Kıe

Daryndy aqyn da, dombyrada, qobyzda, sybyzǵyda oınaıtyn jyrshy da, termeshi de, on saýsaǵynan óneri tamǵan sýretshi de, aǵash­tan oıyp, temirden ıip, tasty qa­shaı­tyn músinshi, atshana, ertoqym ábzelderin, ydys-aıaq, qasyq, ojaý, tabaq jasaıtyn sheberler men saqına, bilezik, alqalardyń, kıim-keshektiń ásem de sándi úlgilerin jasaǵan zerger, segiz qyrly adamdardyń báriniń de boılarynda tabıǵat syılaǵan kıeli kúshteri bar. Birjan sal men Aqan serini kúı atalary – Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Qazanǵapty oılap kóreıikshi. “Kóroǵly” dastanyn jet­pis jastaǵy Jambyl atamyzdyń jeti táýlik boıy kóz ilmeı, tolassyz jyrlaýynda qan­daı qýat bar? Osy túpsiz tereń daryn ıe­le­rin kıesiz dep aıtýǵa kimniń batyly bara­dy? Dombyra, qobyz óz ýaqytynda Ál-Farabı babamyzdy tebirentken kıeli aspaptar. Dombyra aspabynyń óte kóne ekenine derekti dálelder bar, ol týraly “Egemen Qazaqstanda” jarııalanǵan L.N.Gý­mılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­­sıtetiniń oqytýshysy, túrkitanýshy ǵalym Qarjaýbaı Sartqoja myrzanyń “Jádiger” atty maqalasyndaǵy dámdi pikirlerin eleýsiz qaldyrý qııanat. Qobyz aspabynyń skrıpkanyń atasy ekenin jer júzi mýzyka mádenıetine, mýzykanttaryna moıyndattyrý da ońaı bolmaı keledi. Shyndyqty moıyndattyrý – qıynnyń qıyny. Qazaq ulty men qalyptasqan salt-dástúr, mádenıetiniń, jyr­shylyq, aqyndyq, sheshendik, ánshilik, kúı­shilik ónerlerin eleýsiz qaldyryp: qa­rańǵy, topas, mal baǵyp, onyń bas, tuıaǵyn sanaýdan asa almaıtyn bilimderi taıaz, maldarynyń jaıylym yńǵaıymen kóship júretin el, dep keńes eliniń myqtylary eńsemizdi túsirip kelgenin endi ǵana kózimiz ashylyp, kóne mádenı muralarymyzdyń qazirgi jetistik­te­rine búgingi kúnderi jer júzi halqyn tań­dan­dyryp, tamsandyrýdy seziný qandaı ǵanıbet. Bul kúnge jetkizgen qudireti kúshti Al­laǵa – myń táýbe! Shúkirshilik! Tá­ýel­sizdigimizdiń arqasy! Qazaq eliniń týynyń jo­ǵary, tuǵyrynyń berik, mártebesi basqa da eldermen deńgeıles, taǵy­lym­dy salt-dástúr men má­de­nıetiniń, kóneni jandandyryp, jańanyń ta­myrynyń tereń bolýyn shynaıy tilegennen týyndaǵan kóp oıdyń bir tarmaǵy ǵoı... Sábı kezimizde (Uly Otan soǵysy jyldary) nemere týys Yńǵaıuly Ǵalymjan atty aǵaıynymyz ymyrt úıirile, anda-sanda sybyzǵysyn sarnatqanda, jaqyndap baryp tyńdaýǵa áke-sheshelerimiz jibermeıtin. – Ishtegi sheri ǵoı, kórgen qorlyq, zom­by­lyqtary ma, balasyz, urpaqsyz ótip bara jat­qanynyń ýaıymy ma, álde, áskerge ketip, oralmaı jatqan baýyrlaryna degen saǵynyshy nemese qara qaǵaz kelgenderdi joqtaýy ma, kim bilsin! Kóńilin bólmeńder! Jaqyndap baryp ý-shý bop, alańdatpańdar! Tuıyq adam ǵoı! Sybyzǵy únimen ózi de kóz jasyna ıe bola almaı, egilip jatqan bolar! Barmańdar! – dep bizge jekirip, seskentetin. Sábı Qurmanǵazynyń, Kenenniń qoı baǵyp júrip, dombyrasyn tastamaýy, jylannyń da, qustardyń da, barlyq ja­nýarlardyń da mýzyka únine arbalýy, gúl­derdiń de dybys pen sazǵa “qulaq asýy” bári mýzykanyń baýrap alatyn úndik qasıetiniń tilmen teńeýge kelmeıtin kıeliligi. Qazaq halqynyń baı án, kúı, bı áýen­de­riniń aıshyqty qurylym, qury­ly­syna tańǵalyp, tańdana otyryp, lázzatqa kenelip, notamen