DOP: dúbir men dúrmek

ÁLEM ChEMPIONATY-2010: OQIǴALAR MEN OILAR Tarıhta tuńǵysh ret “qara qurlyqta” ótken dúnıejúzilik dop dodasynyń aıaqtalǵanyna eki jumadan artyq ýaqyt ótti. Alaıda, chempıonattyń dúbiri tynǵanymen, dúrmegi áli tarqaı qoıǵan joq. Kózden kóshse de, kóńilden kete qoımaǵan fýtbol spektaklderi tóńiregindegi oılar men oqıǵalar, derekter men dáıekter alda talaı áńgimege tamyzyq bolatyn túri bar. Biz solardyń arasynan jadymyzda qalǵandardy sóz etip kórmekpiz. “Segizaıaq-Nostradamýs” Sirá, adamzat óziniń tarıhynda tap dańqy osynshalyqty jer jaryp, aspan asyrǵan segizaıaqty buryn-sońdy kórmegen shyǵar. Germanııa­daǵy Oberhaýzen qalasynyń Sea Lif atty okeanarıýmynda tirshilik etetin Paýl nyspyly bul sý jándiginiń erekshe kóripkeldik qasıetteri týraly bizdiń Baqtııar gazet betinde buǵan deıin kósiltip jazdy. Atalmysh maqulyqtyń bıologııalyq jasy 3 jyldan asa qoımaıtynyn, sondyqtan Brazılııada ótetin kelesi birinshilikte onyń qyzmetine júgine almaıty­ny­myzdy da áriptesimiz ókinishpen eske alǵan eken. Degenmen, ataqty dra­ma­týrg F.Shıllerdiń keıipkeri aýzynan shyqqandaı, “mavr óz tirligin istedi, mavr endi kete alady”. Endeshe, bul dop dodasynda bol­jaǵandary túp-túgel aına-qatesiz týra kelip, tarıhta osy chempıonattyń oıyndarynan beter qalǵaly turǵan Paýl jol­dastyń osy abyroımen kóptiń nazarynan ketkeni de jón shyǵar. Bir tań qalatynymyz, nemis aǵaı­yndar bul segizaıaqtyń Nostra­damýs syndy ǵajaıyp sáýegeı bo­la­tynyn qalaı dóp basyp tapqan? Bul – bir. Ekinshiden, sanaly jan ıe­siniń óziniń shamasy kelmeıtin shym-shytyryq jumbaqtardy atalmysh maqulyq qalaı op-ońaı sheship be­­­redi? Osy qyzmetke jegilgeli Eýropa chempıonatynyń fınaly jóninen ǵana bir márte qatelesip ketken os­mınogtyń myna kórsetkishi shynynda keremet! Jalpy, mundaı úlken serııalarda boljamnyń 50 paıyzdaı bóligi týra kelýiniń ózi barynsha joǵary sáttilik bolyp sanalady eken. Osynyń bári qısynymyzǵa qııas kelgesin, bul shirkinniń qandaı janýar ekenin zerttep kórip, onyń úsh júregi bolatynyna, bas mıynyń joǵary damyǵandyǵyna kóz jetkiz­dik. Al mamandar Paýl oılaý qabi­leti bolmaǵandyqtan, tańdaýdy ózi túısinbeıtin algorıtm boıynsha ja­saı­tynyn aıtyp otyr. Bázbir qal­jyń­bastar qaı jalaýdyń túsi tar­tym­dy kórinse, bolmasa qaı týdyń túbindegi jem qorap jaqyn bolsa, onyń soǵan júzip baratynyn aıtyp kórgen. Alaıda, mıdııa jeıtin segizaıaqtyń jurt ábigerinde tipti sharýasy joq, ózin jaqsylap tamaqtandyrsa boldy. Bir ókinishtisi, mansaby aıaqtalyp kele jatqan Paýldiń atyn estimeımiz. Bálkim, onyń ornyn basatyn taǵy bir osyndaı segizaıaq tabylyp qalar?.. “Álemniń sybyzǵysy” Afrıkanyń arǵy beldeýindegi elde ótken chempıonatta jurttyń kózine birden túskeni match bastalǵan boıda ondaǵy stadıondardy dańǵaza etken vývýzela atty sybyzǵy boldy. Basynda tańsyq kóringen bul qýraı bara-bara mıllıondaǵan kórermenniń naǵyz bas