Qybymyzǵa tıip, qyjyrtyp alǵysy kelgende, jeńeshemizdiń aıtatyny, «Aýyldaryńnyń mańdaıyna jazylǵany osy ma, áıteýir kisileri shetterinen áýeıi ne ápendi bolyp keledi».Álbette ondaıda men nege olaı deıtininiń sebebin surap qadala ketemin. «Demeıin-aq deımin, biraq degizesińder. Ana aǵańa qarasańshy, soǵysqa qatysty ma qatysty, jaralandy ma jaralandy, kúni búginge shekti kún raıy buzylsa, aıaǵy qaqsap shyǵady. Qudaı-aý sonda nege voenkomatqa baryp úı suraýǵa arlanady. Jer úıde tyǵylyp otyrǵanymyz mynaý. Basqalar soǵysqa qatystyq dep keýdelerin qaǵyp nemere-shóberelerine deıin úı alyp berip jatyr. Aǵań soǵysqa qatysqan jalǵyz men be ekenmin deıdi, talaılar qyrshynynan qıyldy deıdi. Qanshanyń tútini sóndi deıdi. Tiri qalǵanym úshin aqy alýym kerek pe deıdi. Kezegi kelgende alamyz deıdi. Endeshe, áýeıi emeı nemene». Jeńeshemniń sóziniń jany bar. On jetiden endi asqan balań jas Semeıge kóshirilip ákelingen Tambov jaıaý ásker ýchılıshesinde alty aı oqyp bitirer-bitirmesten Lenıngrad túbindegi qandy qyrǵynnyń qaq ortasyna top ete túsedi. Qaı jyl ekeni qazir esimde joq, kóz aldymda qalǵan kórinis: sol aıaǵynyń tabanyna taqtaı baılap aýyl arasynda qos baldaqqa súıenip sekire basyp kele jatqan qyzyl shyraıly eski óńdi kisi. Oıpyrym-aı, sol kezde ol bar-joǵy jıyrmanyń ol jaq-bul jaǵynda ǵana eken-aý. On segizden asar-aspasynda alapat aıqasqa vzvod komandıri retinde kirgen Asylǵazy Nuralyuly urys dalasynda basynan keshken hıkmetterin, kórgen-bilgenderin áńgimeleýge onsha qulyq tanytqan emes. Bilýge bizdiń de onsha yqylas bildire qoıǵan syńaıymyz shamaly sııaqty. Jalǵyz ǵana esimde qalǵany: sátin salǵanda (soǵysta da sátti sátterdiń bolǵany ǵoı) qaramaǵynda ólim men ómirdiń ólshemine qanyq, ózin balalaryndaı baýlyp, «synok» dep baýyrlaryna basyp, qas-qabaǵyna qarap, bergen buıryqtaryn túzeı oryndap, qulaq túrgen sarykidir tartqan óńsheń saqa sibirlik soldattardyń bolǵany ony kóp pále-jaladan, qaýip-qaterden saqtap qalady. Búgin jer basyp, tiri júrgeni solardyń arqasy bolýy da múmkin. Aıaqtyń azyn-aýlaq jarasy ne táıiri, syltyp basqanda ne tur, saýlyǵyna odan tónip turǵan qaýip joq. Bir adamdaı bilimi bar, pedýchılıshe, joǵary partııa mektebin bitirgen, mektep dırektory, kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe dırektorynyń orynbasary, úlken keńshar partkomynyń hatshysy, birtalaı jyl oblystyq gazette jaýapty hatshynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan, eki tilge birdeı saýatty Ásekeń mansap qýmaı, sońynan ergen perzentteriniń keleshegin oılap bir-aq kúnde Almaty asyp, osyndaǵy aǵaıyn-týmalardyń kishkene jer úıin