О́z memleketimiz úshin maqtanysh sezimine bólenip, birtutas otbasy sezimin sezinýge, qazir búkil dúnıejúzi biletin respýblıka – Týyn, Eltańbasyn, Gımnin ardaqtap, qurmetteýge tıispiz.
Iá, Konstıtýsııa, shyntýaıtyna kelgende, kez kelgen memlekettiń ustanymyn, ultynyń qundylyǵyn aıqyndaıtyn negizgi qujat. Ony ulttyń bet-perdesi, aınasy desek te bolady. Kez kelgen memleket óziniń alǵashqy qadamyn táýelsizdigimen qatar, Konstıtýsııasyn qabyldaýmen bastaıtyny – búkpesiz aqıqat. Konstıtýsııa – memleketti quraýshy ulttyń ǵasyrlardan jınaqtalǵan ózine tán ustanymynyń, zańdarynyń, júrgen joldarynyń ózeginen shyǵyp, keleshegine baǵyt-baǵdar jasaıtyn mańyzdy belgi. Sol sebepti de, Elbasymyz: «Konstıtýsııa bizdiń táýelsizdigimizdi nyǵaıtty, memleketti jáne búkil qoǵamdy berik etti. Sondyqtan da bizdiń ortaq paryzymyz – Negizgi Zańǵa qunttylyqpen qaraý, ony óz Otanymyzdy, óz tarıhymyzdy qurmettegendeı qurmetteý» dep beker aıtqan joq.
Konstıtýsııa elimizdiń ulttyq saıası-quqyqtyq júıesiniń máıegi, memlekettiligi men egemendiginiń zańdyq negizi, respýblıkanyń sózsiz jetistikteri men Elbasymyz salyp bergen órshil maqsatqa qol jetkizý – basty paryzymyz. Árbir memlekettiń, el damýynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn óz konstıtýsııalyq saıasaty bolady. Bizdiń elimizdiń de konstıtýsııalyq saıasatynyń negizderi 1995 jylǵy 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda aıqyndaldy. Biraq onyń túp negizi «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», Táýke hannyń «Jeti Jarǵysy» sekildi Dala zańynyń quqyqtyq aktileriniń áleýetin saqtap, negizin jalǵastyrdy desek te bolady.
Egemendi eldiń Konstıtýsııasy bertinde qalanǵanymen, onyń negizgi irgetasy áride jatyr. Qazaq handary jolǵa qoıǵan bul jarǵylar dala zańynyń bastaýy bolyp tabylady. Tipti HH ǵasyrdyń basynda Alash ardaqtylary da dala erejeleriniń negizinde derbes Konstıtýsııa ázirlegenin de tarıhymyzdan bilemiz.
Alash qaıratkerleri Konstıtýsııany ázirleýde nege súıengenine keler bolsaq, bul qujat, bir jaǵynan, partııanyń negizgi baǵdarlamasy bolyp sanaldy. Alash partııasynyń saıası baǵdarlamasyn jasaýǵa kimder atsalysty? Tarıhtan belgili, Alash partııasyn qurýdyń basy-qasynda ulttyń betkeustar qaımaqtary júrdi. Olar Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, E.Ǵumar, E.Turmuhamedov, Ǵ.Júndibaev, Ǵ.Birimjanov bastaǵan qazaqtyń sol kezdegi aldyńǵy qatarly, ozyq oıly azamattary atsalysqan edi. Bul baǵdarlama on bólimnen turdy. Onda memlekettiń formasy, jergilikti bılik pen ony basqarý júıesi jóninde, quqyq negizderi, din bostandyǵy, sot bıligi, eldi qorǵaý, salyq salý, eńbekshilerdiń quqyǵy, jer máselesi qamtyldy. Alash partııasynyń taǵy bir ereksheligi – dinine, qanyna, jynysyna qaramaı barlyq adamdardyń teńdigi qaǵıdasyn ustanǵandyǵy.
Handyq jarǵylardan keıingi alǵashqy Konstıtýsııanyń tarıhy osyndaı. Odan keıin de respýblıkamyzda birneshe konstıtýsııalar ómirge kelgen. Onyń alǵashqysy 1926 jyly 18 aqpanda jazylǵan eken. Alaıda, bul Konstıtýsııa zańdyq kúshine ene almaǵan. Odan keıin 1937 jyly 26 naýryzda bekitilgen qujattyń ǵumyry uzaq boldy. Araǵa qyryq jyl salyp baryp qana, 1978 jyly 20 sáýirde jańa Konstıtýsııa qabyldandy. Bul qujat elimiz egemendikke qol jetkizgenge deıin ómir súrdi.