órnektep, qaǵaz betine túsirgen saıyn qumarlana túsip, sharshaǵanyn umytyp, ánshi, jyrshy, kúıshi, baqsylardyń ózderi kelgenderi bar, kelmegenderin izdep júrip, Qazaq eliniń ár óńiriniń biraz jer­le­rin tynymsyz, qysy-jazy, birneshe jyl boıy kólikpen, keıde kóliksiz aralaǵan Alek­sandr Vıktorovıch Zataevıch Orynborǵa oqý izdep baryp, joly bolmaǵan sheber qo­byzshy, baqsy, emshi, ánshi Zákárııa Kári­baev­pen 1922 jyly kezdesip, bes án, kúı áýen­deri men saryndaryn notaǵa túsirip, onyń erekshe nazaryna iligedi. Torǵaı óńirine aty málim, qobyzda sheber oryndaýshy Zákárııa Káribaev týraly buryn-sońdy jazylyp júrgen az-muz derek­ter­di tolyqtyrý maqsatynda onyń kózin kórgen eki-úsh tustastarynyń áńgimelerin qa­ǵazǵa túsirý barysynda, Torǵaı óńirindegi ánshi, kúıshi-dom­by­rashy, qobyz­shy­lardan kútpegen tyń derekterdi keziktirip, áńgimeniń sheńberi keńı tústi. “Qazaq baqsy-balgerleri” kitabynda beınelengen bir áńgimege Qorqyttyń qo­by­zy jeli bolǵan. Qorqyttyń sarynyn mıras etken rýy baǵanaly, Jylanshyq ózeni, Tor­ǵaı men Syr sýynyń arasynda ómir súrgen Qoılybaı, onyń shákirti, rýy laq, ánshi, kúıshi, kóripkeldiligi ustazdarynan kem emes Tileptiń qobyzy birneshe býynnan keıin Raıymbekte bolyp, qazirgi ýaqytta Arqalyq qalasynda. Tilep Aspantaıulynyń mýzykalyq muralaryn qazirgi zaman aǵy­my­na la­ıyq­tap, óńdep, olardy elimizde, elimizden de tysqary jer­lerge nasıhattap júrgen jigerli, daryndy or­yndaýshy qobyzshy­lardyń shaǵyn to­bynyń jetekshisi, halyqaralyq jáne res­pýb­lıkalyq baıqaýlardyń jeńimpazy Ál­qýat Qazaqbaevtyń zerttep, qazaqtyń kúı shejiresine engizgen ónerpaz balamyzdyń bul eren eńbegi – mýzyka, ónersúıer qaýymnyń na­zarynda. Torǵaı óńiriniń perzenti, Tilep As­pan­taı­ulynyń urpaǵy, respýb­lıkaǵa Atym­taı jomarttyǵymen keńinen tanys, ónerdiń qaı salasyna da janashyrlyq qam­qor­lyǵymen el-jurttyń batasyna kenelip júrgen Sapar Ys­qaqovtyń bastamasyn qos­tap, “Mádenı muramyzdyń” qorynyń m­o­laıýyna úles qosýshylardyń qatar­larynyń kó­beıe túsýin qalaımyz. Álqýat Qa­zaq­baev­tyń keleshektegi izdenisterine silteme retinde kóterilip otyrǵan bul áńgimege qosarymyz: Torǵaı óńirinde ómir súrgen joǵaryda aty atalǵan A.V.Zataevıchke án, kúı, saryndaryn notaǵa túsirtken Zá­ká­rııa Káribaevty, onymen tustas bolǵan Ha­mı­dolla, Qazybek, Zul­qarnaı sııaqty qobyzshy, kúıshi, baq­sy­lardyń ózderin kórip, ónerlerin tyńdaǵan az-muz kýálardyń naqty da derekti áńgimeleri bylaısha órbıdi. – Zákárııa aǵaı taǵdyry aıanyshty, – dep bastady 88 jastaǵy Maıdan apaı. Onyń da rýy mergen. Keńes eli belsendileri qýdalap, qobyzyn kúıtteı al­maı, ózi de, qo­by­z­dyń kıeliligi jáne baqsylyǵy úshin de jańa úkimetten talaı taıaq jep, 1968 jyly qaıtys boldy. Basqarma bolǵan. Menimen shamalas qyzy bolatyn, Torǵaı selosy ortalyǵynda. Aralaspaǵan soń onyń taǵdyrynan habarsyzbyn. Qobyzy ıesiz, qaıda qalǵanynan habarym joq. Bala kezimizde on jyldyq mekteptiń sońǵy synyptarynda júrgende Nurhan Ahmetbekovtiń teatryna qatystyq. Án aıttyq, bı bıledik. Men Almatyǵa oqýǵa kettim, sonda júrip, 1943 jyly áskerden kelgen Ánes Bólebaıulyna erge shyǵyp, tegin oqýdy tastap kettik qoı... – Shaıkenov