panalaıdy, júrek jalǵarlyq jalaqysy bar qyzmetke turady. Jyrtyq úıdiń qudaıy bar (jeńeshemniń sózi) oraıy ońynan oralyp, oılamaǵan jerde kezinde Shyǵys Qazaqstan obkomynyń ıdeologııa máseleleri jónindegi hatshysy bolǵan, endigi jerde Ishki ister mınıstriniń orynbasary mindetin atqaryp júrgen Nıkolaı Stepanovıch Fılıpenko Ásekeńniń Almatyda júrgenin estıdi. Ásekeńdi mekteptegi, komsomoldaǵy, gazettegi, partkom hatshysy bolyp júrgendegi adal qyzmetine ádil baǵasyn bere bilgen burynǵy ıdeolog aǵamyzdy aldyna aldyryp, ótken-ketkendi eske alysyp, áńgimelesip degen sııaqty qolaıly qyzmet usynady. Jaǵdaıynyń jaman emes ekenin aıtqan Ásekeń onyń bul usynysynan bas tartady. Ańqyldaq Ásekeńniń sýyrtpaqtap otyryp bar syryn bilip alǵan Nıkolaı Stepanovıch sodan keıingi kezde áriptesine sezdirmeı syrtynan járdem qolyn sozady. Páter kezeginiń tezdeı túskenin ańdaǵanda ǵana Ásekeń burynǵy basshysynyń aralasqanyn sezip, alǵysyn bildiredi. «Zańnan attaǵamyz joq. Bári tıisinshe, ózińizge tıesili dúnıeńiz», deıdi ana kisi. Tirshiligi oń shyraı bere bastaǵanda, aldynan soǵystyń syzy men zili qaıtadan kes-kestedi, qanshama nazar aýdarmaıyn dese de, jaraly aıaǵy janyna batatyndy shyǵardy. Anaý-mynaýdy eskerip, elemeıtin Ásekeń derti meńdeı bergen soń qaladaǵy ortalyq aýrýhanaǵa jatýdan basqa amal tappaıdy. Alǵashqy em-domǵa derti des bermeı asqyna túsedi, obaly bekerge, ota jasaýdyń qyry men syryna qanyqqan Asqan esimdi eń epti hırýrgtiń ózi tamyrǵa tamyr jalǵap qolynan kelgenniń bárin jasap baqsa da, esh qaıranyn taba almaı qınalady. Bashpaılarǵa qan barmaı qaraıa bastaǵanyn baıqaǵan hırýrg kináli jandaı qatty qysylyp turyp, aıaqty kesýden basqa amalynyń joqtyǵyn moıyndaıdy. Ol dál osy arada erteli-kesh aıaǵyn sıpalap shókıip otyratyn aǵasynyń qylyǵyna qaıran qalady. Onyń kásibı biligine kúmán keltirip at-tonyn ala qashyp, til tıgizgenderdi de kórgen hırýrg aǵasynyń sabyry men qaıratyna tańyrqap, sener-senbesin bilmeı daǵdarady. О́zgeler qusap óıtpediń be, búıtpediń be dep sozbaqqa salmaı, birden kelisimin bere salǵanyna aıran-asyr bolmaǵanda qaıtsin! «Osy ýaqytqa deıin arqalap kelgenine rahmet, anaý Lenıngrad mańyndaǵy okopta tastap ketpegenine shúkir!». Ásekeńniń ýáji. Ańyryp qalǵan Asqannyń aıtqany: «Apyrym-aı, jeńgeıge, balalarǵa aıtpaısyz ba?» Ásekeńniń jaýaby: «Áı, shyraǵym aıaq meniki emes pe?» Jymıysyn mıyǵyna jasyrǵan Asqan jylystap shyǵa jóneledi. Eshqandaı yń-shyńsyz táýekelge bel baılaǵan Ásekeń barshamyzdy beıhabar qaldyryp, birer saǵattyń aınalasynda aýyrǵan aıaqtan ada-kúde arylyp shyǵa keledi. Oqıǵanyń barysyn da, baıybyn da erteńinde jeńeshemizdiń