«Máńgilik sen qalasyń, saǵynyshym»

34 JYL BURYN... 1976 jyl. “Sosıalıstik Qazaqstannyń” áde­bıet jáne óner bóliminiń tilshisimin. Redaktor sha­qyr­dy. Sapar Baıjanovtyń kabınetinde bir kisi otyr. – Myna kisi Mońǵolııadan kelgen Islam Qabyshuly degen aǵań. “Ýnen” gazetiniń qyzmet­keri. Ol gazet SK-nyń organy, bylaısha aıtqan­da, Mońǵolııanyń “Pravdasy”. Bul kisi jazýshy, dramatýrg, tarıhshy. Sóılesip, suhbat alarsyń. Tez daıyndaý kerek. Sapekeń osylaı dedi de, asyǵys jınala bas­taı­­tynynyń ısharasyn jasady. Tegi, Ortalyq ko­m­­ıtetke me, Úkimetke me shuǵyl shaqyryp jat­qan sııaqty. Sol kezde jasy elýge de tolyq tola qoımaǵan Islam aǵamyz Keńshilik ekeýimiz otyratyn bizdiń kabınette-aq biraz áńgimeniń basyn qaıyryp tastady. Tez daıyndalǵan suhbatty Sapekeń nó­mirge saldyrtyp ta jiberdi. Qazaqstanda júrgeninde ózi kórip qalsyn degen bolar. Gazettiń 1976 jylǵy 18 aq­pan kúngi sanynda “О́sken ólke, jaısań jandar...” degen taqyryppen jaryq kórdi. Áńgime barysynda meni kóbirek qy­zyqtyrǵa­ny ol kisiniń tarıhshy­ly­ǵy boldy. Tek sóz saptaýy to­syn­daý. Aýzyn ashsa aıta­tyny – kereı. Rý uǵymyn feodalızmniń sarqyn­shaǵyndaı kóretin sosıa­lıstik sanama áýelde birtúrli oǵash estilgeni ras. Tek sózin uzaǵyraq tyńdaı kele, álgi áńgimege qalaı uıyp ketkenimdi ózim de ań­ǵar­maı qaldym. Mońǵolııadaǵy aǵaıyn­dardyń talaıly taǵdyry eritpeı, eliktirmeı qoı­mady. Árıne, par­tııalyq gazetke Islam aǵanyń sol aıtqandarynyń juqanasy ǵana jarııalan­ǵany túsinikti. Ol kisi bul taqyrypqa shyndap qyzyǵýy qalaı bastal­ǵa­nyn da áńgimelep berdi. 60-shy jyldarda Sábıt Muqanov Mońǵolııaǵa, sonyń ishinde Baıan О́lgııge barǵanyn bárimiz bilemiz. Sonda Sábeń ol kezde jas jýr­na­lıst Islamnyń tarıh, sonyń ishinde kereıler she­jiresi týraly aıtqandaryna razy bolyp: “Qara­ǵym, bul ısi qazaqqa kerek dúnıe. Sen muny tolyq, durys jazyp shyqsań, bir ıgi is tyndyrasyń. Darııaǵa tamshy da sep”, depti. “Mine, on tórt jylǵa aıaq basty, men hal­qymyzdyń, onyń ishinde kereı rýynyń tarıhy­men shuǵyldanyp júrmin. Ondaǵy maqsatym – túrli tarıhı jaǵdaılardyń áseri­men sonaý qıly kezeńde týǵan topyraǵynan jyraq ketken bir taı­panyń ótken kúrdeli joly arqyly halqy­myzdyń álemdik tarıhtaǵy rólin, kóne máde­nı muraǵa qosqan ózindik úlesin kór­setýge talpyný. Qazir Mońǵolııada, Qytaıda turatyn qazaq­tar­dyń negizgi bóligi osy kereı rýynyń ókilderi. Olardyń ishki Azııanyń tarıhyn­da­ǵy, mádenıe­tin­degi orny ázirshe zertteý­shiler kóp kóńil qoı­maǵan taqyryp” — Almatydaǵy Ulttyq kitap­­hananyń anyqtama-bıblıo­grafııa bólimi qyzmetkerleriniń kómegimen keshe fakspen aldyrtqan sol suhbatta Islam