Iz kesýshi

...Biz kógildir ekrannan osy kúnge deıin túspeı júrgen “Kezdesý ornyn ózgertýge bolmaıdy” kınofılmin áli de kóre berýden jalyqpaımyz. О́ıtkeni, onda qoǵamdaǵy tynysh­tyq­ty qorǵaıtyn quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń ómiri, jumysy, sondaı-aq minez-qulyqtary shynaıy beınelenedi. Ásirese, bizdi sol kınodaǵy ıi jumsaq bolsa da, naǵyz er minezdi Sharapovtyń, óz isine shyn beril­gen – Jeglovtyń beıneleri qatty eliktiredi, súısintedi. Sodan bo­lar osy fılmdi kórgen saıyn: “Shirkin, bizdiń qazaqta da osy­lar sekildi erjúrek, bilgir izshilder bar ma eken? Bar bolsa nege olar jaıly osyndaı bir jaqsy kıno túsi­rilmeıdi?..” degen oılar sanamyzdy shyrmap, matap tastaı­tyn. Árıne, Sharapov, Jeg­lovtyń oıdan qurastyrylǵan jıyntyq kórkem beıneler ekenin, al naǵyz izshiler aramyzda júrgenin ol kezde biz qaıdan bileıik. Mysaly respýblıkadaǵy qyl­mysty izdestirý salasynda kóp jyl­dar boıy qyzmet atqaryp, aty ańyzǵa aınalǵan iz kesýshi bolǵan, Qazaqstan IIM Qylmysty izdestirý basqarmasynyń burynǵy bastyǵy, otstavkadaǵy polkovnık Ǵabdirahym Meńdeshov mine, sondaı adam der edik. Oǵan dálel kerek pe? Aıtaıyq. QYLMYSKERGE DE SOŃǴY MÚMKINDIK BERILÝI TIIS ...О́tken ǵasyrdyń 80-jyl­da­rynda bizdiń elimizde qarýly qaraq­shylyq shabýyldar, uıymdasqan qylmystyq toptar, tapsyryspen kisi óltirý, adam urlaý sekildi qyl­mystyq áreketter ilýde bir kez­desetin. Sol sebepten de qoǵamy­myz­da olardy “kapıtalıstik dúnıe­ge tán qylmys” dep túsiný bekem ornyǵyp qalǵan bolatyn. Biraq ta 1989 jyly Almatyda bolǵan kassırler men taksısterdi qasaqana óltirý oqıǵasy, buryn-sońdy mundaıdy estip kórmegen qoǵamdy dúr silkindirdi. Sondyq­tan, aýyr qylmysty ashýǵa res­pýb­lıkanyń eń úzdik iz kesýshileri tartyldy. Olardyń arasynda Ǵab­dirahym Meńdeshuly da boldy. Iz kesýshiler aldymen barlyq kil­tıpandar men aıǵaqtardy saraptaı otyryp, aqyry bandalyq toptyń bireýin quryqtady. Sol-aq eken, shıelenisken is tarqatylyp qoıa berdi. Bul rette Ǵabdirahym aǵa bandanyń qolǵa túsken eń jas, ári buryn sottalmaǵan múshesi Alek­sandr Solýıanovty ashyq áńgimege tartyp, oǵan bar aıybyn moıyn­­dasa qylmystyq toptyń basqala­ry­men birge tónip turǵan eń joǵarǵy úkiminen arashalap qalýǵa tyrysa­tynyn aıtyp, soǵan kózin jetkizdi. Árıne, mundaı jaǵdaıda ýáde berý óte qıyn bolatyn. О́ıtkeni, sońǵy sózdi sottyń aıtatyny belgili. Jáne is júzinde solaı boldy da. Sot Aleksandrǵa da bar qylmysyn óz erkimen moıyndap, búkil ban­dany ustap berýge kómekteskenine qaramastan, atý jazasyn bergen-di. Biraqta, Ǵ.Meńdeshov qylmys­ker bolǵanyna qaramastan A.So­lýıa­novqa bergen óz ýádesine beriktigin baıqa­tady. Sóıtip, úkim shyqqan soń sol kezdegi Qaz KSR Ishki ister mı­­nıstri, Joǵarǵy Keńes depýtaty Andreı Plataevqa jolyǵady. Ekeýi birlesip Joǵarǵy Keńeske hat jaza­dy. Ná­tıjesinde, soǵan sáıkes ha­lyq depýtattary atý jazasyn 20 jyl­ǵa bas bostandyǵyna aıyrýǵa aýys­tyrý týraly sheshim shyǵarady. Osy oraıda, keıin Ǵabdirahym aǵa – “Sosyn men onymen Qostanaı oblysynyń bir kolonııasynda jaza­syn ótep jatqanda kezdestim. Qazir ol bostandyqqa shyqqan, jurt qa­tar­ly qalypty ómir súrýde” – dep es­ke alady. Iá, qatygezdikpen kú­re­sip júrip, qaıyrymdylyqty da umy­tpaý-polkovnık Ǵ.Meńde­shov­tiń ómirlik basty ustanymy bolǵan edi... ÚSh MINÝTQA SOZYLǴAN OPERASIIа Qazir shet el fılmderinen ushaq­tardy nemese avtobýstardy basyp alyp, adamdardy kepildikke alǵan lańkestik oqıǵalardy jıi kórip júrmiz. Biraq polkovnık Ǵ.Meńdeshovtiń mundaıdy tikeleı basynan ótkizgenin kópshiligimiz bile de bermeımiz. Árıne, ol kezde elimiz táýelsizdigin jańa alǵandyqtan, lańkestikpen kúresýde áli tájirıbe jınaı qoımaǵan bolatyn. Degenmen de, ol qazir Qazaqstan IIM Aka­demııasynda elimizdegi lańkestikke