Qazaqstandyq quqyqtyq júıeniń negizi – elimizde eń joǵary zańdyq kúshi bar, normalary respýblıkamyzdyń barlyq aýmaǵynda tikeleı qoldanylatyn Ata Zańymyz – Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy ekendigi barshaǵa aıan.
Konstıtýsııadan ulttyq quqyqtyq júıeniń barsha quramdas bólikteri bastaý alady: onda quqyq sýbektileri anyqtalyp, san alýan quqyq salalary arasyndaǵy qatynastardy zańdyq turǵydan retteýdiń negizderi bekitilgen, quqyq shyǵarmashylyǵy men quqyq qoldanýdyń jalpy qaǵıdattary belgilenip, adam jáne azamattardyń zańdy durys uǵynýy men quqyqtyq sana-sezimin, quqyqtyq mádenıetin tıisti qalyptastyrýdyń irgetasyn qalaıtyn qoǵam jáne memlekettiń qundylyqtary, elimizdiń keleshekte qandaı jolmen damýynyń jalpy prınsıpteri konstıtýsııalyq deńgeıde ornyqtyryldy.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy N.Á. Nazarbaev «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda: «Turaqtylyq pen kelisim degenimiz ne? Ol otbasylyq ál-aýqat, qaýipsizdik, baspana. Beıbitshilik – ol áke men ana qýanyshy, ata-analar densaýlyǵy jáne bizdiń balalarymyzdyń baqyty. Beıbitshilik – ol turaqty jumys, jalaqy jáne erteńgi kúnge degen senim. Beıbitshilik pen turaqtylyq – kún saıynǵy eńbekpen qorǵap, nyǵaıtýdy qajet etetin jalpyhalyqtyq jetistik», – dep aıryqsha atap ótedi.
Mundaı túbegeıli prınsıpterdiń 20 jyldyǵyn atap ótkeli otyrǵan Konstıtýsııamyzda kózdelýiniń kezdeısoq emestigin aıtqan jón.
Konstıtýsııa men konstıtýsıonalızm doktrınasy bir-birinen ajyramas uǵymdar. Ata Zań mazmuny men mán-maǵynasyn sıpattaıtyn konstıtýsıonalızmniń kúre tamyry, óz kezeginde, atalǵan doktrına Konstıtýsııa týraly ilimdi dáripteıtin bolǵandyqtan qazaqstandyq zańger-ǵalymdardyń «osy ıdeologııamen ári qalyptasqan jáne de qalyptasý ústindegi quqyqtyq memlekettilik ınstıtýttarynyń qyzmeti túgeldeı qamtylýy tıis» degen tujyrymdary qoldaýǵa ábden laıyq.
Ulttyq kelisim – ol konstıtýsııalyq júıeniń ózegi, Konstıtýsııa men konstıtýsıonalızmniń temir qazyǵy. Halyqtyń basym kópshiligi Konstıtýsııada kózdelgen memlekettik qurylymnyń prınsıpterine qoldaý kórsetse jáne soǵan sáıkes quqyqtyq júıeniń damýyna baǵyshtaıtyn qundylyqtardy moıyndaǵanda ǵana konstıtýsıonalızm tirshilikke ere alady. Konstıtýsıonalızm doktrınasy jalpy damý baǵytynyń máseleleri boıynsha jalpy halyqtyq konsensýsty, ıaǵnı, kelisimdi bildirse kerek. Mundaı ulttyq kelisimge qol jetkizý – sol halyqtyń tek ózine tán damý erekshelikterin shoǵyrlandyrǵan uzaq merzimdi áleýmettik evolıýsııanyń nátıjesi dep baǵalaǵan jón.
О́tken ǵasyrda Qazaqstanda bes ret Konstıtýsııa qabyldandy: Qazaq AKSR-niń 1926 jylǵy Konstıtýsııasy, Qazaq KSR-niń 1937 jylǵy Konstıtýsııasy, Qazaq KSR-niń 1978 jylǵy Konstıtýsııasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy Konstıtýsııasy jáne qazirgi qoldanystaǵy 1995 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııa.
