniń tıtteı de bolsa úlesin qosa alady. О́z balasyn qazaqsha sóıletpegen qazaqtyń «qazaq tili» dep sarnaýynyń esh reti joq» degen paıymdaýlary ómirsheńdigin joıǵan joq. О́kinishtisi sol, bázbireýler «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin», «Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde» degen qanatty sózderdi eskere bermeıdi.
«Tilden bıik asqar joq, Tilden asqan baılyq joq, Tilden asqan teńiz joq» /Ǵ. Músirepov/ ekenin úlkender jaǵy este myqtap ustap, jastarǵa eskertip otyrsa, tildiń negizgi ıesin de, kıesin de anyq baǵamdar edi.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy.
Eldiń murat joldaryn belgilep bergen «Qazaqstan-2050» Strategııasynda til saıasatyn saýatty, dáıekti júrgizý kerektigi, 2025 jylǵa taman el turǵyndarynyń 95 paıyzyna qazaq tilin bilý talaby qoıylǵany málim. Qyzyljar óńirinde de jappaı qazaqsha biletin jańa urpaq legin qalyptastyrý baǵytynda birtalaı jumystar atqarylyp keledi. Ol týraly óńirdegi «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy, oblystyq máslıhattyń depýtaty Káribaı Musyrman bylaı deıdi:
– Qazir Otanymyzda tilge, elge degen azamattyq janashyrlyq, qaıratkerlik kózqaras aıqyn ańǵarylady. «Ne nárseniń de baǵasy salystyrý arqyly anyqtalady» dep grek oıshyly aıtqandaı, osydan shırek ǵasyr burynǵy ýaqyt pen qazirgi kezeń jaǵdaıyn alyp qaraıtyn bolsaq, aıyrmasy jer men kókteı. Oǵan myna derekter aıǵaq. 1990-1991 oqý jylynda oblystaǵy qazaq balalarynyń 25 paıyzy ǵana ana tilinde bilim alsa, qazir bul kórsetkish 67 paıyzǵa jýyq. Qazaqtar sany barlyq turǵyndardyń 34 paıyzyn qurap otyrǵan ólke úshin qýantarlyq nátıje. Keńes ókimeti tusynda 100-ge jýyq qazaq eldi mekenderinde jabylyp, orysshaǵa kóshirilgen bilim oshaqtary qaıtadan qalpyna keltirildi. Petropavl qalasynda bir ǵana ulttyq mektep bolsa, búginde olardyń sany altaýǵa jetti. 2012-2014 jyldar bederinde 49 qazaq synyptary ashylyp, aralas mektepter sany ulǵaıdy. Olardyń túbinde ulttyq bilim uıalaryna aınalary anyq. Olaı deıtinim, 320 oryndy qalalyq qazaq gımnazııasyndaǵy oqýshylar 1100-ge jetip, №7 orys mektebine ornalastyrýǵa týra keldi. Qazir munda 400 búldirshin ana tilinde bilim alady. Búgingideı qarjylyq daǵdarys kezinde jańa nysandar salý ońaı emes. Sondyqtan oqýshylar sany azaıǵan orys mektepterinde qazaq synyptaryn kóbeıtý birden-bir ońtaıly jol bolmaq.
Osyndaıda 1990 jyly Petropavl qalasynda tuńǵysh qazaq synybynyń qandaı qıyndyqpen ashylǵany eske túsedi. Bastapqyda 80 ata-ana balalaryn berýge kelisim bergenimen, jeme-jemge kelgende kóbi ýádelerinen taıyp, 15 balaǵa ázer toltyrylǵan edi. Tipti, keıbireýleri «Seniń qazaq tiliń kimge kerek? Oryssha oqytamyz. Sharýalaryń bolmasyn», – dep namysqa tıetin sózdermen dúrse qoıa bergen. Memlekettik tilimizdiń qoldaný aıasyn keńeıtý, mártebesin kóterýde talmaı júrgizilgen ilkimdi saıasattyń jemisin kórip otyrmyz.
Taıaýda ótken «Til – tatýlyq tiregi» atty alqaly basqosýǵa qatysa otyryp, Táýelsizdiktiń qadir-qasıetin, bosaǵadan tórge ozǵan ana tilimizdiń tuǵyryn shyndap uqqandaı bolasyń. Bul jıynnyń bóleksheligi sonda, oblys ákimi Erik Sultanov memlekettik tildi erkin meńgergen ózge ult jastarymen kezdesti.
Qazaqtyń uly aqyny M.Jumabaev «Ult úshin tilinen qymbat esh nárse joq» degen bolatyn. Memlekettik tildi úırený, onyń qoldanylý aıasyn keńeıtý bárimiz úshin kókeıkesti másele bolyp qala beredi,– deı kelip, Erik Hamzauly qazaq tili úsh tildiń biri bolyp qalmaıtynyn, úsh tildiń birinshisi, negizgisi, bastysy, mańyzdysy bolatynyn, eske saldy.