aǵa osylaı degen eken. Qazir oılap qara­sam, ol kisi sózbe-sóz dál osylaı (“týǵan topy­ra­ǵynan jyraq ketken bir taıpanyń”) dep aıta da qoımaǵan  sııaqty. Aıtsa sol kezdegi saıasatqa sáı­kestendirip sóılegen bolar. О́ıtkeni, Islam Qabysh­uly­nyń barlyq jazǵandarynan kereı taıpasynyń tarıhy negizinen qazirgi Mońǵolııa men Qytaı jerimen baılanysty ekenin kóremiz. “Kereı taıpasynyń tarıhy” atty kólemdi kitabymdy aıaqtap otyrmyn. Halyq tarıhy – qatelikti keshirmeıtin qa­sıetti taqyryp qoı, jeke adamnyń jumysy bolǵan soń artyq, kem aı­tylǵan tustary kezdeser. Almatyǵa, eń aldymen, halqymyzdyń úlken ǵalym­darymen osy eńbektiń baǵyt-baǵ­dary, sapa-salmaǵy jaıly aqyl­dasý, aqyl-keńesin tyńdaý úshin keldim”, degen sonda Islam Qabyshuly. Keıinnen ol kitapty Aqańnyń – bizdiń bólim meń­gerýshisi Aqseleý Seıdimbekovtiń qolynan kórdim. Oqyp shyqtym. Sodan beri Baıan-О́lgıı­degi baýyrlarymyzdyń tarıhyna, búgingi tynys-tirshiligine bólekshe eleńdep júrýge aınal­dym. Sapar Baıjanovtyń “Úsh qııan – úsh dańǵyl” kitabynan Mońǵolııa jazbalaryn oqyǵan­nan keıin sol bir alys ta jaqyn ólkege qumarlyq tipti arta tústi. Táýelsizdik qolǵa tıgen tusta álem­di sharlap ketýge múmkindik te týdy. Jýrnalıstik jumystyń arqasynda keshe ǵana dúbirlep dop dodasy ótken Ońtústik Afrıka Respýblıkasy sııaqty qara qur­lyqtyń eń shetindegi, Berdibek aǵamyzdyń keıip­keri shetsiz-sheksiz kólemine qarap, “Biraz el, á?” dep tańdanǵan bir qazaq at qoıyp ketipti dep qı­syndaıtyn Brazılııa sııaqty Jer sharynyń arǵy betindegi elderge deıin taban tıgende  tap irgemizde turǵan,  tipti vıza da qajet etilmeıtin myna Mońǵolııaǵa jolymyzdyń túspeı-aq qoıǵany. Sondyqtan  Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashev jaqynda Baıan-О́lgıı saparyna shaqyrǵanda birden keliskenmin. Baýyrlarymyz aımaqtyń ornaýynyń (bizdegideı “qurylýynyń” demeıdi eken) 70 jyldyq toıyn ótkizgeli jatyr eken. Almaty arqyly jetetin delegasııany О́skemennen kútip alyp, Baıan-О́lgıı qaıdasyń dep tartyp kettik. KEREILER KERÝENI Aldymen taqyrypshany túsindireıik. Árneni de óziniń sóz saptaýymen sóılegen jón. Baıan-О́lgııdegi baýyrlarymyzdyń taıpa atyn aıtýy bizdegiden basqasharaq. Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh Quryltaıynyń 15 jyldyǵyna oraı jazǵan “Qazaqtyń aǵylysy-aı, qandastyń saǵy­nyshy-aı” degen maqalamyzda (2007, 13 qazan) sol tustaǵy qapylysqa qatysty mynandaı jaı­dy keltirgenimiz bar: “Telefon tutqasyn ornyna qoıa bergende Baıan-О́lgııden ókpesi óship jetken bir top aǵaıyn (shet el qazaqtaryn toqtatpańdar dep tómendegi ruq­sat qaǵaz jazatyn jerdegilerge de eskertilip qoıyl­ǵan) kabınetke