Qazaqtyń araılap tańy atty. El egemendigine qol jetkizdi. Táýelsiz eldiń táýelsiz tuńǵysh Konstıtýsııasy ázirlendi. 1993 jyly qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń alǵashqy Konstıtýsııasy egemendi eldiń tarıhyndaǵy eń demokratııashyl qujat bolyp tabyldy. Al 1995 jyldyń 30 tamyzynda negizin qalaǵan qujat ondaǵy olqylyqtardyń ornyn toltyrdy. Elimizdegi saıası ózgeristerge oraı, sol jyly Elbasy bastamasymen arnaıy sarapshylar toby quryldy. Bul top álemniń ozyq elderiniń konstıtýsııalaryn, ásirese, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qabyldanǵan negizgi qujattardy muqııat saraptaýdan ótkizdi. Sarapshylar tobynda ǵalymdarymyz, saıasatkerlerimiz ǵana emes, bul iske Elbasymyz da etene aralasqan edi. Tipti, osy istiń tizgini Memleket basshysynyń óz qolynda boldy.
«Biz úshin damýdyń ártúrli satylarynda turǵan, san alýan áleýmettik-mádenı, ulttyq jáne basqa da erekshelikteri, ártúrli quqyqtyq júıesi bar elderdiń Konstıtýsııasy basty máseleni – turaqtylyqty nyǵaıtýdaǵy, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýdaǵy jáne demokratııany damytýdaǵy qol jetken tabystaryn uǵyný mańyzdy boldy. Izdenis geografııasy da aýqymdy bolatyn – ol Eýropany, Azııany, soltústik jáne Latyn Amerıkasyn qamtydy. Men óz basym tikeleı álemdegi jıyrma eldiń Konstıtýsııasyn taldap, olardan konspekti jasap aldym. Nátıjesinde, jańa Konstıtýsııanyń qajettigi týraly sheshim qabyldamas buryn bizde bes jyldyq jınaqtalǵan tájirıbe boldy. Biz sodan negizgi basymdyqtardy, maqsattardy ajyratyp, olarǵa jetýdiń amalyn úırendik. Konstıtýsııany qabyldaý qarsańynda ondaǵan jyldar boıy azamattarymyzdyń oı-sanasynda qordalanyp qalǵan stereotıpterdi joıý úshin, memleket pen qoǵamdy túbegeıli reformalaý barysynda paıda bolatyn kóptegen obektıvti jáne sýbektıvti problemalardy sheshý úshin birneshe jylǵa sozylǵan tabandy jumystar atqarýǵa týra keldi. Iá, keıde bizdiń sheshimderimiz jartykesh, ymyrashyl sıpatta da boldy. Kez kelgen jańa iste bolatyny sııaqty, qatelikter de jiberiletin. Osynyń bári sol kezderde anyq ótpeli sıpatta bolǵan memlekettik ınstıtýttar men zańnamalyq qyzmetterden kórinis taýyp otyrdy. Biraq, sol bir qıyn-qystaý jyldardy eske alǵanda, elimizdi kúrdeli áleýmettik kataklızmderge soqtyrmaı, aman saqtap, álemdik qaýymdastyqtyń teń quqyqty múshesi retindegi osy zamanǵy memleket qurý úshin ne kerektiń bárin istegenime, memleketti qurýǵa qyzmet jasaǵanyma senimdimin» – dep jazady Elbasy ótken jyldar týraly.
Iá, bul Konstıtýsııany talqylaý kezeńinde elimizdegi bedeldi zańgerlerden bólek, Fransııanyń Konstıtýsııalyq keńesiniń de ókilderi shaqyryldy. Sonymen birge, Memlekettik keńestiń músheleri, Reseı zertteý ortalyǵynyń eń bedeldi zańgerleri jobalyq jumystyń joǵary talqylaý sharalaryna qatysty. Qyzý pikirler ortaǵa salyndy. Kem-ketikter túgendeldi. Aıta keterlik taǵy bir másele – táýelsiz elimizdiń tarıhyndaǵy tuńǵysh ret búkilhalyqtyq talqylaýǵa salynǵan, kóptegen pikirler eskerilgen Negizgi Zań da osy. Resmı málimetter ne deıdi? Resmı derek, qujatty talqylaýǵa 3 mln. 345 myń adam qatysqanyn aıtady. Sol sebepti de, Elbasymyzdyń: «1995 jylǵy Konstıtýsııa taqyr jerde paıda bolǵan joq. Ol egemen Qazaqstanda konstıtýsııalyq qurylys ornatý úshin burynnan jınaqtalǵan tájirıbelerdi, sondaı-aq bizdiń jaǵdaıymyzǵa sáıkes keletin eń progresshil sheteldik tájirıbelerdi barynsha tolyq paıdalanǵan edi. Sondyqtan da, kimde-kim elimizdiń Negizgi Zańynyń rýhy men mańyzyn tereń túsingisi kelse, ony jasaýdyń, qalyptastyrýdyń tarıhyn jaqsy bilýi kerek», deýi oryndy. Sol jyly Konstıtýsııany qabyldaý úshin búkilhalyqtyq referendým ótti. Oǵan saılaýshylardyń 90,58 paıyzy qatysyp, 89,14 paıyzy jańa Konstıtýsııanyń qabyldanýyn qalady. Konstıtýsııa barlyq qazaqstandyqtardyń oı-pikirin esepke ala otyryp, jasalǵan quqyqtyq-saıasat qujat boldy. Onyń sebebi, búkilhalyqtyq referendýmǵa qatysyp, halyqtyń ózi daýys bergendigi.