aýrýyna aınaldy. Afrı­kalyqtardyń negizinen janýarlardy úrkitýge arnalǵan myńdaǵan úrleme quralynan quralǵan orkestrdiń damylsyz shy­ǵatyn daýsy qalqa­syn­da stadıondaǵy jankúıerlerdiń oıyndar ahýalyna oraı kóńil-kúı tolqynyn bildiretin shýyly múldem estilmeı qaldy. Osy­ǵan qatty qapa bolǵan teletranslıasııa júrgizýshi kompanııalar ony “basý­dyń” túrli áreketterin jasaǵanymen eshteńe shyǵara almady. Endigi bir sheneý­nik­ter stadıonǵa vývýzela ákel­dirmeýge kúsh salypty. Sol kúnderi, máselen, Jańa Zelandııada osy “zı­ıan­kes” sybyzǵyny sport alań­daryna boldyrmaýǵa qatań tyıym salatyn zań qabyldanǵan. Alaıda, FIFA basshylyǵy bul máselede barynsha sabyrlylyq bildirip, vývýzelany afrıkalyqtar mádenıetiniń bir bólshegi dep tanydy. Sondyqtan qara kontınent turǵyndary osylaısha jankúıerlik jasaýǵa erikti boldy. Olaı bolmaǵan kúnde, ol aǵylshyndarǵa stadıonda án salýǵa ruqsat etpegenmen birdeı bolyp shyǵar edi. Ne degende de, bul qural chempıonat kezinde birte-birte jurt jek kóretin zattan nazar aýdarýǵa turatyn buıymǵa aınala bastady. Máselen, orystardyń mat­reshkasy sııaqty. Sondyqtan álem­niń ár túkpirinen jınalǵan jankúıer­lerdiń kópshiligi mýn­dı­aldan qaıtarlarynda eskertkish zat retinde bas­qaǵa emes, tap osy vý­vý­zelaǵa jar­masty. Aıt­qan­­daı, sarap­shylar sta­dıon­darda sol sybyzǵyny ańy­ratyp­ tar­typ otyrǵan­dardyń ne­gi­zinen jergi­lik­tiler emes, syrttan kel­gen­derdiń bolǵanyn da aıtady. “Afrıka kolorıti” Osy joly álem chem­pıonaty Ońtústik Afrıka Respýblıkasynda ótetini belgili bolǵannan bul tańdaý jan-jaqtan syn­ǵa ushyrady. Progres­shil adamzat balasy osyn­daı úlken jarystyń jer betindegi qylmyskerleri kóp elderdiń birinde ótkeli turǵanynan qatty shoshy­dy. Biraq nátıjede bári jurttyń boıaýyn qalyń etip salyp bergen sýretindeı bolmaı shyqty. Degenmen, dop dodasy ótip jatqan kúnderde ártúrli usaq-túıek qyl­mystar da oryn aldy. Muny jurt “afrıkalyq kolorıt”, ıaǵnı osy “qara kontınenttiń ózine tán boıaý-bolmysy” dep tanydy. Jergilikti jurt osynshama shet­el­dik meımandardyń qaptap kele qal­ǵanyna birden boı úırete almasa ke­rek, ásirese, birinshilik endi bastalǵan kezde ınsıdent kóbirek kezdesti. Bu­lar buzaqylar tobynyń jýrnalıs­ter­di soqqyǵa jyǵýlarymen, fýtbol­shylar turyp jatqan nómirlerdi úptep ketkenimen órnekteldi. Jalpy, munda maıda urlyqpen aınalysýshy urylardyń toryna túsip qalmaǵan qonaqtar az edi. Ádettegideı qoldan jasalǵan jalǵan bıletterdi satýshy­lar da kezdesti. Al tutastaı alǵanda, orasan aýqymdaǵy qylmystar bola qoıǵan joq. Sonyń ishindegi eń irisi urylardyń FIFA shtab-páterine uıalmaı basyp kirip, Álem kýbo­gy­nyń jeti kóshirmesin urlap áketkeni boldy. OAR-daǵy mýndıal osy oqıǵasymen de erekshe este qalady. Tóreshiler “tóreligi” Aqyr sońynda bul chempıonat oǵan qyzmet jasaǵan arbıtr qaýy­mynyń óte kóp qatelik jiberýimen bir­den sanaǵa syzat túsiredi. Bir