saý ete qalady. “Kereılerdiń buıymdaryn alyp keldik, Quryltaı ótetin jerge qoıýymyz kerek”, deıdi. “Mońǵolııa qazaqtarynyń ǵoı?..”, deımiz. “Ke­reı­lerdiki ǵoı, ke­reılerdiki, osy­ny ana Saraıǵa aparýymyz kerek” deıdi”...Baıan-О́lgııdegi baýyrlar “О́mir mek­tebindegi” Sábeń sııaqty “Qazaq eliniń rýǵa bólinetin zamanynda bizdiń aýyl­dyń arǵy túbin Kereı, bergi túbin Sıban deıdi” dep saqsynyp sóılep jatpaıdy. Másele Baıan-О́lgıı turǵyn­dary­nyń 95 paıyzyn quraı­tyn qazaqtardyń bári­niń derlik súıegi kereı ekendiginde ǵana emes. Má­se­le munda “kereı” sózi taıpa atynan góri “qa­zaq” ataýynyń bir balama­sy bolyp ketkendiginde. Bul arada bizdiń uǵy­mymyzdaǵy rýlyq tar túsiniktiń túk qatysy joq. Ana jyly ana arnadan da, myna arnadan da qaıta-qaıta kórsetilgen otyz serııaly “Shyńǵys han” fılmin tamashalaǵandar sonda qaıta-qaıta aıtylatyn kereılerdiń sonaý 9-12 ǵasyrlarda-aq Kereıt handyǵy atalǵan memleket quryp, áıgili Qaraqorymdy bas qala etken irgeli el bolǵanyn, kereıler men mońǵoldardyń ózara ant ishisken túbegeıli dostyq qatynasyn jaqsy biledi. Kereı­lerdiń eń dáýirlegen keze­ńin­degi Ýań hannyń Temýjındi (Shyńǵys han) ókil uly sanaǵany da, ony han saılanǵanda aldymen osy  Ýań han qolda­ǵany da belgili. Hanzada Temýjınniń bala kezinde ákesi Esekeı qaza bolyp, handyǵy bytyrap, jetim hanzada aıdalada qalǵan kezinde onyń esin jıyp, etegin jaýyp, eliniń basyn qosyp bergen Kereı hany Tuǵyrul Ýań han ekenin tarıh kitaptary jazady. Temýjın merkitke attanǵanda sol joryqqa tek kereıdiń ózinen 20 myń qol atqa qonǵan delinedi. “Mońǵoldar al­ǵashynda kereılerge súıene oty­ryp, Mońǵo­lııa­daǵy ulystardy ózine baǵyn­dyr­ǵan. Kereılerge súıenbegende Shyńǵyshannyń sonshalyqty kúsheıýi múmkin emes edi”, dep jazǵan Rashıd-ad-dın. Alaı­da, dańqy tasyp, meı­manasy asqan tusta, Temýjın Shyńǵys hanǵa aı­nal­ǵan tusta ol kereılerdi, ta­rıhı qujat tilimen aıtsaq, “beıbit túrde el bolyp birlesýge” shaqy­rady da, munyń aıaǵy derbestikten aıyrylýmen bitetinin birden bilgen kereıler bul usynysty qabyldamaıdy. Eki jaqtyń 1203 jyly kes­kilesken shaıqasy bolǵanyn, kereı­lerdiń jeńi­lip, tarıh tuǵyrynan taıǵanyn, jeńilgen jaqtyń bir toby ata jurtynda qa­lyp, bir toby Ortalyq Azııaǵa bet burǵanyn ózińiz bilip otyr­syz. Kereı­ler­diń ózbektiń ara­synda da, qyrǵyzdyń arasynda da kezdesetini sondyqtan. “13 ǵasyr­dyń basynda mer­kitter­men birge Jem, Torǵaı ózenderi boıyna jetip, sonda qalǵan ke­reıler qazirge deıin óziniń ejelgi “kereıt” ataý­yn saqtap, jetirý birlestigi qu­ramy­na qosyl­ǵan”, deıdi “Qazaqstan” ulttyq ensıklopedııasy. Mekteptiń joǵary synyp oqýshylaryna