Soltústik Qazaqstan oblysyna qyzmet babymen kimder kelip, kimder ketpedi deısiz?! Búginde solardy qatar júrip, birge qyzmet istegender bolmasa, bylaıǵy jurt jıi aýyzǵa ala bermeıdi. Árıne, bul qatarǵa belgili memleket qaıratkerleri Taıyr Mansurovty, Qajymurat Naǵymanovty, Danıal Ahmetovti, Qýat Esimhanovty qosýǵa bolmaıdy. О́ńirdi birtalaı jyl basqarǵan olar qyrýar is tyndyryp, sońdaryna jaqsy iz qaldyrdy, halyqtyń rızashylyǵyna bólendi. Mine, osyndaı saýsaqpen sanarlyqtaı azamattardyń shoǵyryna Beket Turǵarauly Turǵaraevty da qossaq, artyq emes. Meniń jerlesterim bastary qosyla qalǵan jerde ol kisini de asa bir rızashylyqpen eske alyp, tyndyrǵan isterin, adamgershilik qasıetterin jyr qylyp aıtyp otyrady.
Men Bekeńmen 2000-shy jyldyń basynda tanystym. Ol kezde oblystyq telearnada «Oıtolqyn» degen baǵdarlamany júrgizýshi edim. Apta saıyn efırge shyǵatyn habarǵa qazaqsha oıyn erkin jetkize alatyn adam taba almaı qınalyp jatatyn kezimiz. Oblystyq sotqa jańa tóraǵa kelipti, ózi Ońtústiktiń azamaty eken degendi estigennen keıin habarǵa shaqyrmaq bolsam da, oılanyp qaldym. О́ıtkeni, buryn da bizdiń tarapymyzdan ondaı umtylystar bolǵan. Biraq, sot qyzmetkerleri at-tondaryn ala qashpasa da, neshe túrli syltaý aıtyp ustatpaıtyn. Al habarymyz tikeleı efırde júretindikten bizge senimdi adam kerek.
Qazir, nege ekenin bilmeımin, basshy qyzmetkerlerdiń aýysýy jıilep ketti. Sodan ba eken, kim keldi, kim ketti, bylaıǵy jurtta olardyń jumysy joq. Al bizdiń kezimizde, ári barmaǵannyń ózinde osydan on bes-jıyrma jyl buryn, oblysqa syrttan bireý kele qalsa, ásirese, jýrnalıster arasynda qyzý talqyǵa túsetin. Qandaı qyzmetke kelse de, rýhanııatqa jaqyn adam bolsa eken dep tileıtinbiz. О́ıtkeni, ol kezde osy salany basqarǵandardyń ózi ult múddesine qyzmet etýdi oılamaıtyn, olardyń bar maqsaty – tórdegi oryndyqta otyrǵan kisige jaltaqtap, jan saqtaý. Oblystyq sottyń jańa tóraǵasynyń ómirbaıanyna zer saldym. S.M.Kırov atyndaǵy Qazaqtyń memlekettik ýnıversıtetin támamdap, eńbek jolyn Shymkent oblystyq sotynda tálimger bolyp bastapty. 1975 jyldyń qazan aıyn-
da oblystyq sottyń múshesi, al 1987 jyly Shymkent qalasyndaǵy Dzerjınskıı aýdandyq halyq sotynyń tóraǵasy bolyp saılanady. Arada bes jyldaı ótkennen keıin Shymkent oblystyq sotynyń tóraǵalyǵyna joǵarylaıdy. 1996 jyldyń aqpany men 1997 jyldyń qarashasy aralyǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasynyń Quqyqtyq aqparat ortalyǵyn, odan keıin Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń sottar qyzmetin uıymdastyrý departamentin basqarypty. Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen zańgeri. Baıqaımyn, osal adam emes.
Osylaı on oılanyp, myń tolǵanyp degendeı, oblystyq sot tóraǵasynyń qabyldaý bólmesine telefon shaldym. Hatshy qyz kóp kúttirgen joq, bastyǵymen tez qosty. Amandyq-saýlyqtan keıin ózimniń kim ekenimdi aıtyp, úlken kisini tóbeden túskendeı habarǵa telefon arqyly shaqyrmaıyn, sálemdeseıin, tanysaıyn degen oımen kirip shyqqym keletinin jetkizdim. Ol kisi birden: «Qashan kelemin deseńiz de jumys ornyndamyn», – dedi.