Sondyqtan bul Konstıtýsııany elimizdiń negizgi basty qujaty deımiz. Bul qujat nesimen qundy? Ondaǵy basty qundylyqtar qandaı? Ult quqyǵy, negizgi qundylyqtardyń bostandyq, ádildikke negizdelgen qasıetterdiń «Dala demokratııasynan» alynǵanyn eskerýge bolady. Esterińizde bolsa, ejelgi sot bedeliniń ósýi, talaı hanǵa aqylshy bolǵan bılerdiń halyq iltıpatynan kende bolmaýy qazaq quqyǵynyń ózindik qyryn ańǵartpaı ma?
Burynǵy qoǵamdaǵy taǵy bir artyqshylyq, sóz qudiretin joǵary baǵalaýy. Daýlasqan daýgerlerdi de, jaýlasýshylardy da bir aýyz sózben toqtatqanyn tarıhtan bilemiz. Munyń bárin nege mysalǵa keltirip otyrmyz. Biz joǵaryda elimizdiń basty qujatynyń negizinde «Dala demokratııasynyń» jatqanyn tegin aıtqan joqpyz. Osyndaıda alǵashqy bolyp eske túsetini Táýke hannyń Jeti Jarǵysy. Onyń sebebi, Táýke handyq qurǵan XVII ǵasyrdyń aıaǵy men XVIII ǵasyrdyń basy qazaq eliniń abyroıy asyp, kósegesi kógergen erekshe bir kezeńi boldy. Bul jaıynda belgili tarıhshy A.Levshınniń: «Táýkeniń atyn atasaq, bar qazaqtyń júregin alǵys kernep, maqtanysh bıleıdi. Táýke alaýyz bolyp qyrǵynǵa bókken eldi sabaǵa túsirip, rý men rýdyń arasyndaǵy talaı jylǵy qantógisti toqtatty, aqyly men ádildiginiń arqasynda jurttyń bárin ózine moıynsundyra bildi, álsiz rýlardyń basyn qosyp, áleýetti dushpanǵa qarsy qoıa aldy. Kúshtilerdi tizege salyp, táýbesine keltirdi. Barshaǵa ortaq zań jasap, sol boıynsha bılik aıtty. Ataqty Mártóbede úsh júzdiń ıgi jaqsylarynyń basyn qosyp, el ómiriniń kólemdi máselelerin talqylady. Qazaq qoǵamyna osyndaı birtutastyq darytyp, yntymaq ornyqtyrǵan ejelgi ereje-qaǵıdalardyń, tártip-nızamnyń, salt-dástúrlerdiń júıeli jıyntyǵy – ataqty «Jeti Jarǵy» edi. «Jeti Jarǵy» baba danalarymyzdyń «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» dep atalatyn memleket basqarý men bıliktiń qalyptasqan josyqtaryn negizge alyp, saharanyń sol zamandaǵy turmys-tirshiligin, qoǵamdyq-áleýmettik ahýalyn eskere otyryp, keleshektiń qamyn oılap, jan-jaqty baıyptalǵan zańgerlik uly murasy boldy. Uly Abaıdyń «Ǵaqııalarynyń» úshinshi sózinde: «bılik jasaý úshin burynǵynyń «Qasym hannyń qasqa joly», áz Táýke hannyń «Kúltóbeniń basynda kúnde keńes» bolǵandyǵy «Jeti Jarǵysyn» bilmek kerek» deýi kóregen babalarymyzdyń reformatorlyq qasıetin baǵalaǵany dep bilgenimiz jón.