da jaqsy belgili bul jaılardy jazyp otyrǵany­myz­dyń mynandaı sebebi bar. Biz Baıan-О́lgııge aımaqtyń 70 jyldyq toıyna bardyq dedik qoı. Sol toıdaǵy sherýde “1860 – Uly  kósh” degen jazýly  transparanttar qaıta-qaıta kólbeńdeı berdi. Úıge kelgen soń “Qazaq sovet ensıklo­pe­dııa­syn” qarap jibersek, Baıan-О́lgııge qatysty maqalada da “Qazaqtar bul jerge 19 ǵasyrdyń 68-69 jyldary ornalasty” (2-tom, 221-bet) dep ja­zyp qoıypty. Áıteýir, táýelsizdik tusyndaǵy jańa ensıklopedııamyzda mundaı úzildi-kesildi esh­teńe joq eken. Bul – Baıan-О́lgııdegi baýyr­la­rymyz úshin basyn ashyp aıtatyndaı mańyzdy másele. Biz sonda júrgende Úzben Qurmanbaıuly degen bir asyl aǵamyzben tanystyq. Úıinen dám de tattyq, ábden áńgimelestik te, bizdi ushaqqa deıin shyǵaryp ta saldy. Mońǵolııaǵa eńbek sińirgen baı­lanysshy ataǵyn alǵan, osy salanyń iri ma­many sanalatyn bul azamat tarıhty tereń biletin­digimen, bilgenin ádemi áńgimeleıtinimen tánti etti. Sol kisi álgi transparanttarǵa baıla­nys­ty: “Moń­ǵolııaǵa qazaqtar 1860 jyldarda alǵash kele bastaǵan” deli­ne­tin jattandy uǵym­nyń ózi úlken olqy­lyq, ári aqıqattan alshaq, kirme retinde kórsetip, ózimizdi qor tutýshylyq” deıdi de, oǵan my­nandaı ýáj aıta­dy: “Qazirgi Mońǵolııa jeri ejelden túrki, qazaq­tardyń mekeni boldy ma? Boldy. Muny kóptegen derek­ter dáleldeıdi. Qazaq halqynyń bir toby, ási­re­se Abaq kereıler Saryarqa, Syr boıynan aýǵan­da Qalba, Tarba­ǵataı, Altaıdyń kúngeı betinde ǵana tııanaqtap, turaqtap qalyp, 1860 jyldan ǵana osy Mońǵol jerine kelip qonystandy ma? Joq”. Úzben Qurmanbaıulynyń Mońǵolııa mádenıe­tine eńbek sińirgen qaıratker Shynaı Rahmet­ulymen birlesip jazǵan “Mońǵolııadaǵy qazaq halqy” kitabyn (Ýlaanbaatar, 2007) qarasańyz da, sol Islam Qabyshulynyń “Turan álemi” kitabyn (A., “Sanat”, 2007) qarasańyz da, R.Shynaıdyń “Mońǵolııa qazaqtarynyń ata-tek shejiresi” kitabyn (О́lgıı, 1997) kitabyn qara­sańyz da osyndaı oıǵa toqtaısyz. Baıan-О́lgıı­den Almaty arqyly qaıtqanymyzda eki kúndeı Ult­tyq kitaphanada otyrǵanymyzben qolymyz jet­pegen “Qazaqtyń qysqasha tarıhy” (Úrimji, 1994), “Altaı aımaǵynyń jaǵdaıy” (Úrimji, 1989), “Mońǵolııa qazaqtarynyń tarıhy” (О́lgıı, 1980), “Abaq kereı” (Kúıtin, 1994) sııaqty kitaptardyń da avtorlarynyń aıtatyny osy deıdi biletinder. Osylaı demeýi múmkin de emes. Mońǵol men qazaq tarıhy tamyrlasyp, qoıyn­dasyp ketkenin aıtýdyń ózi artyq. Abaı atamyz tipti: “Bizdiń qazaqtyń mańǵuldan shyq­paq­tyǵy bizge uıat emes, biraq bizdiń bilimsiz, ǵy­lym­syz qalmaqtyǵymyz uıat”, dep turyp aıtqan. Dál solaı bolmaǵanmen, qazaqtardyń da, moń­ǵoldardyń da ǵun (húnnú) taıpasynan