aýzynan estidik: «Shirkin-aý, aǵalaryńda shynynda es joq. Aldynda úıde basqa sharýań joq pa, kúnde nesine kele beresińder, balalarǵa da, uldarǵa da aıt, nesine tentireıdi, keregimniń bári bar», degen. Araǵa kún salyp kelsem aǵań bet-júzi dombyǵyńqyraǵan sekildi shalqalap jatyr eken: «Irip-shirip júrgenshe, chertıam, aıaqty berip qutyldyq. Asqan, aınalaıyn, jaman tamyrlardy jamap-jasqap qansha áýrege tústi, istemegen aılasy qalmady, endi ony qınaýdyń tipti jóni joq», deıdi. Kúlesiń be, jylaısyń ba... Jeńeshem jylamsyrap turyp jymııady: «Ara-arasynda chertıamyn aıtyp qoıyp jatyr aǵań». Osy «chertıam» degennen basqa ol kisiniń aýzynan shyqqan odaǵaı sózdi estimegen ekenmin, soǵystan ilestirip kelgen syńaıy bar, renjigen, mazalanǵan, tosylǵan sátterde aıtyp jiberetin qazaqsha-oryssha eń myqty ǵaıbat-aıbat sózi osy. Aýrýhanaǵa kelesi baryp kelgennen keıin jeńeshem Ásekeńnin taǵy da óner shyǵarǵanyn jyr etip aıtty: «Áı, aǵalaryńa daýa joq, eńsesin endi kótergeni sol, qasyndaǵy tósekte jatqan polkovnıkke shúıligetindi shyǵarypty. Onyń da aıaǵy ǵoı, baıaǵy jaranyń zardaby sııaqty, baıǵustyń jaǵdaıy kúnnen-kúnge qıyndap bara jatqan sekildi, shaqyrmaǵan dárigerleri joq, olardyń bári de emniń durys jasalyp jatqanyn aıtatyn kórinedi. Kestirýge áıeli jastaý adam eken, sol kelisimin bermegen be, sirá, bir músheńdi aldyryp tastaý ońaı ma, aqyry áldeqalaı bolar eken dep alańdaıtyn da shyǵar, kim biledi? Sol kisige aǵań erteli-kesh: «Chertıam, kestirip tasta, jaramsyz nárseni nesine qımaısyń, nemene sonsha ekeýimiz, tansyǵa barýshy ma edik», dep qydııady eken. Neń bar desem: «bastan qulaq sadaǵa, beıshara aıaǵyn aıaımyn dep aram qatady ǵoı bir kúni», deıdi. Aqyry ýaqyt óz úkimin shyǵarady. О́mir ólshemi aıǵa emes, aptaǵa emes, tipti, saǵatqa da emes... mınýtpen sanaýǵa oıysqan kezde Asqan táýekelge bel býyp, esinen tanyp qalǵan álgi azamatty operasııa ústeline jatqyzyp, amalsyzdyń aqtyq amalyn jasaıdy. Aǵaıǵa kelesi kirgenimizde, buryn-sońdy sulq jatqan álgi kisiniń kádimgideı tilge kelip, ájeptáýir sergip qalǵanyn ańǵardyq. Janyna tósek-tósekterdiń basynan ustap, qozǵalýǵa jarap qalǵan Ásekeń jetti. – Aıtpaqshy, osy sen qaı razmerli tófli kııýshi ediń? Baıqaımyn birimizdiń oń, birimizdiń sol aıaǵymyz joq sekildi. Endi ekeýimizge bir aıaqkıim alsaq jetedi. Áli syrqatynyń syzynan aıyǵa almaı aýyrsynyp jatqan polkovnık aǵamyz amalsyzdan ezý tartty. Onyń janynda otyrǵan zaıyby eriksizden kúlip jiberdi: – Aseke, vy prosto neıspravımyı chelovek, – deıdi. Ásekeń jalǵyz aıaqpen taǵy da birer jyl ómir súrip, bir qaraǵanǵa tynshýly tirshilik keshedi. Bir