óki­nish­tisi, osy qatelikterdiń kópshiligi oıyn taǵdyryn ózgertip jiberetindeı deńgeıde boldy. Búırekten sıraq shyǵarýdan tanbaǵan sol referı­ler­diń qasynda ózbek tóreshisi Ravshan Irma­tovtyń birshama ádil de adal qazylyǵy birden menmundalap kózge uryp turdy. Sondyqtan mamandar ony osy chem­pıo­nattyń jaǵymdy ja­ńalyqta­­rynyń biri retinde qabyldady. Rasynda bul birinshilikte “qara kıimdiler” kemshiliginen kóz tundy. Solardyń ishinde Lempardtyń taza golyn sanamaı qoıýdyń ózi sumdyq qoı! Eki metr ofsaıdqa shyǵyp ket­ken Teves pen Vılıanyń tap osylaı oıynnan tys jaǵdaıda soqqan gol­daryn esepke alý she?! Sol sııaqty Fa­bıannyń anyq qolmen oınaǵanyn kór­meı qoıa salýdy qaıtemiz? Al chem­pıonattyń bas jaǵynda Argen­tına oıynshysy Haınseniń Nıgerııa qaqpasyna túsirgen kúmándi golyn sanaý arqyly olarǵa jeńis tizginin ustata salýdy qalaı umytamyz? Tize berse, mundaı derekter je­terlik. Sonyń ishinde Gvatemala, Saýd Arabııasy jáne Malı sekildi el­derden kelgen tóreshilerdiń alań ústindegi eshbir qısynǵa syımaıtyn sheshimderi olardy fýtbol atty óner­diń erejesimen endi ǵana tanysyp júrgendeı etip kórsetti. Bulardyń aldyńǵysy tipti Ispanııa men Pa­rag­vaı kezdesýinde “penaltı ekspo­zı­sııasyn” jasap, soǵylyp turǵan gol­dy boldyrmaı tastaýdyń da ama­lyn ońaı oılap tapsa, ekinshisi Chılı – Shveısarııa matchynda jón­di-jónsiz, ońdy-soldy ysqyra berýmen eldi esten tandyrdy. Úshinshisi óz erkiniń qalaýymen AQSh qurama­sy­nyń slo­ven­der qaqpasyna soqqan taza golyn sanamaı tastady. Osynyń bá­rin kó­rip otyrǵan FIFA bir qory­tyndy shy­ǵarýǵa ýáde berýin berdi. Biraq ba­tyl qadamdarǵa barýǵa áli asyǵar emes. Birinshi ret Iá, bul chempıonatta statıstı­kalyq turǵydan qaraǵanda, birinshi ret oryn alǵan derekter de az bolǵan joq. Aıtalyq, Slovenııa men Grekııa ózderiniń álem chempıonattaryndaǵy birinshi jeńisterine osynda qol jetkizdi. Munda slovender birinshi matchynda Aljır quramasynan basym tússe (1:0), grekter nıgerııalyqtardy tize búktirdi (2:1). Al japon qurama komandasy óz elinen tys jerde ótken birinshilikte birinshi ret jeńiske jetti. Bul joly Kamerýn komandasy toptaǵy birinshi matchta “samý­raı­lardyń” qurbanyna aınaldy (0:1). Jalpy, japondar jeńistiń alǵashqy dámin 2002 jyly Japonııa men Koreıada ótken jahandyq jarysta tatyp úlgergen edi. Osy joly Jańa Zelandııa qu­­ra­masy álem birinshilikteri oıyn­da­ryndaǵy alǵashqy upaıyn qanjyǵ­a­syna baılap qaıtty. Bul Slovakııa komandasymen bolǵan teń (1:1) oı­yn­­nyń nátıjesinde múmkin boldy. Alaıda, jańazelandııalyqtar mu­nymen shektelip qalǵan joq, budan keıin toptaǵy eki oıynyn da beıbit bitirip, taǵy eki upaıǵa aıaq artty. Sol sııaqty Dımıtrıos Salpın­gıdıstiń Nıgerııa qaqpasyna soqqan doby grekterdiń 404 mınýtqa so­zylǵan golǵa degen “qurǵaqshylyǵy” tamyryna balta shapty. Danııa ko­mandasynyń qorǵaýshysy Danı Agger de óziniń birinshi golyn torǵa túsirdi. Biraq