Hakim Abaı ony tegin mysalǵa keltirip otyrǵan joq. Dala demokratııasynyń kórinisi handardyń jarǵylarynda jazylǵanyn kóregendikpen aıtyp otyr. Máselen, «Jeti Jarǵy» aýyl-úıdiń berekesin qashyratyn talas-tartysty azaıtyp, birlikke úndedi. Kúnshildik, baqtalastyq, qyzǵanshaqtyq sııaqty kúıdirgi dertten aıyqtyryp, sharýaǵa qulshyndyryp, eńbekke baýlydy. Qareket-tirlikke ıkemdedi. Eldiń basy qosylyp, halyq óz qasıetin tapqan edi. Buǵan túrtki bolǵan Táýke handaı hannyń kóregendiligi men han mańaıyna toptasqan zııaly top ókilderiniń bilgirligi edi.
Sońǵy qabyldanǵan Konstıtýsııa «Dala demokratııasynyń» qaıta túleýi, qaıta túrlenýi. Ata Zańymyz baıtaq elimizdiń órkendeýine, atqarýshy, zań shyǵarýshy sot bıliginiń barǵan saıyn nyǵaıyp, halqymyzdyń oıynan shyǵýyna berik irgetas bolyp qalandy. Konstıtýsııamyzda qaralǵan quqyqtar men erkindikterdiń júzege asýyn qoldap, baǵalaýymyz kerek. Osyndaı jaǵdaıda ǵana biz qoǵamnyń shynaıy konstıtýsııalyq dúnıetanymyn, jańa konstıtýsııalyq mádenıetin qalyptastyra alamyz. Mádenıettilik, otansúıgishtik, ultjandylyq árbir otbasyndaǵy tárbıe sheńberinen bastaý alsa, ádildik pen zańdylyqtyń kúretamyry Ata Zańymyzdyń bulaǵynan arna tartady. Munyń bastaýynda «Dala demokratııasy» turǵany aıqyn.
Sondyqtan, elimizdiń bas qujatynyń áleýeti joǵary. Konstıtýsııa degenimizdiń ózi – qoǵamdyq jáne memlekettik qurylys negizderin, memlekettik organdar júıesin, olardyń túzilý rettiligi men qyzmetin, azamattardyń quqyqtary men mindetterin aıqyndaıtyn memlekettik zań emes pe? Konstıtýsııa búgin memleketimizdi mekendeıtin halyqtardyń tynysh ári beıbit ómir súrýiniń kepili bolyp otyr. Ata Zań aıasynda altyn dala Qazaqstan álem elderi aldynda ekonomıkalyq reformalar júrgizý men demokratııalyq qoǵam qalyptastyrýda, ártúrli ult ókilderiniń beıbit ómir súrýi jáne áleýmettik máselelerdiń oń sheshim tabýy jóninen úlgi bolyp otyr.
Konstıtýsııa memleketimizdiń tarıhı damýynyń negizi retinde tanylyp qoımaı, ol barlyq zańdardyń bastaýy bolyp tabylatyny belgili. Ata Zańda adamnyń jeke bas bostandyǵy, jeke ómirindegi qundylyǵy, sondaı-aq bılik tarmaqtarynyń qoǵamdaǵy róli aıqyn tujyrymdalǵan. Konstıtýsııa bizdiń saıası, mádenı, rýhanı jáne ekonomıkalyq damýymyzdyń quqyqtyq qaınar kózi retinde tanylady. Ol elimizdiń damýyna jol ashyp, táýelsiz memlekettiń býynynyń qataıýyna sebep boldy.
О́zgerister men tolyqtyrýlar engizilgennen keıin Ata Zańymyz jańa sıpatqa ıe bolyp, elimizdegi demokratııalyq reformalar tereńdeı tústi. Elimizdiń basty saıası qujatynyń negizi – adam ómirin saqtaý jáne onyń quqyǵy men bostandyǵyna nuqsan keltirýge jol bermeý bolyp tabylady.
Al shyntýaıtyna kelgende, zańǵa baǵyný degenimiz – tártip, al tártip bar jerde, tárbıe men tııanaqtylyq bolady. Bul qasıetter qoǵamnyń damýyna negiz bola alady. О́z Otanyn súıýi, onyń zańdaryna baǵynýy – bul ár adamnyń azamattyq jaýapkershiligin sezinýi, óz eliniń aldyndaǵy azamattyq boryshyn oryndaýy. Endeshe, biz ata amanatyna adaldyq tanytyp, Ata Zańnyń negizinde eldik paryzymyzdy aqtaýǵa tıispiz. Osylaısha, qazaqtyń qasıetin arttyrýda basty qujattyń mańyzy zor ekenin umytpaıyq, aǵaıyn.
Murat BAQTIIаRULY,
senator, saıası ǵylymdar doktory, professor.
Nursultan NAZARBAEV.
