Qazaq jeriniń bilgiri

Baıyrǵy jerimizdiń tabıǵaty, klımaty, agroklımaty jaıynda kópshilikke áli kóp jáıtter belgisiz. Osy másele jaıynda men belgili maman, Qazaqstan je­ri­niń bilgiri, Ál-Farabı aty­n­daǵy Qazaq Ulttyq ýnı­ver­sıtetiniń professory Musa Jappasbaevqa jolyqtym. – Museke, qazaq jeriniń aýma­ǵy, onyń shekarasy jaıynda aıtyp berseńiz? – Sizdiń bilgińiz kelip otyr­ǵany jerdiń kólemi me? – Ol maǵan suraýly pishin bildirip bir qarap aldy da men bas ızegennen keıin sózin jalǵas­tyr­dy. – Kólemi jóninen bizdiń res­pýb­lıka  2717,3 myń sharshy shaqyrymdy qu­raıdy. ­– Al dúnıeniń tórt baǵy­tyn­daǵy ara qa­shyqtyǵy qandaı? – Batystan shyǵysqa qaraı uz­yn­dyǵy 3000 sha­qy­rymǵa sozylady, al soltús­tikten ońtústikke qaraı 1700 sha­qyrymnan asady. Soltústik pen batysynda Qazaqstan Reseı Federasııa­symen shektesedi de, ońtústik – Túrkimenstan, О́z­bek­stan, Qyrǵyzstanmen, al shy­ǵysta – Qytaımen sheka­ra­la­sady. Shyǵys pen batysty baı­la­nystyratyn “Uly Jibek joly” onyń edáýir aýmaǵyn basyp ótken. – Qazaq jeriniń tabıǵı-klı­mattyq jaǵdaıy kórshi eldermen salystyrǵanda nesimen ózgeshe? – Jaýyn-shashynnyń óte az mólsherde túsýi jáne qunarly topyraq qabaty óte juqaly­ǵymen erekshelenedi. – Taǵy nemen? – О́zender men kólderdiń óte kóptigimen, tushy sýdyń tapshylyǵymen ózgeshelenedi. – О́te kóp... Tapshylyq. Muny qalaı túsinemiz. – Túsinbeıtin nesi bar? – Musa Jappasbaıuly baıypty qalpyn saqtap sózin jal­ǵas­tyr­dy. – Kóptegen qyr ózenderi qar sýymen tolyǵady da jaz ortasy aýǵanda keýip qalady. Sondaı-aq kólder de tartylyp qalady nemese sýy tuzdanyp shyǵa keledi. Sondyqtan adam da, mal da sý tapshylyǵynan azap shegedi. – Bizde iri ózender de jet­ki­likti emes pe. Batysta Aqjaıyq, soltústik-shyǵysta Ertis, ońtústikte Syrdarııa bar. – Az emes, – meniń sózimdi professor ilip áketti, – biraq jetkiliksiz. Olar jaýyn-shashyny az shól jáne shóleıt dalanyń bárin sýmen nárlendire almaıdy. Mysaly Ertistiń uzyndyǵy 1700 kılometr. О́zennen uzyndyǵy 500 kılometrdeı bolatyn Ertis-Qaraǵandy magıstrali tar­tylǵan. Biraq ol Ortalyq Qazaqstandy sýmen qamtamasyz ete almady. Kólemi jaǵynan soǵan uqsas ekinshi ózen Syrdarııa, onyń uzyndyǵy 1500 kılometr, jaz aı­la­rynda onyń sýy Aral teńizine ázer jetedi. Onyń ón boıy egis­tikti sýlandyrýǵa bólinip ketken. Sońǵy kezderi Aqjaıyq ta azaıyp barady. – Al basqa shaǵyn ózender she? – Professordyń áńgimesine kı­lige suraq qoıdym. – Ile, Qaratal, Lepsi sııaqty Tıan-Shan men Jońǵar Alataýynyń jota­la­rynan bastaý alatyn, Soltústik jáne Ortalyq Qazaqstandy boılaı aǵatyn Tobyl, Esil, Sa­rysý, Nura ózenderiniń sýy az ba? – Az emes, – professor Mu­sa Jappasbaıuly meni qosh­ta­ǵandaı kórindi de biraq ile-shala ózin