Jumys babymen oblystyq sottyń burynǵy tóraǵalarynda da bolǵan edim. Tabaldyryqtan attaǵannan-aq ózgerister kózime birden shalyndy. Hatshy qyz aýysypty. Sóz arasyn bylǵamaı taza qazaqsha sóıleıdi eken. Bul da bizge tańsyq jaı ǵoı. Súısinip qaldym. Qazaq balasyna tán bııazylyq tanytyp jatyr. Onysyna da ishteı rızashylyq bildirip, tóraǵanyń kabınetine ozdym. «Kelińiz, kelińiz», – degen tóraǵa ornynan turyp, jyly amandasty. Sózinen de, júzinen de qazaqylyqtyń lebi esip tur. Kabınetiniń qabyrǵasyna úsh bıdiń sýretin ilip qoıypty. Meniń qaıta-qaıta sol jaqqa qaraı bergenimdi baıqady bilem: «Danalyq ta, tórelik te, sheshendik te osy babalarymyzda jatyr, Táýelsiz el boldyq, endi solardyń asyl muralaryn ıgerýimiz, jastarymyzdy ulylarymyzdyń rýhynda tárbıeleýimiz kerek», – dep bir qoıdy. Osylaı ejelgi tanystardaı áńgimemiz birden jarasyp júre berdi. «Oıtolqyndy» kórip júremin, máselelerdi ashyq kóterip jatqandaryńyz unaıdy. Tosyn suraqtar da jıi qoıylady eken. Anada bir qonaqtaryńyzdyń qara terge túskeni-aı, kórermender de belsendi», – dedi. Osy sátti paıdalanyp: «Kezekti habarlardyń birine ózińizdi shaqyra keldim», – dedim. Ol kóp oılanǵan joq: «Jaqsy, ýaqytyn aıtyńyz, baramyn», – dedi birden.
Bekeń habarǵa jalǵyz kelgen joq, orynbasarlaryn, basqa da biraz qyzmetkerlerin erte keldi. Sol joly habarymyzdyń bastalýynan aıaqtalýy tez bolǵandaı kórindi maǵan. Jaıshylyqta saǵyzdaı sozylyp, dińkeni qurtatyn ýaqyttyń qalaı tez ótip ketkenin de ańǵarmaı qaldyq. Ádette, meımannan sóz sýyrtpaqtap sharshaýshy edik. Bul joly bári basqasha boldy. Bekeń qamshy saldyrmaıdy, qandaı máseleni qozǵasań da jaýaby daıyn. Jaltarý joq, týra sóıleıdi. Biz úshin bul da tańsyq. О́ıtkeni, ol kezde, qazir de solaı ǵoı, bılikke jaqyn júrgenderdi sózden ustaý, qoıǵan suraǵyńa ózińdi de, teledıdardyń aldynda otyrǵan kórermendi de qanaǵattandyratyndaı jaýap alý ońaı bolmaıtyn. Bireýler aldyn ala tosyn suraq qoıa kórmeńizdershi dep jalynyp-jalbarynsa, endi bireýleri kózińdi baqyraıtyp qoıyp, basqa bir áńgimeni bastap ketetin. Ne kerek, osy joly habardyń sátti shyǵýy kelgen meımanǵa da baılanysty ekenine taǵy bir kóz jetkizdik.
Qazekeń «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» demeı me, sodan keıin Bekeńdi jıi mazalaıtyn boldyq. Kele almaımyn degen kúni joq. Osylaı tanysyp-bilisip, aralasyp kettik. Bekeń sheshen, oıly azamat qana emes, rýhanııattyń naǵyz janashyry bolyp shyqty. Kórgen-bilgenderin, kóńilge túıgenderin qaǵazǵa túsirip júretin ádeti de bar eken, keshikpeı jergilikti gazetterde maqalalary jarııalana bastady. Oqyǵany, kóńilge toqyǵany kóp ekeni birden ańǵarylady. Bir sózben aıtqanda, san qyrly adam. Osy oıymyzdy Qýanyshbek Botabekov degen avtordyń ortalyq gazetterdiń birinde jarııalanǵan maqalasyndaǵy: «Iá, sýdıalar kóp, tóraǵalyqqa qol jetkizip jatqandar da bar. Biraq Bekeń sýdıanyń nemese tóraǵanyń mindetin atqarýmen eshqashan shektelgen emes, árdaıym halyqtyq, memlekettik isterge belsene aralasty. Qazir de sondaı», degen joldar da rastaı túskendeı.