Qazaqstannyń konstıtýsııalyq qurylysynyń burynǵy tabystary men jetistikteri, sonymen qatar, olqylyqtary men sátsizdikteri de búgingi tańda birdeı baǵaly dúnıeler.
Egemen elimizdiń 1993 jyly 28 qańtarda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary Keńesiniń IH sessııasynda qabyldanǵan alǵashqy Konstıtýsııasy memleket táýelsizdigin bekitip, sonyń negizinde parlamenttik respýblıkanyń negizi qalanyp, jartylaı prezıdenttik basqarý nysanyn ornyqtyrdy. Bir qaraǵanda, ol Konstıtýsııa demokratııalyq memleket pen naryqtyq ekonomıkany qalyptastyrý úshin qajetti zańdyq negizderdi qurdy, biraq, ekinshi jaǵynan – zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılikterdiń ókilettigi, jerge jekemenshik jáne azamattyq, memlekettik til jáne t.b. týraly suraqtar sheshimin tıisti deńgeıde tappaǵan bolatyn. Degenmen de, otandyq konstıtýsııalyq doktrınanyń qalyptasýyna 1993 jylǵy Konstıtýsııanyń oń yqpal etkeni daýsyz, onyń kóptegen kemshilikteri men shıki tustary sol merzimdegi obektıvti sebepterdiń saldary boldy dep bilemiz. Atalǵan máseleler óz túıinin jańa Konstıtýsııadan tapty.
1995 jyly 30 tamyzda búkilhalyqtyq respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy shyn mánisinde táýelsiz, egemendi elimizdiń konstıtýsııalyq damýynyń jańa kezeńiniń tereń irgetasyn qalaǵan mańyzy zor qujat bolyp tabylady.
Jańa Konstıtýsııanyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq doktrınany álemdik órkenıettiń ozyq jetistikterimen nárlendirýi sózsiz tabys.
1995 jyly 6 qyrkúıekte Almatyda elimizdiń jańa Konstıtýsııasynyń resmı tusaýkeser saltanatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaev: «Kóptegen demokratııalyq memlekettterdiń konstıtýsııalary ispettes bizdiń Konstıtýsııamyz da qur deklaratıvti emes, kerisinshe, búkil qurylymymen jáne zańdyq-tehnıkalyq negizimen, memlekettanýshylyq, saıası jáne quqyqtyq sanattardyń qatań júıesimen zamanaýı memleket pen búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin naryqtyq ekonomıka qalyptastyrýǵa jáne olardy damytýǵa senimdi alǵysharttar quraıdy», – dep atap ótti.
Iá, bul rette, konstıtýsıonalızm júıesin qurastyrýshy qaǵıdattardyń eń mańyzdysy zań bıligi bolsa kerek. Tek osy ustanymnyń aýadaı qajettiligin uǵynǵan zań shyǵarýshy quqyq pen zańnyń ústemdigi ıdeıasyn Ata Zańymyzdyń ózeginen ótkizip, máńgilikke boıyna sińirý úlken kóregendiktiń aıǵaǵy.
Sonymen, jańa ómirge jańasha aıaq basqan demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket úshin onyń eń qymbat qazynasy retinde adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary tanyldy. Bul degenimiz, memleket úshin adamdy jáne onyń materıaldyq, rýhanı ál-aýqatyn qamqorlyqqa alýdan jáne qamtamasyz etýden asqan mańyzdy mindet joq degen sóz. Memleket adamnyń qalypty áleýmettik-quqyqtyq jaǵdaıda tirshilik etýine múmkindik jasaýǵa ózine jaýapty mindetteme qabyldady. Memleket adam ómirin qol suǵýshylyqtardan qorǵaýǵa, sonymen qatar, onyń ózine quqyqqa qaıshy áreketterden óziniń saqtanýyna múmkindik berýge mindettendi.