ol “mınýstyq” belgige ıe, sebebi, bul dop onyń arqasyna tıip baryp, tý syrtynda turǵan óz qaqpasyna qoıyp ketti. Osy oqıǵa danııalyqtardyń chempıonattardaǵy birinshi avtogoly bolyp sanalady. Bul eldiń quramasy birinshilikte ózi úshin antırekord bolatyn taǵy bir derekti tirkedi. Mýndıalda birinshi ret óz qaqpasyna birden úsh gol jiberip aldy. Kot-d Ivýar quramasynyń sha­býylshysy Dıde Drogba Brazılııa komandasynyń qaqpasyna gol salǵan birinshi afrıkalyq oıynshy atandy. Ras, onyń bul doby komandasyn jeńilisten qutqara almady. Al amerıkalyq jartylaı qorǵaýshy Maıkl Bredlı álem chempıonatynda jattyqtyrýshy ákesiniń qol astynda oınap, qarsylastar qaqpasyn ny­sanaǵa dál alǵan birinshi fýtbolshy boldy. Bapker Bob Bredlıdiń uly Slovenııamen kezdesýde (2:2) esepti teńestirdi. Sol sııaqty serb qaq­pa­shysy Vladımır Stoıkovıch álem chempıonatynyń fınaldyq bóliginde penaltı qaıtarǵan óz eliniń birinshi golkıperi boldy. Ol bul erligin Ger­manııamen oıynda Lýkas Po­dol­skıdiń soqqysy kezinde jasady. Al Davıd Vılıa álem chempıonatynda on bir metrlik soqqydan gol sala al­maǵan birinshi ıspan boldy. Ol Gon­dýraspen kezdesýde múlt ketti. So­ny­men bir mezgilde ıspan Iker Ka­sıl­ıas eki álem birinshiliginde pe­naltı qaıtarǵan birinshi darbazabon atandy. Ol óziniń mundaı birinshi seıvin budan segiz jyl buryn ır­land­tarǵa qarsy oıynda oryndaǵan edi. Bul chempıonatta ol Paragvaı for­vardy Oskar Kardosany qapyda qaldyrdy. Meksıkalyq Kaýtemok Blanko óz eliniń úsh chempıonatta gol soqqan birinshi fýtbolshysy bolyp otyr. Buǵan ol osy joly Fransııa qaq­pasyna gol soǵý arqyly qol jetkizdi. Sol sııaqty kamerýndyq Rıgober Song keremet kórsetkish – álemniń tórt chempıonatyna qatysqan birinshi afrıkalyq fýtbolshy ataǵyn alýy­men tarıhta qalmaqshy. Al Shveı­sarııa jáne Nıgerııa quramalarynyń jartylaı qorǵaýshylary Vallon Behramı men Sanı Kaıta óz elde­riniń álem chempıonatynda alańnan qýylǵan alǵashqy oıynshylary bolýymen erekshelenip otyr. Bular­dyń aldyńǵysy Chılımen oıynda, kelesisi Grekııamen kezdesýde “qyzyl qaǵaz” alyp qaldy. Paragvaı quramasy óziniń tarı­hynda alǵash ret 1/4 fınalǵa deıin jet­ti. Munda ol bir dop aıyry­my­men bolashaq chempıon – Ispanııa quramasyna jol berip aldy. Týrnır­de birinshi ret birde-bir ret jeńiske jetpeı, birinshi márte topta sońǵy orynda qalyp qoıǵan Italııa ózderi úshin antırekord jasady. Sol sekildi OAR quramasy pleı-offqa deıin jete almaǵan chempıonatty ótkizýshi birinshi el boldy. Al Chılı qurama­synyń Shveısarııa men Gondýrasty birdeı jeńýi “qyzyldardyń” Ońtús­tik Amerıkadan tys jerde qol jet­kiz­gen birinshi úlken jetistigi edi. Al­jır quramasy óziniń tarıhynda alǵash ret chempıonatta óz qaqpasyn “qurǵaq” saqtap qaldy. Ol aǵyl­shyn­darmen oıyndy 0:0 esebimen teń aıaq­tady. Paragvaı birinshi ret óz to­byn­da birinshi bolsa, Gollandııa úsh oı­ynnyń úsheýinde de jeńiske jetti. Bi­rinshi