Sózdiń shyny sol, teriskeıde rýhanııatqa shyn jany ashıtyn, ulttyq qundylyqtar, onyń ishinde til máselesine kelgende bilekti túrip, ashy terin aıamaı tógetin azamattar kóp emes. Al Bekeń onnyń, onnyń emes-aý, júzdiń júreksinip, tisi batpaı júrgen isterdi jalǵyz ózi eńserip kete beredi eken. Keıin oǵan kózimiz san márte jetti. Tipti, Bekeńniń taý kóterer tolaǵaı ekenin ábden tanyǵannan keıin, bir máseleni sheshkimiz kelse, bılikke jalynyp-jalbarynbaı týra ózine baratyn boldyq. Osylaı az ǵana ýaqyttyń ishinde Qyzyljar óńirinde talaı máseleniń túıini tarqatyldy. Solardyń keıbirine toqtalsaq, Beket Turǵaraulynyń tikeleı aralasýymen ataqty Toqsan bıdiń zıratynyń basyna kesene turǵyzylyp, sol jerdegi aýylǵa babanyń esimi berildi.
Bekeńniń qojabergentanýǵa qosqan úlesi tipti eresen. Ol 2009 jyldyń qyrkúıek aıyn-
da «Jeti jarǵy jáne Qojabergen jyraý» qoǵamdyq qaıyrymdylyq qoryn qurdy. О́ziniń tóńiregine ulylardy ulyqtaýdy murat tutqan azamattardy toptastyryp, Qojabergen jyraýdyń esimin este qaldyrý maqsatynda ádebı muralaryn zerttep, jınaqtap, qaıta basyp shyǵarýmen aınalysty, babanyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan túrli sharalar uıymdastyryp, mazmundy maqalalar men baıandamalar jasady. «Elim-aı», «Baba til» dastandaryn bólek-bólek syılyq kitapshasy etip, basyp shyǵardy. Arada bir jyl ótkennen keıin jyraýdyń týǵan jeri – Jambyl aýdanynyń ortalyǵy Presnovka aýylynyń ortalyq alańyna eskertkish-músini ornatylyp, osyndaǵy qazaq mektebine esimi berildi. Osynyń ózi kóp jumys edi. Biraq Bekeń onymen toqtap qalǵan joq. Qyzyljarda respýblıkamyzǵa tanymal ǵalymdardyń, memleket qaıratkerleriniń qatysýymen ótken «О́lke tarıhy – tulǵalar taǵdyry» dep atalatyn konferensııada «Qojabergen jyraýdyń ómiri men erligi» degen taqyrypta baıandama jasap, bedeldi jıynnyń ólkemizdiń tarıhynyń problemalarymen qatar qojabergentaný isin jaqsartý týraly sheshim qabyldaýyna yqpal etti.
Naq osy kezde babanyń óleńderi, tolǵaýlary men dastandary toptastyrylǵan «Qojabergen jyraý» dep atalatyn jınaqtyń jaryq kórýine belsene atsalysqan Beket Turǵarauly 2012 jyly «О́nerpazdar áýleti» kitabyn shyǵardy. Bul kitapqa Qojabergen jyraý áýletinen shyqqan aqyn-jyraýlardyń shyǵarmalary engizildi.
Kózi qaraqty oqyrman 2013 jyldyń maýsym-shilde aılarynda Soltústik Qazaqstan oblysynda Qojabergen Tolybaıulynyń 350 jyldyǵy, «Elim-aı!» dastanynyń 290 jyldyǵy keńinen atalyp ótkeninen habardar dep oılaımyn. Osy arada ózime jaqsy málim, bylaıǵy jurt bile bermeıtin, keıbir jaılarǵa toqtala ketsem, artyq bolmas. Osy ataýly datalardyń el kóleminde, joǵary deńgeıde uıymdastyrylýyna, sóz joq, Qazaqstan Úkimetiniń arnaıy qaýlysy jol ashty. Al osyndaı qujattyń ómirge kelýine bastamashy bolǵan, Qojabergen jyraýdyń búkilhalyqtyq qurmetke laıyq tulǵa ekenine joǵary shendi sheneýnikterdiń kózin jetkizip, olardyń betin beri burǵan naq Beket Turǵaraulynyń ózi edi. Sonyń arqasynda Almaty men Astanada ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar ótkizildi. Al jyraýdyń týǵan jeri – Qyzyljar óńirinde at jarysy, aqyndar músháırasy sııaqty túrli mádenı is-sharalar uıymdastyryldy. Sonyń báriniń bel ortasynda Bekeń júrdi.