Hamıdolla týraly ne bilesiz? – Hamıdollanyń rýy aıý ǵoı. Meniń she­shemniń nemere inisi Hamıdolla naǵa­shym­nyń Abyz, Qobyz, Abat degen balalary boldy. Nazalanyp, birdeńege ashýlansa (sabyrlylyq, ustamdylyq, tózimdiliginen shetkeri shyǵatyn jaǵdaıda ǵana) oń qolyn siltegen jaqtaǵy mal, adam jazym bolyp, jer úıdiń qabyrǵasy qaq bólinip, kıiz úıdiń týyrlyǵy tesilip qalatynyn kózimiz kórdi. Meniń kúıeýim Bólebaıuly Ánes Hamı­dol­lanyń sheshesiniń inisi. Ánes Syrbaı Máý­le­novtiń jaqyn týysy ǵoı. Hamıdollaǵa ákesi onyń bala kezinde óz qolymen qobyz istep beripti. Ol qobyzyn keńes ókimeti belsendileriniń qyspaǵynan bir jerge kómip, sońynan taba almapty. Ekinshi qobyzynyń alǵashqydaǵydaı sapaly emestigine nalyǵanyn talaı estidik. Jańa úkimettiń shash al dese, bas alatyn belsendileri qobyz tartqandardy ásirese arqasy bar baqsylardy qýdalaı bastaǵanda Jappas eline baryp, baqsylyq qurǵanyn aıtyp otyratyn. Elin, jerin saǵynǵanda baýyry Egizbaıdyń bórkin shańyraqtan túsirip, ıiskep, saǵynyshyn basady eken... Zákárııany kózi kórip, aralasqan jáne ol týraly jazǵandardyń biri Danagúl apaı Baıqadamova edi. Mýzykaǵa qumar, aýrýshań Baqytjannyń úıine ájesi jyrshy, termeshi, kúıshi, ánshilerdi retin taýyp shaqyrtyp, ónerlerin tamashalaıdy eken. Sondaı shaqyrýlardyń reti birde Zákárııaǵa da keledi, biraq onyń baqsylyǵynan seskenip, bul aralasýdy sıretedi... “Qazaq baqsy-balgerleri” kitabyndaǵy I.Kastaneniń – “Qazaq nanym-senimderinen” atty áńgimesinde: “Baqsy jan-jaqqa qolyn siltep otyrady. Qaı jaqqa qolyn siltese, sol jaqta 5-10 qadam jerde turǵan zattar qylyshpen jarylǵandaı bop kete beredi. Kıiz úıdiń týyrlyǵy tilinip,tam (jer úı – E.Q.) úıdiń qabyrǵasy qaq aıyrylady”, – dep jazýy, qazaq dalasyndaǵy baqsylardyń tylsymmen tildese alatynyn kórsetedi. О́nerge, óner ıelerine, oryndaý­shy­larǵa ashyqtan-ashyq jasalǵan qııa­nat­tardan Qurmanǵazy da, Abaı da, Birjan da, Aqan da, beridegi Ahmet te, Mirjaqyp ta zardap shekkenin el biledi. Mýzyka áýenimen naýqastyń bo­ıyndaǵy keseldiń betin qaıtarý – tek Qazaq elinde ǵana emes, basqa da ulttarda bo­l­­ǵany, sonyń ishinde Orta Azııa el­derinde keńinen, kóne zamannan beri ur­paq­tan-urpaqqa mıras bolyp kelgeni belgili. Baqsylyqtyń ǵasyrlar boıy Orta Azııa, sonyń ishinde qazaq halqymen jasasyp kele jatqan, tylsymmen tildese alar ulttyq bolmysyna tán qubylys ekeni belgili. Baqsynyń boıyndaǵy rýhanı kúsh berýshi, ázázildi alastaýshy, ajaldan ara­sha­lap qalatyn emshi, erteńińdi boljaýshy, bult shaqyryp, jaýyn jaýdyratyn kúsh ıesi, kóńildi áýenmen arbaıtyn syrshyl áýezshi, kóz aldynda ǵajaıyptar jasaıtyn sıqyrshy ekenin danyshpan Abaı, Shoqan, be­ridegi Jambyl atalarymyz mo­ıyn­daǵandaryna derekter jetkilikti. Qazirgi aǵymda eń bolmasa mýzyka áýeniniń tyl­sym kúshin serik etken Qorqyt, Qoı­ly­baı­dy moıyn­damasaq ta, Zákárııa, Ha­mı­dolla, Raıymbek, Qazybek, Tileptiń urpaǵy Sapar Ysqaqovtaı urpaqtary, A.V.Zataevıchti tańǵaldyrǵan Zákárııa nemese oǵan kezdese almaǵan Hamıdolla, Zulqarnaılardyń oralmasqa ketken qazynalaryn jan­dan­dy­­ramyn degen jastarǵa osy áńgimeniń negizgi túıini amanat. Erkin QOJAHMETULY, ónertanýshy. Arqalyq qalasy.