qyzyǵy sol, álgi kesilgen, táninen alastalǵan aıaǵynyń janyna batyp syrqyraıtynyn sezip júredi. Qansha ýaqyt qabaq shytyp syr bildirmeýge tyryssa da, alańdaýly kúı keshken Ásekeń munyń sebebin ádeıilep baryp Asqannan suraıdy. «Eshnárse eshqashan adamnyń esinen múlde umytylyp ketpeıdi. Ol sizdiń aıaǵyńyz, sizdiń sanańyzǵa jazylǵan músheńiz, ony sizdiń kókiregińiz izdeıdi, onyń medısınadaǵy ataýy – «fantomnye bolı» – birazdan keıin umytasyz, – dep Asqan aǵasyn jubatady. Ásekeń umytyp úlgerdi me, úlgermedi me, bilmeımin, teginde ol shaǵynýdy, emeksýdi, emeksitkendi, músirkegendi jaratpaıtyn jan retinde bul jaıynda eshqaısymyzǵa tis jarmaǵan. Osy eki arada kóldeneńnen basqa pále kıligedi. Sol kezde Ásekeń bir-eki ret: «О́kpem aýyratyn bolyp júr, buryndary temekini kóp tartyp edim, sonyń saldary bolsa kerek», degeni bar. Bertinde nemereleri dúnıege kele bastaǵanda: «Chertıam, qoımasa bolmaıdy eken, óıtpese mynalardyń betinen de súıe almaıtyn túrim bar», dep sheshken de, shylym shegýdi short kesken. Ásekeńniń aýyr dertke shaldyǵyp, aýrýhanaǵa túsýiniń jalǵyz sebebi shylym ǵana emes, oǵan urys dalasyndaǵy sýyq okoptyń syzy da jamalǵan sııaqty ma, qalaı? Ázirge adamzat balasynyń áýselesi jetpeı turǵan aýyr dertke shaldyqqan Ásekeń, kórmegen dúnıesi me, hırýrgterdiń qandaýyrynan qaımyqpaı, operasııa ústeline belin sharta býyp barǵan-dy. Kúrdeli operasııadan keıin ózine ózi keldi-aý degen kezde kóńilin suraı barǵan bizderdi Ásekeń aýrýǵa boı aldyrmaǵan adam tárizdi qashanǵy ashyq qabaǵymen qarsy alyp, erkin áńgimemen otyrdy. Sońynan aýrýhananyń ólsheýli ýaqyty bitip, qaıtýǵa bettegen kezimizde Ásekeńniń bir aýyz sózi kóńilimniń túkpirinde jatqan kúmánimdi oıatyp jibermesi bar ma? – Áı ul sen qala turshy, – dedi ol. Jeńeshemniń Ásekeńniń inilerin, aǵaıyn-týǵandarynyń uldaryn jaǵalata ul deıtini bar, ári aldynan úlken, kishi, sary, qara, t. s. s. aınytpaı tanytatyn anyqtaýyshyn qosyp aıtady. Esimimiz qapelimde esine túspeı qalǵanda nemese mańyzdy bir sharýa aıtqysy kelgende, aǵataı jeńeshemniń osy daǵdysyn qaıtalaıdy. Meni selk etkizgen de kókeıinde áldeqandaı kúpti másele jatqanyn ańdatqan osy sózi boldy. – Men bárin de bilemin. Hırýrgterdiń keýdemdi ashyp jaba salǵanyn da sezdim. Adamzat balasyna daýasyn taptyrmaı turǵan dert emes pe? Oǵan qarsy qareket jasaıtyn pende balasy joq qoı. Ýyty tarap ketken syńaıly ǵoı. – Ásekeńniń úninde egilý joq, ezilý joq, eńsesin bermegen túri bar, tas túıin bekingen adamsha sóıleıdi. Men bári Jaratqannyń qolynda, úmit úzbeý kerek degen sekildi áldebirdeńelerdi mińgirledim. – О́limge kóldeneń turatyn kim bar? Ondaı