shyqqanbyz deıtini ras. “Kereı, Naıman, Ýaq qatarly orta júz taıpalary Shyńǵyshan shapqynshylyǵynan keıin azyp-tozyp quryp ketti me, álde qazirgi qazaq dalasyna shyp-shyrǵasy shyqpaı dúrkirep qoparyla aýyp ketti me, nemese Mońǵol jerinde qalyp, túgeldeı Mońǵol halqyna sińisip ketti me degen saýal týady jáne bul úsheýiniń bir jaǵyna qaraı aýytqysaq shyndyqtan jyraqtap keter edik”, deıdi Ú.Qur­man­baıuly men Sh.Rahmetuly. “Aqıqat eki arada ja­tady” (“Istına lejıt pose­re­dıne”) dep orys aǵaıyndar aıtpaqshy, sol za­mandardaǵy mońǵol men qazaqtyń arasy qazir­gisinen áldeqaıda jaqyn bolǵandyǵy talassyz. Álemde tap-taza saqtalǵan halyq joq ta shyǵar. Rýlardan taıpalar, taıpalardan etnostar quralady. Kerisinshe emes. Qazaq ta solaı. Bútin­nen bólektenbeıdi, bólikterden bútindeledi. Mysaly, ózbek arasyndaǵy qońyrat, naıman­dar­dy solarǵa sińgen qazaq rýlaryndaı etip sóı­leı­tinder bar. Al durysynda qońyrat, naımandardyń etnostar aıyrylǵanda qazaqta qalǵandary qa­zaq­ty quraǵan da, ózbekte qalǵandary ózbekti qu­raǵan. Akademık V.Jırmýnskııdiń “Alpamysty” “qońyrattardyń taıpalyq eposy” degeni son­dyqtan. Biz sony ustana almadyq ta, IýNESKO kóleminde “Alpamys” toıy ózbek eposynyń ǵana merekesi retinde atalyp ketti. Biz sóz etip otyrǵan kereıler tarıhyna baılanysty da osyny aıtýǵa bolady. “Shyndyǵyna kelgende aýmaly-tókpeli zamanda kereı, naımandardyń deni keıde jyla-qonaqtaı jyljyp, keıde údere kóship, Deshti Qypshaq dalasyna qaraı qonys aýdarsa, taǵy bir bóligi mońǵoldarmen birge qalyp, solarǵa sińgen. Mońǵoldyń kóptegen halyqtary basqa elderge, qazaq dalasyna da baryp, sondaǵy halyq­tarmen bite qaınasyp, sińip ketken. Ǵ.Mú­sirepovtiń paıymdaýynsha, “Qazaqtar HI ǵasyrda “halyqtar qaqpasy” atalatyn Ile, Alakól arqyly Altaıdan kelgen” (“Mońǵolııa­daǵy qazaq halqy”, 52-bet.). “Qazirgi kezde osy eki halyqtyń jalpy sózdik quramynyń keminde 30 paıyzy tórkindes, uqsas ekendigin moıyndar bol­saq, budan 800 jyldyń aldynda keminde 80 paıyz uqsastyq bolmady degenińiz be?”, deıdi taǵy da sol avtorlar. Dál solaı bolma­ǵan­men, “mal”, “tól”, “súrkeı”, “qaryz”, “bólik”, “kúrek”, “sha­jyr­qaı”, “tura”, “bel”, “jarlyq” sııaq­ty kópte­gen sózderdiń mońǵolda da dál sol kúıinde nemese sál ózgertilgen kúıinde qoldany­la­tynyn ózimiz keshe ǵana kórip qaıttyq. Dastar­qan­daǵy qytaıy farfor qymyz tegenege “Baıan-О́lgıı – 70 jıl” dep jazyp qoı­yp­ty. “Qazaqsha jazypty ǵoı, sál ǵana qatesi bol­ma­sa” degenbiz ja­ny­myzdaǵy kórshi­mizge. “Joq, biz­de mundaı jazý­dyń bári tek memlekettik tilde ja­zylady. Moń­ǵoldar “jyldy” “jıl” deıdi”, dedi ol kisi. Degen­men, ár