Osy sharalar aıaqtalar-aıaqtalmasta Bekeń qor múshelerin jınap alyp: «Qojabergen jyraýdyń qazaq tarıhyndaǵy ornyn anyqtaý, ony ulyqtaý, shyǵarmalaryn nasıhattaý, zertteý jumystaryn odan ári jalǵastyra berýimiz kerek. Biraz materıal jınaldy, solardy elekten ótkizip, qalyń oqyrmanǵa usynaıyq», degen. Osylaı kóptegen zertteýshi ǵylymdardyń, tarıhshylardyń, qoǵam qaıratkerleriniń, jýrnalısterdiń kóp jylǵy eńbekteriniń basyn qosqan «Zamanynyń zańǵary» atty kólemdi ári mazmundy kitap ómirge keldi. Kitapty qurastyrý maǵan tapsyrylǵanymen, Bekeń jumystyń barysyn udaıy qadaǵalap, aqyl-keńes berip otyrdy. Qarjy máselesin de ózi sheshti. Tórt bólimnen turatyn kitaptyń oqyrmanǵa sherter syry az emes. «Jaqsynyń aty óshpeıdi» degen birinshi bólimde Manash Qozybaev, Salyq Zımanov syndy ǵulamalardyń Qojabergen Tolybaıuly týraly eńbekteri berilse, Amangeldi Aıtaly, Kım Serikbaıuly, Kákimbek Salyqov syndy belgili tulǵalardyń qalamynan týǵan maqalalardyń da oqyrmannyń zor qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵany sózsiz. Marqum Kákimbek aǵamyzdyń sol toıdyń basynan aıaǵyna deıin bolyp:
Búgin jyraý ardaqtym tórimdegi.
Eń qymbatty ashyldy ómir keni.
Dana babam oralyp tuǵyryna,
Qaıta jandy juldyzym kógimdegi, – dep shattanǵanyn qalaı umytamyz.
Beket Turǵaraev sııaqty jaqsynyń jaqsylyǵyn bir maqalada aıtyp taýysý múmkin emes. Ol teriskeıde qyzmet istegen jyldary soltústiktiń siresip jatqan muzyn eritti, tynysy tarylyp, tunshyǵýdyń az-aq aldynda qalǵan ult rýhanııatyn oıatty. Onyń osyndaı janashyrlyǵy, tynymsyz eńbegi eskerýsiz qalǵan joq. Elbasymyz B.Turǵaraevty Qyzyljar óńirinde «Mádenı mura» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa belsene qatysqany úshin «Parasat» ordenimen marapattady. Sol sııaqty, oǵan Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty degen ataq berildi.
Men biletin Bekeń marapattan, ataq-dárejeden kende emes. Degenmen, solardyń bári árdaıym «Bizdiń Bekeń» dep ish tarta sóıleıtin soltústikqazaqstandyqtardyń ol kisige degen qurmetine jetpeıtin sııaqty kórinedi maǵan.
Jarasbaı SÚLEIMENOV,
oblystyq «Soltústik Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory.
Petropavl.
Soltústik Qazaqstan oblysyna qyzmet babymen kimder kelip, kimder ketpedi deısiz?! Búginde solardy qatar júrip, birge qyzmet istegender bolmasa, bylaıǵy jurt jıi aýyzǵa ala bermeıdi. Árıne, bul qatarǵa belgili memleket qaıratkerleri Taıyr Mansurovty, Qajymurat Naǵymanovty, Danıal Ahmetovti, Qýat Esimhanovty qosýǵa bolmaıdy. О́ńirdi birtalaı jyl basqarǵan olar qyrýar is tyndyryp, sońdaryna jaqsy iz qaldyrdy, halyqtyń rızashylyǵyna bólendi. Mine, osyndaı saýsaqpen sanarlyqtaı azamattardyń shoǵyryna Beket Turǵarauly Turǵaraevty da qossaq, artyq emes. Meniń jerlesterim bastary qosyla qalǵan jerde ol kisini de asa bir rızashylyqpen eske alyp, tyndyrǵan isterin, adamgershilik qasıetterin jyr qylyp aıtyp otyrady.