túzegendeı bolyp, – biraq shólir­kegen dalaǵa bul sý jet­kiliksiz. Ol ózender atmo­s­fe­ra­lyq jaýyn-shashynmen tolyǵyp otyrmaǵannan keıin kóp sýdy qurǵaq aýa jutyp alady. О́zen mańyn­daǵy shól dala qurǵaq kúıinde qala beredi. – Atmosferalyq jaýyn-shashynnyń tapshylyǵyn siz qalaı dálelder edińiz? – Myna atlaspen, – professor shaǵyn portfelinen “Qazaqstan atlasy” degen qyzyl kúreń kitabyn shyǵaryp, birneshe paraqty aýdardy da kerek betin ashyp. – Myna jerde bári kórsetilgen, – dedi. Meniń aldyma ol beti tolyq sy­zylǵan, ártústi syzyqpen jáne boıaý­men kórsetilgen kartany ja­ıyp saldy. Mine res­pýblıkanyń shetki soltústigi, Qorǵan jáne Omby oblystaryna doǵal túrinde enip turǵan bóligi ylǵaldyń birqa­lyp­ty­lyǵyn belgileıtin kók túske boıalǵan. Tómenirek Soltústik Qazaqstannyń kóp jerin alyp jatqan Qostanaı oblysy aqshyl-kók túspen bel­gi­lenipti. Birinshi jáne ekinshi bóliginde de ortasynda I degen rımdik sıfr tur. – Myna boıaýlar men sıfrlar neni bildiredi? – dep suradym. – Ekeýi de bul aımaqtaǵy birqalypty ylǵaldylyqty bildiredi. – Onda nege boıaýlarynda aıyrma­shylyq bar? – О́ıtkeni ylǵaldyń jyldyq mól­sheri aldyńǵysynda 400 mıl­lı­metr, ekinshisinde – 350. – Al myna jasyl tolqyndanǵan syzyqsha she? – Bul respýblıkadaǵy bir­qa­lypty jaǵdaıdaǵy shóleıt jerler, – dep jaýap berdi professor. – Mine ol myna jerden bastalady. Musa Jappasbaıulynyń qo­lyn­daǵy taıaqsha Pavlodar oblysynyń soltústik-batysynan jyljı otyryp Novosibir oblysymen shektele Sol­tús­tik Qazaqstannyń aýmaǵyna ótti. Osy jerde syzyqsha delfınniń basyna uqsap jaıylyp sala berdi, al tómengi jaǵy eki tarmaqshaǵa bólinip jińishkere tústi. Bir tarmaq batysqa qaraı Aqmola óńiri arqyly Qo­s­ta­naıdyń ońtústik-batysyna deıin so­zylsa, ekinshisi – ońtústik-shyǵysqa qaraı Ortalyq Qazaqstandy basyp, Qaraǵandy oblysynyń az-kem jerin qamtyp tur. Syzyqsha jol úsh jerden úsh oblystyń – Soltústik Qazaqstan, Qostanaı jáne Qaraǵandy oblys­ta­rynyń aýmaǵynda II degen rımdik sıfrmen belgilenipti. – Úsheýiniń arasynda qandaı aıyrmashylyq bar? – Bul sıfrlyq belgiler bir­qalypty ylǵaldylyqty kór­setedi. – Jaýyn-shashynnyń mólsheri she? – Jylyna 350 mıllımetr. – Nelikten myna aqshyl-qońyr syzyqsha Qytaı shekarasynan jińishkelenip bastalyp, birde jýan bolyp, Batys Qazaqstan men Saratov oblysynyń shekarasyna kelgende jińishkerip, jeti jerden II degen rımdik sıfr qoıylǵan? – Árbir aımaq eki bólikke bó­li­nedi: aımaq jáne kishi aımaq. Ekin­shisin qalyńdaý syzyqsha bólip tur. – Aıyrmashylyǵy men qurǵaq­shy­lyǵy qandaı? – Az, birinshi aımaqpen salys­tyr­ǵanda aıyrmashylyǵy 50 mıllımetr. – Al mynaý eldiń shyǵysynan ba­tysyna deıin sozylyp jatqan aqshyl syzyqsha III rımdik sıfrmen belgilenipti. Ol