«Konstıtýsııany qatań ustaný – bul memlekettiliktiń tabysty damýynyń jáne qoǵamdaǵy azamattyq kelisimniń negizi. Ol boıynsha ómir súrý – bul demokratııanyń eń joǵarǵy mektebi. Bul mektepten barlyǵymyz ótýge tıispiz. Bizdiń mindet – Konstıtýsııaǵa asa uqyptylyqpen qaraý». Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev osylaı degen edi.
Iá, Konstıtýsııa, shyntýaıtyna kelgende, kez kelgen memlekettiń ustanymyn, ultynyń qundylyǵyn aıqyndaıtyn negizgi qujat. Ony ulttyń bet-perdesi, aınasy desek te bolady. Kez kelgen memleket óziniń alǵashqy qadamyn táýelsizdigimen qatar, Konstıtýsııasyn qabyldaýmen bastaıtyny – búkpesiz aqıqat. Konstıtýsııa – memleketti quraýshy ulttyń ǵasyrlardan jınaqtalǵan ózine tán ustanymynyń, zańdarynyń, júrgen joldarynyń ózeginen shyǵyp, keleshegine baǵyt-baǵdar jasaıtyn mańyzdy belgi. Sol sebepti de, Elbasymyz: «Konstıtýsııa bizdiń táýelsizdigimizdi nyǵaıtty, memleketti jáne búkil qoǵamdy berik etti. Sondyqtan da bizdiń ortaq paryzymyz – Negizgi Zańǵa qunttylyqpen qaraý, ony óz Otanymyzdy, óz tarıhymyzdy qurmettegendeı qurmetteý» dep beker aıtqan joq.
Konstıtýsııa elimizdiń ulttyq saıası-quqyqtyq júıesiniń máıegi, memlekettiligi men egemendiginiń zańdyq negizi, respýblıkanyń sózsiz jetistikteri men Elbasymyz salyp bergen órshil maqsatqa qol jetkizý – basty paryzymyz. Árbir memlekettiń, el damýynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn óz konstıtýsııalyq saıasaty bolady. Bizdiń elimizdiń de konstıtýsııalyq saıasatynyń negizderi 1995 jylǵy 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda aıqyndaldy. Biraq onyń túp negizi «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», Táýke hannyń «Jeti Jarǵysy» sekildi Dala zańynyń quqyqtyq aktileriniń áleýetin saqtap, negizin jalǵastyrdy desek te bolady.
Egemendi eldiń Konstıtýsııasy bertinde qalanǵanymen, onyń negizgi irgetasy áride jatyr. Qazaq handary jolǵa qoıǵan bul jarǵylar dala zańynyń bastaýy bolyp tabylady. Tipti HH ǵasyrdyń basynda Alash ardaqtylary da dala erejeleriniń negizinde derbes Konstıtýsııa ázirlegenin de tarıhymyzdan bilemiz.
Alash qaıratkerleri Konstıtýsııany ázirleýde nege súıengenine keler bolsaq, bul qujat, bir jaǵynan, partııanyń negizgi baǵdarlamasy bolyp sanaldy. Alash partııasynyń saıası baǵdarlamasyn jasaýǵa kimder atsalysty? Tarıhtan belgili, Alash partııasyn qurýdyń basy-qasynda ulttyń betkeustar qaımaqtary júrdi. Olar Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, E.Ǵumar, E.Turmuhamedov, Ǵ.Júndibaev, Ǵ.Birimjanov bastaǵan qazaqtyń sol kezdegi aldyńǵy qatarly, ozyq oıly azamattary atsalysqan edi. Bul baǵdarlama on bólimnen turdy. Onda memlekettiń formasy, jergilikti bılik pen ony basqarý júıesi jóninde, quqyq negizderi, din bostandyǵy, sot bıligi, eldi qorǵaý, salyq salý, eńbekshilerdiń quqyǵy, jer máselesi qamtyldy. Alash partııasynyń taǵy bir ereksheligi – dinine, qanyna, jynysyna qaramaı barlyq adamdardyń teńdigi qaǵıdasyn ustanǵandyǵy.
Handyq jarǵylardan keıingi alǵashqy Konstıtýsııanyń tarıhy osyndaı. Odan keıin de respýblıkamyzda birneshe konstıtýsııalar ómirge kelgen. Onyń alǵashqysy 1926 jyly 18 aqpanda jazylǵan eken. Alaıda, bul Konstıtýsııa zańdyq kúshine ene almaǵan. Odan keıin 1937 jyly 26 naýryzda bekitilgen qujattyń ǵumyry uzaq boldy. Araǵa qyryq jyl salyp baryp qana, 1978 jyly 20 sáýirde jańa Konstıtýsııa qabyldandy. Bul qujat elimiz egemendikke qol jetkizgenge deıin ómir súrdi.