Men Bekeńmen 2000-shy jyldyń basynda tanystym. Ol kezde oblystyq telearnada «Oıtolqyn» degen baǵdarlamany júrgizýshi edim. Apta saıyn efırge shyǵatyn habarǵa qazaqsha oıyn erkin jetkize alatyn adam taba almaı qınalyp jatatyn kezimiz. Oblystyq sotqa jańa tóraǵa kelipti, ózi Ońtústiktiń azamaty eken degendi estigennen keıin habarǵa shaqyrmaq bolsam da, oılanyp qaldym. О́ıtkeni, buryn da bizdiń tarapymyzdan ondaı umtylystar bolǵan. Biraq, sot qyzmetkerleri at-tondaryn ala qashpasa da, neshe túrli syltaý aıtyp ustatpaıtyn. Al habarymyz tikeleı efırde júretindikten bizge senimdi adam kerek.
Qazir, nege ekenin bilmeımin, basshy qyzmetkerlerdiń aýysýy jıilep ketti. Sodan ba eken, kim keldi, kim ketti, bylaıǵy jurtta olardyń jumysy joq. Al bizdiń kezimizde, ári barmaǵannyń ózinde osydan on bes-jıyrma jyl buryn, oblysqa syrttan bireý kele qalsa, ásirese, jýrnalıster arasynda qyzý talqyǵa túsetin. Qandaı qyzmetke kelse de, rýhanııatqa jaqyn adam bolsa eken dep tileıtinbiz. О́ıtkeni, ol kezde osy salany basqarǵandardyń ózi ult múddesine qyzmet etýdi oılamaıtyn, olardyń bar maqsaty – tórdegi oryndyqta otyrǵan kisige jaltaqtap, jan saqtaý. Oblystyq sottyń jańa tóraǵasynyń ómirbaıanyna zer saldym. S.M.Kırov atyndaǵy Qazaqtyń memlekettik ýnıversıtetin támamdap, eńbek jolyn Shymkent oblystyq sotynda tálimger bolyp bastapty. 1975 jyldyń qazan aıyn-
da oblystyq sottyń múshesi, al 1987 jyly Shymkent qalasyndaǵy Dzerjınskıı aýdandyq halyq sotynyń tóraǵasy bolyp saılanady. Arada bes jyldaı ótkennen keıin Shymkent oblystyq sotynyń tóraǵalyǵyna joǵarylaıdy. 1996 jyldyń aqpany men 1997 jyldyń qarashasy aralyǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasynyń Quqyqtyq aqparat ortalyǵyn, odan keıin Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń sottar qyzmetin uıymdastyrý departamentin basqarypty. Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen zańgeri. Baıqaımyn, osal adam emes.
Osylaı on oılanyp, myń tolǵanyp degendeı, oblystyq sot tóraǵasynyń qabyldaý bólmesine telefon shaldym. Hatshy qyz kóp kúttirgen joq, bastyǵymen tez qosty. Amandyq-saýlyqtan keıin ózimniń kim ekenimdi aıtyp, úlken kisini tóbeden túskendeı habarǵa telefon arqyly shaqyrmaıyn, sálemdeseıin, tanysaıyn degen oımen kirip shyqqym keletinin jetkizdim. Ol kisi birden: «Qashan kelemin deseńiz de jumys ornyndamyn», – dedi.
Jumys babymen oblystyq sottyń burynǵy tóraǵalarynda da bolǵan edim. Tabaldyryqtan attaǵannan-aq ózgerister kózime birden shalyndy. Hatshy qyz aýysypty. Sóz arasyn bylǵamaı taza qazaqsha sóıleıdi eken. Bul da bizge tańsyq jaı ǵoı. Súısinip qaldym. Qazaq balasyna tán bııazylyq tanytyp jatyr. Onysyna da ishteı rızashylyq bildirip, tóraǵanyń kabınetine ozdym. «Kelińiz, kelińiz», – degen tóraǵa ornynan turyp, jyly amandasty. Sózinen de, júzinen de qazaqylyqtyń lebi esip tur. Kabınetiniń qabyrǵasyna úsh bıdiń sýretin ilip qoıypty. Meniń qaıta-qaıta sol jaqqa qaraı bergenimdi baıqady bilem: «Danalyq ta, tórelik te, sheshendik te osy babalarymyzda jatyr, Táýelsiz el boldyq, endi solardyń asyl muralaryn ıgerýimiz, jastarymyzdy ulylarymyzdyń rýhynda tárbıeleýimiz kerek», – dep bir qoıdy. Osylaı ejelgi tanystardaı áńgimemiz birden jarasyp júre berdi. «Oıtolqyndy» kórip júremin, máselelerdi ashyq kóterip jatqandaryńyz unaıdy. Tosyn suraqtar da jıi qoıylady eken. Anada bir qonaqtaryńyzdyń qara terge túskeni-aı, kórermender de belsendi», – dedi. Osy sátti paıdalanyp: «Kezekti habarlardyń birine ózińizdi shaqyra keldim», – dedim. Ol kóp oılanǵan joq: «Jaqsy, ýaqytyn aıtyńyz, baramyn», – dedi birden.