ret shırek fınaldan Eýro­pa­nyń eń az mólsherdegi komandasy (3) shyqty. Esesine, osy úshtiktiń keıingi juldyzy ońynan týyp, ekeýi fınalǵa deıin bardy, úshinshisi úshin­shi oryndy jeńip aldy. So­nymen qatar Ispanııa quramasy óziniń toptaǵy birinshi oıynynda utylyp, sońynan álem chempıony dárejesine deıin jetken birinshi fýtbol jasaǵy atandy. Chempıonat sıfrlar tilinde OAR-da ótken álem chempıo­na­ty­na 18499 erikti kómekke keldi. Olar­dyń eń jasy úlkeni 80-de boldy. Ispan jartylaı qorǵaýshysy Havı óziniń jaqyn qarsylastarynyń aldyna túsip ketip, áriptesterine 669 pas berdi. Nemis Bastıan Shvaın­shtaı­gerdiki budan 104-ke kem. Kata­lon­dyq fýtbolshy sondaı-aq alań jıeginen dop laqtyrýda da alda tur. Barlyǵy 42 ret osylaı dop bergen ol sondaı 50 dop tastaǵan argen­tı­na­lyq Dıego Forlannan ǵana qalyp qoıdy. Birinshilik barysynda 261 márte tártip buzýshylyq oryn aldy. Bul osynyń aldyndaǵy chempıonatta­ǵy­dan edáýir az. Onda 346 fol tirkelgen eken. Sol sııaqty “qyzyl qaǵazdyń” da sany azaıypty. Buryn ol 26 ret kór­setilse, bul joly 17-men shektelgen. Ońtústik Afrıka Respýblıka­sy­nyń alańdarynda 145 gol soǵyldy. Bul 32 komandadan qatystyryla bas­taǵan chempıonattar ishindegi kór­set­kishi eń tómeni bolyp otyr. Degen­men, osy salada tómendeý úrdisi udaıy baıqalyp keledi. Máselen, 1998 jyly Fransııada – 171, 2002 jyly Koreıa men Japonııada – 161, al 2006 jyly Germanııada 147 gol soǵylypty. 39 jyl jáne 330 kún. Chempıo­nattaǵy eń kári fýtbolshynyń jasy osyndaı. Ol – aǵylshyn qaqpashysy Devıd Djeıms. Alańdaǵy oıyn­shy­lar ishindegi eń jasy úlkeni meksı­ka­lyq forvard Kýatemok Blanko eken. Onyń jasy birinshilik bastal­ǵanda 37 jyl jáne 156 kúnge tolǵan. Al eń jas fýtbolshy sol sátte týǵanyna 18 jyl, 120 kún bolǵan dat jartylaı qorǵaý­shysy Krıstıan Erıksen kórinedi. Ispanııanyń oń qaptaldaǵy qor­ǵaýshysy Serhıo Ramos 31 ret jeke dara qarsylastar qorǵanys shebin jaryp ótip, osy kórsetkish boıynsha eń ónimdi fýtbolshy atandy. Odan keı­­ingi oryndarǵa Podolskı (27), Inesta (26), Messı, Vılıa (25) jaıǵasty. Keıptaýndaǵy “Grın Poıt” sta­dıonynda 22 gol soǵyldy. Bul osy are­nanyń eń nátıjeli bolǵanyn kór­setedi. Ekinshi orynda “20 goly bar” Iohannesbýrgtegi “Stok Sıtı” tur. Chempıonattaǵy oıyndarda Ger­ma­nııa quramasy tizimdegi 23 oıyn­shy­synyń 22-sin alańǵa shyǵardy. Bul – týrnırdegi eń úlken rotasııa. Bu­ǵan qarama-qarsy kórsetkish – oı­yn­shylardy barynsha shaqtap paı­da­lan­ǵan quramalar qataryna 15 fýt­bolshysy alańǵa shyqqan Slo­ve­nııa, Jańa Zelandııa jáne KHDR jatady. Japon jartylaı qorǵaýshysy Keısýke Honda 19 ret fol jasap, chempıonattaǵy “eń dóreki oıynshy” atandy. Budan bar-joǵy eki ret kem tártip buzǵan Serhıo Ramos pen Mark van Bommel ekinshi-úshinshi orynda tur. Álem chempıonatynda ár kezeńde 8 qurama jeńiske jetti. Ispanııa osynyń segizinshi komandasy atandy. Serik PIRNAZAR. ASTANA.