Qazaqtyń araılap tańy atty. El egemendigine qol jetkizdi. Táýelsiz eldiń táýelsiz tuńǵysh Konstıtýsııasy ázirlendi. 1993 jyly qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń alǵashqy Konstıtýsııasy egemendi eldiń tarıhyndaǵy eń demokratııashyl qujat bolyp tabyldy. Al 1995 jyldyń 30 tamyzynda negizin qalaǵan qujat ondaǵy olqylyqtardyń ornyn toltyrdy. Elimizdegi saıası ózgeristerge oraı, sol jyly Elbasy bastamasymen arnaıy sarapshylar toby quryldy. Bul top álemniń ozyq elderiniń konstıtýsııalaryn, ásirese, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qabyldanǵan negizgi qujattardy muqııat saraptaýdan ótkizdi. Sarapshylar tobynda ǵalymdarymyz, saıasatkerlerimiz ǵana emes, bul iske Elbasymyz da etene aralasqan edi. Tipti, osy istiń tizgini Memleket basshysynyń óz qolynda boldy.
«Biz úshin damýdyń ártúrli satylarynda turǵan, san alýan áleýmettik-mádenı, ulttyq jáne basqa da erekshelikteri, ártúrli quqyqtyq júıesi bar elderdiń Konstıtýsııasy basty máseleni – turaqtylyqty nyǵaıtýdaǵy, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýdaǵy jáne demokratııany damytýdaǵy qol jetken tabystaryn uǵyný mańyzdy boldy. Izdenis geografııasy da aýqymdy bolatyn – ol Eýropany, Azııany, soltústik jáne Latyn Amerıkasyn qamtydy. Men óz basym tikeleı álemdegi jıyrma eldiń Konstıtýsııasyn taldap, olardan konspekti jasap aldym. Nátıjesinde, jańa Konstıtýsııanyń qajettigi týraly sheshim qabyldamas buryn bizde bes jyldyq jınaqtalǵan tájirıbe boldy. Biz sodan negizgi basymdyqtardy, maqsattardy ajyratyp, olarǵa jetýdiń amalyn úırendik. Konstıtýsııany qabyldaý qarsańynda ondaǵan jyldar boıy azamattarymyzdyń oı-sanasynda qordalanyp qalǵan stereotıpterdi joıý úshin, memleket pen qoǵamdy túbegeıli reformalaý barysynda paıda bolatyn kóptegen obektıvti jáne sýbektıvti problemalardy sheshý úshin birneshe jylǵa sozylǵan tabandy jumystar atqarýǵa týra keldi. Iá, keıde bizdiń sheshimderimiz jartykesh, ymyrashyl sıpatta da boldy. Kez kelgen jańa iste bolatyny sııaqty, qatelikter de jiberiletin. Osynyń bári sol kezderde anyq ótpeli sıpatta bolǵan memlekettik ınstıtýttar men zańnamalyq qyzmetterden kórinis taýyp otyrdy. Biraq, sol bir qıyn-qystaý jyldardy eske alǵanda, elimizdi kúrdeli áleýmettik kataklızmderge soqtyrmaı, aman saqtap, álemdik qaýymdastyqtyń teń quqyqty múshesi retindegi osy zamanǵy memleket qurý úshin ne kerektiń bárin istegenime, memleketti qurýǵa qyzmet jasaǵanyma senimdimin» – dep jazady Elbasy ótken jyldar týraly.
Iá, bul Konstıtýsııany talqylaý kezeńinde elimizdegi bedeldi zańgerlerden bólek, Fransııanyń Konstıtýsııalyq keńesiniń de ókilderi shaqyryldy. Sonymen birge, Memlekettik keńestiń músheleri, Reseı zertteý ortalyǵynyń eń bedeldi zańgerleri jobalyq jumystyń joǵary talqylaý sharalaryna qatysty. Qyzý pikirler ortaǵa salyndy. Kem-ketikter túgendeldi. Aıta keterlik taǵy bir másele – táýelsiz elimizdiń tarıhyndaǵy tuńǵysh ret búkilhalyqtyq talqylaýǵa salynǵan, kóptegen pikirler eskerilgen Negizgi Zań da osy. Resmı málimetter ne deıdi? Resmı derek, qujatty talqylaýǵa 3 mln. 345 myń adam qatysqanyn aıtady. Sol sebepti de, Elbasymyzdyń: «1995 jylǵy Konstıtýsııa taqyr jerde paıda bolǵan joq. Ol egemen Qazaqstanda konstıtýsııalyq qurylys ornatý úshin burynnan jınaqtalǵan tájirıbelerdi, sondaı-aq bizdiń jaǵdaıymyzǵa sáıkes keletin eń progresshil sheteldik tájirıbelerdi barynsha tolyq paıdalanǵan edi. Sondyqtan da, kimde-kim elimizdiń Negizgi Zańynyń rýhy men mańyzyn tereń túsingisi kelse, ony jasaýdyń, qalyptastyrýdyń tarıhyn jaqsy bilýi kerek», deýi oryndy. Sol jyly Konstıtýsııany qabyldaý úshin búkilhalyqtyq referendým ótti. Oǵan saılaýshylardyń 90,58 paıyzy qatysyp, 89,14 paıyzy jańa Konstıtýsııanyń qabyldanýyn qalady. Konstıtýsııa barlyq qazaqstandyqtardyń oı-pikirin esepke ala otyryp, jasalǵan quqyqtyq-saıasat qujat boldy. Onyń sebebi, búkilhalyqtyq referendýmǵa qatysyp, halyqtyń ózi daýys bergendigi.