nárseniń óziniń qısyny bar. Biz Moń­ǵo­lııadan ala qaıtqan kitaptardyń birazynda qazaq pen mońǵoldyń tarıhı turǵydan jaqyndyǵyn tym tikeleı túsindiretin pikirler barshylyq ekenine de kóz jetti. “Esekeı batyr, Temýchınder alma-kezek Ýań hanmen aǵa-baýyr, áke, bala bolysyp tatý júr­gendigi, mońǵoldar men kereıler árdaıym aralas-quralas otyryp, qarym-qatynasta bolyp til­mash salmaı-aq til tabysyp qatynasýynan tartyp esh kedergi bolmaǵandyǵyna qaraǵanda ekeýi bir tilde sóıleıtin bir ult bolǵandyǵy daýsyz...” degen sııaqty pikirler, beri qoıǵanda, daýly. Munyń ózi tarıh ǵylymynyń saıasılanýǵa beıimdeý turatyn tabıǵatyn taǵy bir tanytady. Tipti qazirgi baıanólgıılik avtorlardyń halyqtardy ataǵanda da qazaqtardy “qazaqtar” dep, mońǵoldardy “Moń­ǵoldar” dep jazatynynyń ózi osyny kórsetedi. Shú­kir, úsh júz jyldaı orystyń bodany bolǵanda da ózimiz “orys” degen sózdi kishi árippen jazatynbyz. Sonymen, qazaqtar (jaraıdy, kereıler dep-aq sóıleıikshi) qazirgi Baıan-О́lgıı jerine HIH ǵasyrdyń 60-shy jyldarynda kelgen be, álde qaıta oralǵan ba? “Qazaqtardyń Mońǵolııa jerinde bolý, qo­nys­taný tarıhyna qatysty 3-4 eldiń tarıhshylary birlesip, tarıhı, arheologııalyq, t.b. jan-jaqty to­lyq tujyrym jasaýy kerek”, delinedi bul jaıynda “Mońǵolııadaǵy qazaq halqy” kitabynda. Sóz bar ma, birlese qarap, tolyq tujyrym jasaý artyq emes. Degenmen, biz qaraı alǵan ádebıetterdiń deni qazaqtar bul mekenge qaıta oralǵan degenge saıady. Nege? On toǵyzynshy ǵasyrdaǵy Reseı-Qytaı shekara mejelesýine deıin, tipti odan keıin de kóp ýaqytqa deıin kóshpendi jurttarda shekara degenniń ózi shartty nárse bolyp kelgen. Bul taqyrypty zerttegende osy tóńirekke jer shala kelý, qystap-jaılap ary-beri asyp júrý, biren-sarandap kelý, top-tobymen kelip túbeseli qonystaný degen ret, toptaýlar boıynsha qaraý kerektigin Baıan-О́lgııdegi baýyrlarymyz aıtyp ta, jazyp ta júr. Kóptegen derekterge súıene otyryp, olar Abaq kereı, naıman taıpalary ejelgi túrki topyraǵy, qazirgi Mońǵolııa jerinen kindik úzbegen, endi bir toby Qazaqstan jerinen beri bet alǵannan keıingi ýaqyttan-aq, búgingi Mońǵolııa shekarasyna jaılap-qystap, ıa mal otarlatyp bolsa da mekendene bastaǵan, 1760 jyldardan mal otarlatyp, qystap júrgen, 1830 jyldardan biren-sarandap kelip qonystanǵan, 1860 jyldardyń basqy sheninen top-tobymen kelip, túbeseli qonystanǵan jáne kelýshiler 1940-50 jyldarǵa deıin úzilmegen degen túıin jasaıdy. Osy túıin kókeıge qonady. Altaıdyń kúngeı betinen qazaqtardyń Mońǵolııaǵa kóshýiniń bir sebebi – egindiktiń kóbeıip, jaıylymnyń tarylǵany. Sodan keıin Qytaıdaǵy birinen keıin biri jalǵasa bergen