qarsy alǵashqy operasııa retinde oqytylyp júr. Bul oqıǵa 1992 jyly Qyzyl­orda oblysynda bolǵan edi. Reseıde jazasyn ótep jatqan bir top qyl­mysker О́zbekstanǵa aýystyrý ke­zinde poıyzdaǵy arnaıy vagonnan qashyp shyǵady. Buǵan sottalǵan­dar­dy kúzetken soldattar kináli bo­­lypty. Olar birneshe kánigi qyl­mys­kerdiń aldaýyna túsip, vagon­daǵy tordyń esigin ashyp jiberedi. Sol-aq eken, sottalǵandar soldat­tardyń ózderine tarpa bas salyp, avtomattaryn tartyp alady. Sóı­tip, aýdan ortalyǵy Shıelide “Sa­ryaǵash” shıpajaıyna qatynaıtyn qarapaıym avtobýsty basyp alyp, onyń ishindegi em alýǵa bara jatqan úlkender men bala-shaǵalardy kepildikke alady. Alǵashynda jergilikti mılısııa qyzmetkerlerdi óz kúshimen ustamaq bolady. Atys bolyp, mılısııa aǵa leıtenanty men bir qylmysker qaza tabady. Jáne eki sottalýshy qolǵa túsedi. Biraq, avtobýsta áli de qarý­ly eki qylmysker men 11 jolaýshy bolǵandyqtan, avtobýsty tike shabýylmen basyp alý, beıbit adam­dar ómirine úlken qaýip týǵyzdy. Sondyqtan da, mılısııa qylmys­ker­lermen kelissóz júrgizýge máj­búr bolǵan. Qylmyskerler Tash­kent­ke deıin ushaq talap etti. Árı­ne, ol talapty oryndamasa bol­maı­tyn edi. Mine, dál osy kezde “Al­fa” jaýyngerleri men Ǵ.Meńdeshov bastaǵan arnaıy top ushyp jetedi. Kelisim boıynsha qylmysker­lerge Shymkentke deıin dańǵyl jol ashylady. Al bul kezde arnaıy top avtobýsty basyp alýdyń josparyn jasap jatqan edi. Nátıjesinde, Ǵab­dirahym Meńdeshuly usynǵan sse­narıı boıynsha Shymkent ae­ro­dromynyń ushyp-qoný alańyna ar­naıy qar tazalaıtyn máshıne áke­linedi. Onyń tasasyna “Alfa” jaý­yngerleri jasyrynyp, qar taza­laǵysh máshıne avtobýs aldyn kese kóldeneńdeı óte bergende “Al­fa­nyń” bir jaýyngeri qazaqsha “Ja­tyńdar!” dep aıqaı salady. Kepil­dikte otyrǵandar túgeldeı qazaqtar bolǵandyqtan, olardyń bári jata qalysady. Al, bul sózdi túsinbegen qylmyskerler bolsa turyp qalady. Sol-aq eken, arnaıy bólim qyz­metkerleri onyń ekeýin de atyp ól­tiredi. Osylaı, ábden oılasty­ry­lyp jasalǵan operasııa nebary úsh mınýtqa qana sozylyp, barlyq kepildegiler aman-esen tiri qalady. “TOǴYSQAN TAǴDYRLAR” TELEFILMINIŃ KEŃESShISI Mine, osy qaýipti operasııanyń sátti ótkizgeni úshin polkovnık Ǵabdirahym Meńdeshov sol kezdegi Qazaqstannyń eń joǵary nagradasy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurmet gramotasy men marapat­tal­dy. Árıne, buǵan deıin Ǵabdirahym aǵa quqyq qorǵaý salasyndaǵy kóp jylǵy eńbekteri men iz kesýshilik operasııalar boıynsha jetken je­tistikteri úshin burynǵy KSRO-nyń “Qyzyl juldyz” ordenimen jáne birneshe medaldarmen, son­daı-aq “KSRO IIM Qurmetti qyz­met­keri” ataǵymen marapattalǵan edi. Al qazir Ǵabdirahym Meńdesh­uly qurmetti demalysta. Soǵan qaramastan, bul kisi óziniń ómirden jıǵan mol tájirıbesin, iz kesýshilik qyzmettiń qyr-syryn jastarǵa úıretýden bir jalyqqan emes. Osy rette ol, iz kesýshi –qaıyrymdy, adal, batyl, shalt qımyldap, jyl­dam sheshim qabyldaı alatyn adam bolýy kerek dep sanaıdy. Sondaı-aq iz kesýshiniń tabıǵatynda ishki sezim ıntýısııa, qylmys jasaǵan adamdy jazbaı kóre bilý qasıeti erekshe joǵary bolýy kerek ekeni. Sol sebepten de, kezinde Ǵabdi­ra­hym aǵa “Habar” arnasy túsirgen “To­ǵysqan taǵdyrlar” teleserıa­lyna keńesshi bolyp shaqyryldy. О́ıt­keni, soǵan deıin-aq, ol “Pro­fessııa – syshık” kitabynda iz ke­sýshi kásibi týraly mol derekterdi jurtqa usynyp úlgergen bolatyn. Ol kitap qazir jas iz kesýshilerge qylmystyq qaıshylyqtar men shytyrman oqıǵalardy ashýda úlken kómek quraly retinde paıdalanylady. О́z qyzmetin minsiz atqarǵan Ǵab­dirahym Meńdeshuly – jeke ómirde de kimge bolmasyn ónege bola alatyndaı abzal tulǵa. Ulyn-uıaǵa qondyryp, qyzyn-qııaǵa ushyrǵan aıaýly áke, nemere súıgen baqytty ata. Gúlmıra MERALINA. ALMATY.