Bekeń habarǵa jalǵyz kelgen joq, orynbasarlaryn, basqa da biraz qyzmetkerlerin erte keldi. Sol joly habarymyzdyń bastalýynan aıaqtalýy tez bolǵandaı kórindi maǵan. Jaıshylyqta saǵyzdaı sozylyp, dińkeni qurtatyn ýaqyttyń qalaı tez ótip ketkenin de ańǵarmaı qaldyq. Ádette, meımannan sóz sýyrtpaqtap sharshaýshy edik. Bul joly bári basqasha boldy. Bekeń qamshy saldyrmaıdy, qandaı máseleni qozǵasań da jaýaby daıyn. Jaltarý joq, týra sóıleıdi. Biz úshin bul da tańsyq. О́ıtkeni, ol kezde, qazir de solaı ǵoı, bılikke jaqyn júrgenderdi sózden ustaý, qoıǵan suraǵyńa ózińdi de, teledıdardyń aldynda otyrǵan kórermendi de qanaǵattandyratyndaı jaýap alý ońaı bolmaıtyn. Bireýler aldyn ala tosyn suraq qoıa kórmeńizdershi dep jalynyp-jalbarynsa, endi bireýleri kózińdi baqyraıtyp qoıyp, basqa bir áńgimeni bastap ketetin. Ne kerek, osy joly habardyń sátti shyǵýy kelgen meımanǵa da baılanysty ekenine taǵy bir kóz jetkizdik.
Qazekeń «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» demeı me, sodan keıin Bekeńdi jıi mazalaıtyn boldyq. Kele almaımyn degen kúni joq. Osylaı tanysyp-bilisip, aralasyp kettik. Bekeń sheshen, oıly azamat qana emes, rýhanııattyń naǵyz janashyry bolyp shyqty. Kórgen-bilgenderin, kóńilge túıgenderin qaǵazǵa túsirip júretin ádeti de bar eken, keshikpeı jergilikti gazetterde maqalalary jarııalana bastady. Oqyǵany, kóńilge toqyǵany kóp ekeni birden ańǵarylady. Bir sózben aıtqanda, san qyrly adam. Osy oıymyzdy Qýanyshbek Botabekov degen avtordyń ortalyq gazetterdiń birinde jarııalanǵan maqalasyndaǵy: «Iá, sýdıalar kóp, tóraǵalyqqa qol jetkizip jatqandar da bar. Biraq Bekeń sýdıanyń nemese tóraǵanyń mindetin atqarýmen eshqashan shektelgen emes, árdaıym halyqtyq, memlekettik isterge belsene aralasty. Qazir de sondaı», degen joldar da rastaı túskendeı.
Sózdiń shyny sol, teriskeıde rýhanııatqa shyn jany ashıtyn, ulttyq qundylyqtar, onyń ishinde til máselesine kelgende bilekti túrip, ashy terin aıamaı tógetin azamattar kóp emes. Al Bekeń onnyń, onnyń emes-aý, júzdiń júreksinip, tisi batpaı júrgen isterdi jalǵyz ózi eńserip kete beredi eken. Keıin oǵan kózimiz san márte jetti. Tipti, Bekeńniń taý kóterer tolaǵaı ekenin ábden tanyǵannan keıin, bir máseleni sheshkimiz kelse, bılikke jalynyp-jalbarynbaı týra ózine baratyn boldyq. Osylaı az ǵana ýaqyttyń ishinde Qyzyljar óńirinde talaı máseleniń túıini tarqatyldy. Solardyń keıbirine toqtalsaq, Beket Turǵaraulynyń tikeleı aralasýymen ataqty Toqsan bıdiń zıratynyń basyna kesene turǵyzylyp, sol jerdegi aýylǵa babanyń esimi berildi.