1995 jylǵy Konstıtýsııa konstıtýsııalyq qurylymnyń quqyqtyq negizin qalaýmen birge, respýblıka qyzmetiniń: qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyq; búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý; qazaqstandyq patrıotızm; memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin demokratııalyq ádistermen, onyń ishinde respýblıkalyq referendýmda nemese Parlamentte daýys berý arqyly sheshý sııaqty túbegeıli prınsıpterin bekitti.
Jańa Ata Zańymyz qoǵamdyq-saıası ınstıtýttardyń quqyqtyq negizderin, adam jáne azamattyń konstıtýsııalyq mártebesin anyqtady, ekonomıkalyq qurylymnyń negizderi aıqyndalyp, memlekettik quqyqtyq júıeniń negizi qalandy.
Konstıtýsııaǵa saı jáne onyń talaptaryn oryndaý maqsatynda quqyqtyq júıeni damytýda mańyzdy ról prokýratýra organdaryna júktelgen. Prokýratýra memleket atynan Respýblıkanyń aýmaǵynda zańdardyń, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Jarlyqtarynyń jáne ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń dálme-dál ári birkelki qoldanylý zańdylyǵyna joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady. Bul erejeler prokýratýranyń quqyq qorǵaý organdary júıesindegi erekshe ornyn, onyń quqyq qorǵaý sıpatyn aıǵaqtaıdy.
Respýblıkamyzdyń Qarýly Kúshteri, basqa áskerleri men áskerı qurylymdarynda osy fýnksııalardy áskerı zań júıesinde atqaratyn negizgi memlekettik organ – áskerı prokýratýra bolyp tabylady.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasynyń áskerı prokýratýrasy nyǵaıyp keledi. Áskerı prokýrorlyq kadrlardy sapaly daıarlaýǵa, quqyqtyq tártipti nyǵaıtýǵa barynsha kóńil bólinýde. Azamattardyń konstıtýsııalyq quqyǵyn, jeke ómirin, derbestigin saqtaýda áskerı prokýratýra qyzmetkerleri aıanbaı qyzmet etýde.
Konstıtýsııanyń ústemdiligin arttyrý maqsatynda qysqa merzim ishinde, zańnamalyq bastamalyqty qoldana otyryp, áskerı prokýratýra organdary birqatar usynystar engizdi. Osynyń nátıjesi áskerı-quqyq qorǵaý júıesiniń reformasy, qylmystyq, qylmystyq-prosessýaldyq jáne jedel-izdestirý zańdylyqtarynyń jetildirilýi dep aıtýǵa bolady.
Konstıtýsııada kózdelgen ıdeıalar men prınsıpter ulttyq quqyqtyq júıeniń, onyń ishinde, konstıtýsııalyq quqyqtyń uzaq merzimge damýynyń negizgi baǵyttary men tetikterin naqyshtaıdy. Iаǵnı, Negizgi Zańnyń prınsıpteri men normalaryn, eń aldymen, memlekettik bılik organdary jáne laýazymdy adamdar qyzmetinde, bul rette Konstıtýsııanyń tikeleı qoldanylýyn jáne onyń áleýmettik-quqyqtyq múmkindikterin qoldanystaǵy zańnama jáne quqyq qoldaný tájirıbesi arqyly tolyqqandy júzege asyrýdy qamtamasyz etý mańyzdy mindet bolyp tabylady.
Qoryta aıtqanda, bári de Ata Zańnan bastaý alady. Bizdiń súıenerimiz de, basshylyqqa alatynymyz da – Qazaqstan Konstıtýsııasy. Ony bizdiń altyn temirqazyǵymyz dese de bolady. Endeshe, baǵyt aıqyn, maqsat bıik. Osy jolda elmen birge bolashaqqa qadam basatynymyz anyq.
Erǵalı MERZADINOV,
Bas áskerı prokýror,
ádilet general-leıtenanty.