Sondyqtan bul Konstıtýsııany elimizdiń negizgi basty qujaty deımiz. Bul qujat nesimen qundy? Ondaǵy basty qundylyqtar qandaı? Ult quqyǵy, negizgi qundylyqtardyń bostandyq, ádildikke negizdelgen qasıetterdiń «Dala demokratııasynan» alynǵanyn eskerýge bolady. Esterińizde bolsa, ejelgi sot bedeliniń ósýi, talaı hanǵa aqylshy bolǵan bılerdiń halyq iltıpatynan kende bolmaýy qazaq quqyǵynyń ózindik qyryn ańǵartpaı ma?
Burynǵy qoǵamdaǵy taǵy bir artyqshylyq, sóz qudiretin joǵary baǵalaýy. Daýlasqan daýgerlerdi de, jaýlasýshylardy da bir aýyz sózben toqtatqanyn tarıhtan bilemiz. Munyń bárin nege mysalǵa keltirip otyrmyz. Biz joǵaryda elimizdiń basty qujatynyń negizinde «Dala demokratııasynyń» jatqanyn tegin aıtqan joqpyz. Osyndaıda alǵashqy bolyp eske túsetini Táýke hannyń Jeti Jarǵysy. Onyń sebebi, Táýke handyq qurǵan XVII ǵasyrdyń aıaǵy men XVIII ǵasyrdyń basy qazaq eliniń abyroıy asyp, kósegesi kógergen erekshe bir kezeńi boldy. Bul jaıynda belgili tarıhshy A.Levshınniń: «Táýkeniń atyn atasaq, bar qazaqtyń júregin alǵys kernep, maqtanysh bıleıdi. Táýke alaýyz bolyp qyrǵynǵa bókken eldi sabaǵa túsirip, rý men rýdyń arasyndaǵy talaı jylǵy qantógisti toqtatty, aqyly men ádildiginiń arqasynda jurttyń bárin ózine moıynsundyra bildi, álsiz rýlardyń basyn qosyp, áleýetti dushpanǵa qarsy qoıa aldy. Kúshtilerdi tizege salyp, táýbesine keltirdi. Barshaǵa ortaq zań jasap, sol boıynsha bılik aıtty. Ataqty Mártóbede úsh júzdiń ıgi jaqsylarynyń basyn qosyp, el ómiriniń kólemdi máselelerin talqylady. Qazaq qoǵamyna osyndaı birtutastyq darytyp, yntymaq ornyqtyrǵan ejelgi ereje-qaǵıdalardyń, tártip-nızamnyń, salt-dástúrlerdiń júıeli jıyntyǵy – ataqty «Jeti Jarǵy» edi. «Jeti Jarǵy» baba danalarymyzdyń «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» dep atalatyn memleket basqarý men bıliktiń qalyptasqan josyqtaryn negizge alyp, saharanyń sol zamandaǵy turmys-tirshiligin, qoǵamdyq-áleýmettik ahýalyn eskere otyryp, keleshektiń qamyn oılap, jan-jaqty baıyptalǵan zańgerlik uly murasy boldy. Uly Abaıdyń «Ǵaqııalarynyń» úshinshi sózinde: «bılik jasaý úshin burynǵynyń «Qasym hannyń qasqa joly», áz Táýke hannyń «Kúltóbeniń basynda kúnde keńes» bolǵandyǵy «Jeti Jarǵysyn» bilmek kerek» deýi kóregen babalarymyzdyń reformatorlyq qasıetin baǵalaǵany dep bilgenimiz jón.