Bekeńniń qojabergentanýǵa qosqan úlesi tipti eresen. Ol 2009 jyldyń qyrkúıek aıyn-
da «Jeti jarǵy jáne Qojabergen jyraý» qoǵamdyq qaıyrymdylyq qoryn qurdy. О́ziniń tóńiregine ulylardy ulyqtaýdy murat tutqan azamattardy toptastyryp, Qojabergen jyraýdyń esimin este qaldyrý maqsatynda ádebı muralaryn zerttep, jınaqtap, qaıta basyp shyǵarýmen aınalysty, babanyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan túrli sharalar uıymdastyryp, mazmundy maqalalar men baıandamalar jasady. «Elim-aı», «Baba til» dastandaryn bólek-bólek syılyq kitapshasy etip, basyp shyǵardy. Arada bir jyl ótkennen keıin jyraýdyń týǵan jeri – Jambyl aýdanynyń ortalyǵy Presnovka aýylynyń ortalyq alańyna eskertkish-músini ornatylyp, osyndaǵy qazaq mektebine esimi berildi. Osynyń ózi kóp jumys edi. Biraq Bekeń onymen toqtap qalǵan joq. Qyzyljarda respýblıkamyzǵa tanymal ǵalymdardyń, memleket qaıratkerleriniń qatysýymen ótken «О́lke tarıhy – tulǵalar taǵdyry» dep atalatyn konferensııada «Qojabergen jyraýdyń ómiri men erligi» degen taqyrypta baıandama jasap, bedeldi jıynnyń ólkemizdiń tarıhynyń problemalarymen qatar qojabergentaný isin jaqsartý týraly sheshim qabyldaýyna yqpal etti.
Naq osy kezde babanyń óleńderi, tolǵaýlary men dastandary toptastyrylǵan «Qojabergen jyraý» dep atalatyn jınaqtyń jaryq kórýine belsene atsalysqan Beket Turǵarauly 2012 jyly «О́nerpazdar áýleti» kitabyn shyǵardy. Bul kitapqa Qojabergen jyraý áýletinen shyqqan aqyn-jyraýlardyń shyǵarmalary engizildi.
Kózi qaraqty oqyrman 2013 jyldyń maýsym-shilde aılarynda Soltústik Qazaqstan oblysynda Qojabergen Tolybaıulynyń 350 jyldyǵy, «Elim-aı!» dastanynyń 290 jyldyǵy keńinen atalyp ótkeninen habardar dep oılaımyn. Osy arada ózime jaqsy málim, bylaıǵy jurt bile bermeıtin, keıbir jaılarǵa toqtala ketsem, artyq bolmas. Osy ataýly datalardyń el kóleminde, joǵary deńgeıde uıymdastyrylýyna, sóz joq, Qazaqstan Úkimetiniń arnaıy qaýlysy jol ashty. Al osyndaı qujattyń ómirge kelýine bastamashy bolǵan, Qojabergen jyraýdyń búkilhalyqtyq qurmetke laıyq tulǵa ekenine joǵary shendi sheneýnikterdiń kózin jetkizip, olardyń betin beri burǵan naq Beket Turǵaraulynyń ózi edi. Sonyń arqasynda Almaty men Astanada ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar ótkizildi. Al jyraýdyń týǵan jeri – Qyzyljar óńirinde at jarysy, aqyndar músháırasy sııaqty túrli mádenı is-sharalar uıymdastyryldy. Sonyń báriniń bel ortasynda Bekeń júrdi.