kóterilister men soǵystar da yǵyr etken. Kereı rýlarynyń atalary arasyndaǵy bılik talasy da bólinip shyǵýǵa áser etipti deıdi. Eń bastysy – qazaqtarǵa erkin ómir kerek bolǵandyǵy. Jalpy, Qytaıdaǵy qazaq dıasporasy, Mońǵolııadaǵy qazaq dıasporasy degen uǵymdardyń ózi shartty. Grektiń “dıaspora” sózi “shashyraý” (“rasseıanıe”) degen maǵyna beredi. Bıologııada dıaspora dep ósimdiktiń analyq organızmnen tabıǵı túrde ajyrap, kóbeıýge, taraýǵa qyzmet etetin bóligin aıtady. Mıneralogııada  dıaspora dep mort synǵysh gıdroksıdter tobynyń mıneralyn aıtady. Ǵylym dıaspora kúshtep kóshirýdiń, genosıd qateriniń, ekonomıkalyq jáne geografııalyq faktorlardyń áseri saldarynan paıda bolatynyn aıtady. Evreı, armıan dıasporalary solaı qalyptasqan.  Qazan tóńkerisinen keıin, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldaryndaǵy demokratııalyq úrdisterden keıin orys dıasporasy solaı qalyptasty. Túrkııadaǵy qazaq dıasporasy da solaı qalyptasqan. Al Qytaı men Mońǵolııadaǵy qazaqtardyń jóni basqashalaý. Shyńjań óńiriniń qytaısha aıtylýy Sınszıan sózbe-sóz aýdarǵanda – “Jańa jer”. Odan da árige barsaq, Uly Qytaı qorǵany sol zamandaǵy túrkilermen shartty túrde bolsa da, shekaralyq beldeýdiń bir túri. Kim óz eliniń ortasynan qorǵan soǵýshy edi? Mońǵol eliniń qaq ortasynda jatqan Orhon-Enıseı eskert­kishteriniń túrki tilinde ekenin aıtpaı-aq qoıaıyq. Sondyq­tan bul elder­degi qa­zaq aǵaıyndar negizi­nen ózderiniń arǵy za­mandardaǵy ata jurt­ta­rynda turyp jatyr deýge bolady. Árıne, Baıan-О́lgıı qazaqtarynyń bul jerge údere kóshýi, toptasa qonystanýy 1860-shy jyldardyń aıaq sheni ekendigi eshqandaı talas týdyrmaıdy. Biz sonda bolǵanda qazaqtardyń Mońǵolııa jerine qonystanýynyń daýsyz artyqshylyqtaryn aıtqan pikirlerdi de, munyń keri yqpaldaryn aıtqan pikirlerdi de tyńdadyq. Bir jaqsysy, máseleniń eki jaǵyn qatar aıtatyn Úzben Qurmanbaıuly sııaqty salıqaly sóz ıeleriniń pikiri salmaqtyraq estiledi eken. Bulaı degende aǵamyz Baıan-О́lgııde tildiń shuraıly da taza saqtalǵanyn aıtady. Mońǵoldardyń keńqoltyq, keńbalaq minez tabıǵatyn, qazaqtarǵa qysym kórsetpegenin aıtady. Tipti sonaý 1940 jyly, osy aımaq jańa qurylǵanda bekitilgen Mońǵolııa Konstıtýsııasynyń 79-shy tarmaǵyna “Ult azshylyǵyna qyspaq jasaýshylar, nendeı bir shetqaqpaı  kórsetýshiler zań boıynsha jazalanady” dep jazylyp ta qoıypty. Aǵamyz Mońǵolııa qazaqtarynyń jalpy náýbetten negizinen aman qalǵanyn da aıtady. Mundaǵy náýbet qurbandarynyń sany myńǵa jetpegen kórinedi. Al sol kezde bar halqy 600 myńdaı Mońǵolııada 35 myń adam náýbet qurbandyǵyna shalynǵan eken. Úzben aǵa bulaı degende Mońǵolııa qazaqtarynyń