Hakim Abaı ony tegin mysalǵa keltirip otyrǵan joq. Dala demokratııasynyń kórinisi handardyń jarǵylarynda jazylǵanyn kóregendikpen aıtyp otyr. Máselen, «Jeti Jarǵy» aýyl-úıdiń berekesin qashyratyn talas-tartysty azaıtyp, birlikke úndedi. Kúnshildik, baqtalastyq, qyzǵanshaqtyq sııaqty kúıdirgi dertten aıyqtyryp, sharýaǵa qulshyndyryp, eńbekke baýlydy. Qareket-tirlikke ıkemdedi. Eldiń basy qosylyp, halyq óz qasıetin tapqan edi. Buǵan túrtki bolǵan Táýke handaı hannyń kóregendiligi men han mańaıyna toptasqan zııaly top ókilderiniń bilgirligi edi.
Sońǵy qabyldanǵan Konstıtýsııa «Dala demokratııasynyń» qaıta túleýi, qaıta túrlenýi. Ata Zańymyz baıtaq elimizdiń órkendeýine, atqarýshy, zań shyǵarýshy sot bıliginiń barǵan saıyn nyǵaıyp, halqymyzdyń oıynan shyǵýyna berik irgetas bolyp qalandy. Konstıtýsııamyzda qaralǵan quqyqtar men erkindikterdiń júzege asýyn qoldap, baǵalaýymyz kerek. Osyndaı jaǵdaıda ǵana biz qoǵamnyń shynaıy konstıtýsııalyq dúnıetanymyn, jańa konstıtýsııalyq mádenıetin qalyptastyra alamyz. Mádenıettilik, otansúıgishtik, ultjandylyq árbir otbasyndaǵy tárbıe sheńberinen bastaý alsa, ádildik pen zańdylyqtyń kúretamyry Ata Zańymyzdyń bulaǵynan arna tartady. Munyń bastaýynda «Dala demokratııasy» turǵany aıqyn.
Sondyqtan, elimizdiń bas qujatynyń áleýeti joǵary. Konstıtýsııa degenimizdiń ózi – qoǵamdyq jáne memlekettik qurylys negizderin, memlekettik organdar júıesin, olardyń túzilý rettiligi men qyzmetin, azamattardyń quqyqtary men mindetterin aıqyndaıtyn memlekettik zań emes pe? Konstıtýsııa búgin memleketimizdi mekendeıtin halyqtardyń tynysh ári beıbit ómir súrýiniń kepili bolyp otyr. Ata Zań aıasynda altyn dala Qazaqstan álem elderi aldynda ekonomıkalyq reformalar júrgizý men demokratııalyq qoǵam qalyptastyrýda, ártúrli ult ókilderiniń beıbit ómir súrýi jáne áleýmettik máselelerdiń oń sheshim tabýy jóninen úlgi bolyp otyr.
Konstıtýsııa memleketimizdiń tarıhı damýynyń negizi retinde tanylyp qoımaı, ol barlyq zańdardyń bastaýy bolyp tabylatyny belgili. Ata Zańda adamnyń jeke bas bostandyǵy, jeke ómirindegi qundylyǵy, sondaı-aq bılik tarmaqtarynyń qoǵamdaǵy róli aıqyn tujyrymdalǵan. Konstıtýsııa bizdiń saıası, mádenı, rýhanı jáne ekonomıkalyq damýymyzdyń quqyqtyq qaınar kózi retinde tanylady. Ol elimizdiń damýyna jol ashyp, táýelsiz memlekettiń býynynyń qataıýyna sebep boldy.
О́zgerister men tolyqtyrýlar engizilgennen keıin Ata Zańymyz jańa sıpatqa ıe bolyp, elimizdegi demokratııalyq reformalar tereńdeı tústi. Elimizdiń basty saıası qujatynyń negizi – adam ómirin saqtaý jáne onyń quqyǵy men bostandyǵyna nuqsan keltirýge jol bermeý bolyp tabylady.
Al shyntýaıtyna kelgende, zańǵa baǵyný degenimiz – tártip, al tártip bar jerde, tárbıe men tııanaqtylyq bolady. Bul qasıetter qoǵamnyń damýyna negiz bola alady. О́z Otanyn súıýi, onyń zańdaryna baǵynýy – bul ár adamnyń azamattyq jaýapkershiligin sezinýi, óz eliniń aldyndaǵy azamattyq boryshyn oryndaýy. Endeshe, biz ata amanatyna adaldyq tanytyp, Ata Zańnyń negizinde eldik paryzymyzdy aqtaýǵa tıispiz. Osylaısha, qazaqtyń qasıetin arttyrýda basty qujattyń mańyzy zor ekenin umytpaıyq, aǵaıyn.
Murat BAQTIIаRULY,
senator, saıası ǵylymdar doktory, professor.