Osy sharalar aıaqtalar-aıaqtalmasta Bekeń qor múshelerin jınap alyp: «Qojabergen jyraýdyń qazaq tarıhyndaǵy ornyn anyqtaý, ony ulyqtaý, shyǵarmalaryn nasıhattaý, zertteý jumystaryn odan ári jalǵastyra berýimiz kerek. Biraz materıal jınaldy, solardy elekten ótkizip, qalyń oqyrmanǵa usynaıyq», degen. Osylaı kóptegen zertteýshi ǵylymdardyń, tarıhshylardyń, qoǵam qaıratkerleriniń, jýrnalısterdiń kóp jylǵy eńbekteriniń basyn qosqan «Zamanynyń zańǵary» atty kólemdi ári mazmundy kitap ómirge keldi. Kitapty qurastyrý maǵan tapsyrylǵanymen, Bekeń jumystyń barysyn udaıy qadaǵalap, aqyl-keńes berip otyrdy. Qarjy máselesin de ózi sheshti. Tórt bólimnen turatyn kitaptyń oqyrmanǵa sherter syry az emes. «Jaqsynyń aty óshpeıdi» degen birinshi bólimde Manash Qozybaev, Salyq Zımanov syndy ǵulamalardyń Qojabergen Tolybaıuly týraly eńbekteri berilse, Amangeldi Aıtaly, Kım Serikbaıuly, Kákimbek Salyqov syndy belgili tulǵalardyń qalamynan týǵan maqalalardyń da oqyrmannyń zor qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵany sózsiz. Marqum Kákimbek aǵamyzdyń sol toıdyń basynan aıaǵyna deıin bolyp:
Búgin jyraý ardaqtym tórimdegi.
Eń qymbatty ashyldy ómir keni.
Dana babam oralyp tuǵyryna,
Qaıta jandy juldyzym kógimdegi, – dep shattanǵanyn qalaı umytamyz.
Beket Turǵaraev sııaqty jaqsynyń jaqsylyǵyn bir maqalada aıtyp taýysý múmkin emes. Ol teriskeıde qyzmet istegen jyldary soltústiktiń siresip jatqan muzyn eritti, tynysy tarylyp, tunshyǵýdyń az-aq aldynda qalǵan ult rýhanııatyn oıatty. Onyń osyndaı janashyrlyǵy, tynymsyz eńbegi eskerýsiz qalǵan joq. Elbasymyz B.Turǵaraevty Qyzyljar óńirinde «Mádenı mura» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa belsene qatysqany úshin «Parasat» ordenimen marapattady. Sol sııaqty, oǵan Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty degen ataq berildi.
Men biletin Bekeń marapattan, ataq-dárejeden kende emes. Degenmen, solardyń bári árdaıym «Bizdiń Bekeń» dep ish tarta sóıleıtin soltústikqazaqstandyqtardyń ol kisige degen qurmetine jetpeıtin sııaqty kórinedi maǵan.
Jarasbaı SÚLEIMENOV,
oblystyq «Soltústik Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory.
Petropavl.
Sońǵy jańalyqtar
Moıynqum aýdanynda órt sóndirý bólimi ashyldy
Aımaqtar • Búgin, 21:30
Olımpıadada tóreshilik etken qazaqstandyq mamanǵa aıyp taǵyldy
Qoǵam • Búgin, 20:46
Erteń birinshi aýysymnyń 0-9 synyp oqýshylary qashyqtan oqıdy
Elorda • Búgin, 20:25
Bıyl elimizde jarty mıllıonnan astam adamdy jumyspen qamtý josparlanǵan
Qazaqstan • Búgin, 19:55
Atyraýdaǵy erli-zaıyptynyń ólimi: Kúdikti Indonezııada ustaldy
Oqıǵa • Búgin, 19:23
Aleksandr Býblık Dýbaıda ótip jatqan týrnırdi sátti bastady
Tennıs • Búgin, 19:11
Sarapshylar jańa Konstıtýsııa jobasyn qabyldaý perspektıvalaryn talqylady
Ata zań • Búgin, 18:43
Aıyppul ósse de adam ólimi azaımaı tur? Sarapshy ne deıdi?
Qoǵam • Búgin, 18:29
Bılet bar, oryn joq: Overbýkıng kezinde jolaýshy neni bilýi tıis?
Qoǵam • Búgin, 18:10
Eınshteın ózin «alaıaq» sezingen be?
Qoǵam • Búgin, 18:01
Referendým-2026: Sheteldegi daýys berý ýchaskeleriniń tizimi jarııalandy
Referendým • Búgin, 17:48
Memlekettik kúzet qyzmeti sarbazdaryna irikteý bastalady
Qoǵam • Búgin, 17:47
Toıota kólik qurastyrý úshin gýmanoıd robottardy qoldana bastady
Tehnologııa • Búgin, 17:30
Mektep oqýshylaryn bıyl qandaı ózgerister kútedi?
Bilim • Búgin, 17:29