kúsh bolsa, ana Brejnev, Kosygın aqsaqaldardy alyp qalmas pa edi? Taǵdyrǵa meniń renishim joq: qandy qyrǵynnan aman keldim, tútin tútettim, sońymnan bala-shaǵa erttim, nalıtyn, ýaıymdaıtyn jaıym joq. Sondyqtan, saǵan aıtar bir ótinishim, meni elge jetkizýdiń qamyn jasa, týǵan topyraǵymda jataıyn. – Oý, bir amalyn taýyp jetkizermiz-aý. Biraq qazir onda el joq qoı, ony ózińiz de bilesiz, Shúlbi GES-niń sýy alady dep aýyldyń eski qorymyna sheıin taý bókterine kóshirgenin de ózińiz bilesiz. Ári bala-shaǵanyń da bári osynda, anda-sanda basyńyzǵa baryp tursa da qaıda, ana jaqta aıdalada jalǵyz qalasyz ǵoı. Men óz ýájimdi aıttym. – Onyń da jón eken, – Ásekeń oılanyp qaldy. – Endeshe, meni Keńsaıǵa jatqyzý jaǵyn qarastyr. Qazaqtyń batyry men baǵlanyn, jaqsysy men jaısańyn baýyryna basqan jer ǵoı. Syrlasyp jatqanǵa jaqsy bolady (Ásekeń jymıyp qoıdy). Erkeshke de (jeńeshemizdiń esimi Ermek, aǵekemizdiń erkeletip aıtatyny ǵoı), balalarǵa da biletinimdi bildirmeı-aq qoı, meni aıap qamyǵyp júrer. Sońynan osy jaıtty jeńesheme jetkizgenimde, ol kisi bir kúlip, bir jylap aldy: «Aıttym ǵoı, aǵańa daýa joq dep, baıǵus-aý ózi janyn qoıarǵa jer tappaı qınalyp júrip, qaıǵy oılamasyn dep, bizdiń qamymyzdy jegenin qarashy». Ásekeńniń muraty oryndalyp qalaǵan jerine jantaıdy jaryqtyq. Qaıtarynyń aldynda ǵana dúnıege kelgen nemeresiniń qulaǵyna seniń esimiń «Jomart, Jomart, Jomart» dep úsh qaıtara sybyrlap (bul kezde daýysy shyqpaı qalǵan), Ásekeń úzilip ketti. Jerleý rásiminen este qalǵany aǵekemizdiń syńaraıaq dosy polkovnıktiń (sol kisiniń esimin esime túsire almaı-aq qoıdym) jalǵyz aýyz: «Ol ómirdiń parqyn biletin adam edi» degen sózi. Aıtpaqshy, Ásekeń ómirden óterinen biraz buryn О́skemen men Semeıdiń eki ortasynda Ertis boıynda jatqan otyz úıli Baımurat atalatyn, álgi «áýeıiler men ápendilerdiń» aýylynan maıdanǵa attanǵan, ishinde oralǵandary (biren-saran) men qaıtpaı qalǵandary bar (olar kóp), seksendeı adamnyń tizimin qaldyrǵan edi. Keıinnen jat jerden topyraq buıyrǵan jandardyń esimderi maıdangerlerge arnalǵan «Bozdaqtar» atalatyn kıeli derlik estelik kitaptyń ishinen shyqty. Endeshe, taǵdyr aıap, soǵystyń syny men syzynan abyroımen ótip, ómirlerin olja etip oralǵan Asylǵazy Nuralyuly (Ásken) syndy azamattar kóz kórgenderdiń, aǵaıyn-týǵandarynyń esinde saqtalýǵa tıis. Qudaı-aý, qazir baıqap otyrsam, Ásekeń alpystan endi asqanda dúnıe salǵan eken. Osy aýyldyń bir ápendisiniń baıaǵyda aıtqan sózi bar eken: «Baımuratta seksenge kelmeı syrqattanýdyń ózi, toqsanǵa kelmeı ólýdiń ózi uıat». Sum soǵystyń syzy ótken-aý, sirá.
Keńes IýSÝP, jazýshy. ASTANA.