ne? – Bul qurǵaq aımaq, atmosferalyq jaýyn jylyna 250 mıllımetr ǵana túsedi. Bul jerler egin, daqyl ósirýge jaramaıdy. Mal sharýashylyǵyna da jaramsyz. – Al raspýblıkanyń shyǵysynan ba­­­tysyna deıin sozylatyn aq­shyl-sary syz­yq­sha qur­ǵap ketken jerler me? – Ol jerde jaýynnyń mólsheri jylyna 200 mıllımetr. Jerdiń topyraǵy qunarsyz bolǵandyqtan ósimdik ósimi de sırek. – Tórtinshi aımaq bar ma? Bar bolsa onyń jaǵdaıy qandaı? – Árıne bar. – Professor meni qosh­taǵandaı basyn ızep qoıdy. –Biraq ol jerlerdi qýańshylyq jaılaǵan. Qur­ǵap ketken jerler. Basy Qytaı she­karasynan bastalyp, kórshi el­dermen, Reseıdiń Prıvolje aımaǵy men bizdiń Atyraý oblysynyń batys óńirin qamtıdy. – Onyń óte qurǵaq bolýy nelikten? – Jazdyń jan tózgisiz ystyq ańyzaǵy men sırek ózender, kóp jaǵdaıda jaýynnyń jerge jetpeı aýada qurǵap ketýiniń nátıjesi. Jyl boıyna 150 mıllımetr shamsynda jaýyn túsedi, onyń úshten biri jaz ýaqytyna keledi. Musa Jappasbaıuly men qoıǵan suraqtarǵa qyzyǵýshylyq tanyta otyryp, kóterińki kóńilmen meniń aldyma Qazaqstan Respýblıkasynyń tabıǵı klımattyq qorlarynyń úlken kartasyn jaıyp saldy. Jaýyn-shashyn túsimi jylyna 100 mm-den aspaıtyn, tipti keı jerlerde odan da az kishi aımaqtardy aıtpaǵannyń ózinde, qosalqy taý etegine jatatyn úsh aımaqtyń ózderine tán ataýlary bar. Birinshisi – jylyna 200-den 300 mm-ge deıin jaýyn-shashyn túsetin qurǵaq aımaq, ekinshisi – jylyna jańbyr 300-400 mm qalyńdyqta jaýatyn birqalypty ylǵaldy aımaq. Taǵy da jylyna 700mm-den 1200 mm-ge deıin jaýyn-shashyny mol túsetin taýly ylǵaldy aımaq bar. Sóıtip, sheksiz qıyr dalada asa qý­ań­shylyq, al taýly jerlerde ylǵal mol. Asa qurǵaqshylyǵymen kózge túsetin tórtinshi aımaq sol Qytaı jerinen bastalyp, bizdiń Almaty jáne Shyǵys Qazaqstan óńirlerin ba­syp ótedi. Birte-birte arnasy keńeıip Balqash kóliniń shyǵys jaǵalaýyn basyp eki salaǵa bólinedi. Birinshisi – kóldiń soltústik jaǵynan bastalyp Jezqazǵan arqyly batysqa qaraı jaıylady. Aqtóbe men Atyraý oblys­ta­rynyń shekarasyna jetip, taǵy eki tar­maqqa bólinedi. Oń jaǵy jýandap Kas­pıı aýmaǵy arqyly Reseı she­karasyna kelip tireledi. Al sol jaǵy jińishke syzyqshamen kórsetilgen, teńizdi jaǵalaı otyryp Qara Buǵaz Gol shyǵanaǵyna jetedi. Endi birinshi sol jaq salaǵa kelsek, Balqash kó­liniń shyǵys jaǵalaýynan bastaý alyp, ońtústikke, ózbek jeriniń she­karasyna deıin sozylady. Kartadaǵy basqa da beldeýler sııaqty bir jeri jýandap, endi birde jińishkerip Al­maty, Jambyl, Ońtústik Qa­zaqs­tan jáne Qyzylorda oblystaryn basyp ótedi. Osy qýań topyraqqa aınalǵan jerler Almaty, Qaraǵandy, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda jáne Mańǵystaý oblystarynyń biraz je­rin alyp jatyr. Bul jerlerdiń sıpaty: kúnniń aptap ystyǵy, aspa­nyn­da shókimdeı bult turaqtamaı, ańyzaq jeldiń kúshi keıde daýylǵa aınalyp, kóterilgen shań-tozań aspandy búrkeıdi. Osyndaı klımat jaǵdaıy adamnyń jan-dúnıesin júdetip, mal sharýashylyǵyna da kesirin tıgizedi. Qunarsyz topyraqta ósimdiktiń de ósimi shamaly. Mundaı óńirlerde túbine tuz shókken kólder de az emes. Osynyń bári bir sózben, shól jáne shóleıt dala ekenin kórsetip tur. – Shól jáne shóleıt dala, dedim men, – shyǵystan batysqa qaraı úsh myń kılometr. Eni de jetkilikti. Osynyń jalpy aýqymy qandaı? – Az emes, – dep oılanyp qalǵan professor azdan keıin sózin jalǵady. – Resmı geografııalyq derekterge súıensek, jerimizdiń 44 paıyzy shól, 23 paıyzy shóleıt dala. Barlyǵy 67 paıyzdy quraıtyn bul jerler respýblıkanyń úshten eki bóligine jýyǵyn alyp jatyr. – Mıllıondaǵan qoı-eshki, júzdegen myń jylqy men túıe baǵatyn 180 mıllıon gektar jaıylymdyq jer sonyń ishinde me? – Iá, tek memleket basynda otyrǵan azamattardyń jalań sózi men qaǵaz júzinde ǵana. Sýy, shóbi tapshy jer qashan ońǵan? – Sosıalızm dáýirinde qazan­shuń­qyrlar men qudyqtar qazylýshy edi? – Degenmen, qoıshylarǵa aýyz sý alys mekenderden jetkiziletin. – Halyqaralyq termınde bul jerler qalaı atalady? – Rezervasııa. Túbiri latynnan alynǵan fransýz sózi. Oryssha máni qonysqa qolaısyz, sharýashylyqqa jaramsyz degendi bildiredi. – Ol jerlerde halyq báribir turady ǵoı? – Májbúr bolǵan soń kónedi de. – Olar kimder? – Árıne, keń dalany meken etip, ıesi bolǵan qazaqtar turady. – Qazaqstandaǵy ózge ult ókilderi she? – Men bul máseleniń túp-ta­my­ryn zerttemegen soń naqty eshteńe aıta almaımyn. Biraq týǵan ólkem Qostanaı oblysynyń Amangeldi, Jangeldın aýdandary osyndaı shóleıtti jer. Onda qazaqtardan basqa ult ókilderi kóp turaqtamaıdy. – Demek, baıyrǵy halyq, jerdiń shynaıy ıesi bolǵan qazaqtar osyndaı shóleıtti jerlerdi mura etken be? Professor Musa Jappasbaıuly baıypty keıippen az oılanyp otyrdy da: – Bul ózinshe bólek áńgime, – dedi. *** Professor Musa Jappasbaıuly ­Qostanaı oblysynyń Amangeldi aýdanyndaǵy Aǵashtykól aýylynda týǵan. Qazaq Ulttyq ýnıversıtetin bitirip, Qyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýtyna jumysqa barǵan. Orta mektepti altyn medalmen bitirip, ınstıtýtta úzdik oqyp júrgen aty da ózine laıyq Kináz degen qyzǵa úılengen. Bulardan tórt qyz: Sholpan, Sáýle, Juldyz, Janna ómirge keldi. Bári de ýaqytynda qııaǵa qonyp, ata-ana, aǵaıyndarynyń órisin keńeıtti. Jalǵyz uly Beketi aspırantýrany bitirer 2006 jyly Musanyń ózi dúnıeden ozdy. Aıaýly azamattyń “Beketimdi úılendirip, nemere súısem degen armany”, ózimen birge ketti. Artynda ózi ómirin arnaǵan “Qazaqstannyń atlasy” atty qundy eńbegi qaldy. Sapabek ÁSIPULY. ALMATY.