Dóńgelek ústel túrinde uıymdastyrylǵan alqaly jıynda tilderdi damytý jónindegi basqarmanyń basshysy Kemel Ospanov byltyr memlekettik tildegi shyǵys qujattar úlesi – 97, kiris qujattar 83 paıyzdy quraǵanyn jetkizdi. Memlekettik tildi oqytý ortalyǵy arqyly 124 topta 2624 memlekettik qyzmetshi qazaq tilin oqyp-úırengen. Sońǵy eki jylda top sany 55-ke kóbeıip, qosymsha 1559 tyńdaýshy tartylǵan. Mekeme-kásiporyndardaǵy 1 myńǵa jýyq úıirmelerde 12 myńnan astam adam dáris alady. 6,5 myń adam testileýden ótken. Memlekettik tilde is júrgizýshi mamandardyń kásibı biliktiligin arttyrý, qaıta daıarlaýdan ótkizý kýrstary júrgiziledi. 547 jalpy bilim beretin mekteptiń 136-sy qazaq tildi, 130-y
aralas sanalady. Aıryqsha atap óterligi, ózge ult ókilderiniń 300-deı balasy qazaq mektepterinde oqıdy. Qazaq jáne basqa tilderdi ınteraktıvti oqytý maqsatymen 270 lıngofondy kabınet jabdyqtalǵan. Úsh tildi meńgergen jastarǵa júıeli qoldaý kórsetiledi. «Til–tunyq oıdyń káýsary», «Til sheberi», «Til–parasat» sekildi olımpıadalar men baıqaýlar uıymdastyrý dástúrge engen.
«Memlekettik til – meniń tilim» taqyryby aıasynda pikir almasyp, oı bólisken Beloe orta mektebi qazaq tili pániniń muǵalimi Svetlana Magýıanova óńirde memlekettik tildi úırenýshiler men bilim alýshylar qatarynyń qalyńdap kele jatqanyn, óıtkeni qazaq tili Máńgilik Elimizben birge Máńgilik til bolatynyna eshkim shúbá keltirmeıtinin alǵa tartty. Shal aqyn aýdanyndaǵy Eńbek negizgi mektebi «Erketaı» shaǵyn ortalyǵynyń tárbıeshisi Marına Venıng ulty nemis bolǵanmen, tili qazaq ekenin málimdedi. Ol 2013 jyly Halyqaralyq áıelder kúni qarsańynda ózge qyz-kelinshektermen birge Elbasynyń qabyldaýynda bolǵan umytylmas áserlerimen bólisip, qazaqsha taza sóıleıtinin maqtan tutty. Ýchaskelik ınspektordyń kómekshisi Garıf Hamzaev memlekettik tildi erkin bilýdiń arqasynda oqýda da, qyzmette de ózin erkin sezinetinin aıtty. «Darhan daladaı minezi jaısań qazaq baýyrlarymnyń arasynda óskenimdi baqyt sanaımyn», dedi ol aǵynan jarylyp. Taıynsha aýdany bilim bóliminiń ádiskeri Palımat Chýpalaeva ádebı tildi erkin meńgergeni sonshalyq, maqaldap-máteldep sóılep, tildiń maıyn tamyzdy.
Desek te, bul aıtylǵandardan kóleńkeli tustar joq eken degen oı týmasa kerek. Barshylyq. Solardyń ishinde eń soqtalysy, qazaq mektepterindegi orynnyń tarlyǵy. Petropavldyq ata-analar bul máseleni jıi kóterip júr. Ǵ. Músirepov pen Taıynsha aýdandarynda aýpartkomnyń eski ǵımarattary negizinde ashylǵan bilim oshaqtary úsh aýysymda oqýǵa májbúr. «Nurly kósh» baǵdarlamasy sheńberinde paıda bolǵan Báıterek aýylynan 300-den astam oqýshy aýdan ortalyǵyna avtobýspen qatynap oqıdy. Shal aqyn aýdanyndaǵy Qaratal, Aıyrtaý aýdanyndaǵy Birlestik aýyldarynyń turǵyndary jańa mektepke zárý.
Endigi bir másele, onomastıka salasyndaǵy túıtkildi jaıttarǵa kelip tireledi. Qoldaǵy málimetterge súıensek, 23 jyl ishinde 11 aýdannyń, Petropavl qalasynda 57 kósheniń aty ózgergenimen, otarshyldyq sıpattaǵy, keshegi keńes-
tik kezeńdi eske salatyn kósheler men eldi mekenderdiń áli az emestigi baıqalady. Oblys aýmaǵynda 600-ge tarta aýyl bolsa, 237-i ǵana qazaqsha ataýǵa ıe. Sondyqtan memlekettik tildiń qoldanys aıasynda onomastıkadaǵy oralymsyzdyqtardy sheshetin mezgil týǵany anyq.
Elbasynyń osydan 7 jyl buryn bir top qazaq tildi BAQ basshylaryna bergen suhbatyndaǵy «Qazaqtyń qazaqtyǵynyń basty belgisi–qazaqsha sóıleýi. Úıde de, túzde de. Balasymen de, nemeresimen de. Dosymen de, týysymen de. Bajasymen de, qudasymen de. Tek osyny jasaǵan adamnyń ózi ana tilin órkendetýge óziniń tıtteı de bolsa úlesin qosa alady. О́z balasyn qazaqsha sóıletpegen qazaqtyń «qazaq tili» dep sarnaýynyń esh reti joq» degen paıymdaýlary ómirsheńdigin joıǵan joq. О́kinishtisi sol, bázbireýler «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin», «Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde» degen qanatty sózderdi eskere bermeıdi.
«Tilden bıik asqar joq, Tilden asqan baılyq joq, Tilden asqan teńiz joq» /Ǵ. Músirepov/ ekenin úlkender jaǵy este myqtap ustap, jastarǵa eskertip otyrsa, tildiń negizgi ıesin de, kıesin de anyq baǵamdar edi.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy.