dúnıejúzilik soǵystan syrt qalǵanyn, Baıan-О́lgıı jeri radıasııa, hımıkattar zalaldarynan taza bolǵanyn da aıtady. Altaı jeri qazir álemdegi eń taza ekologııalyq aımaqtar qatarynda kórinedi. Baıan-О́lgıı qazaqtarynyń shetinen shekesi shylqyp otyr ma sonda? Tipti de olaı emes. “Kóp halyqtyń ishinde az halyq qashanda armanyna jetpeıdi. О́geısýmen ótedi” – bul sózge qınala-qınala kelisesiń. “Qazaq degen ejelden qalyp­tas­qan ozyq salt-sanasy, asyl qasıeti bar dara ult, qaharman halyq. Úlken el, qazir egemendi táýel­siz el boldy. Al qazaq adamy naǵyz myqty bolsa, sol óz ultynyń, óz eliniń baqyty men qa­sire­tin bólisip, ortaqtasyp, namysyn birge arqa­lasar edi. Qandaı jaǵdaıda júrse de sheteldegi qazaqtardyń bir kemshin jaǵy osy dep oılaımyz” – bul sózge de kelisesiń. “Oılanamyz. Azshylyq azǵyndaýshylyqqa soqtyrady-aý dep qaıǵyramyz. 150 myń qazaq óziniń ulttyq qazanynda qaınaı almady. Sondyqtan da bulardyń ortasynan “sor­pa betine shyǵatyn” kúlli qazaqqa, álemge tany­mal uly adamdar týyp shyǵa almady, ıa tanyla al­mady. “Jaıaýdyń shańy, jalǵyzdyń aty shyqpas”. Eger bular qalyń qazaqtyń ortasynda bolyp, Shoqan, Abaı, Muhtarlardy jaqynnan kórip, qysqa merzimde bilse, olarǵa “uqsap baqqan” dana­lar týyp shyǵýy da yqtımal edi” – ıá, yqtımal edi. Onyń ústine Baıan-О́lgıı eldiń eń bir qıyr shetinde. Aýa raıy qolaısyz. Jerin de qunarly dep aıta almaısyń. Jumyssyzdyq áli beleń alyp tur. Aımaq ákimi Qabyl Sákeıuly baıan­ólgıılikterdi torqaly toımen quttyqtaýyn­da: “Tartystary men taıtalastary mol demo­kra­tııa men naryqtyq qatynasqa ótý, qalyptastyrý jolynda alǵa tartýmen kelemiz. Jarys pen báse­kesiz damys (“damý” degeni – S.A.) ta ilgeri júr­meı­di, demokratııanyń ejelgi klassıkalyq úlgi­sine aınalǵan elderdiń ózinde qazirge deıin ulasyp kele jatqan bul úrdis eshýaqytta úzilmek te emes, jalǵasa beredi. Tek zań aýqymynda, halyqtyń múddesine saı kelse ǵana bul qaıshylyq, qozǵalys ońyna bastaı bermek. Bilimdi, parasatty, baısaldy halqymyz osy qaǵıdany berik ustanady degenge senemin jáne sanaly túrde árdaıym bere­kede bolyp, bizde áli de bolsa sheshimin tappaı kele jatqan jumyssyzdyq, kedeılik qatarly kókeıkesti, kúrdeli máselelerge basa zeıin qoıyp, osy qıyn túıinderdi birlesip sheshýge shaqyramyn”, deıdi. Dál qazir Baıan-О́lgıı jurty negizinen Reseı men Qytaı arasyn­daǵy tranzıttik ornalasýynyń arqasynda arzan taýardy bergi jaqqa jetkizýdiń arqasynda amal­dap otyr. Qyzyq ózi. Qytaı men Mońǵolııanyń barys-kelisi vızasyz. Mońǵolııa men Reseıdiń, Mońǵolııa men Qazaqstannyń barys-kelisi vızasyz. Al Reseı-Qytaı, Qazaqstan-Qytaı barys-kelisi vıza arqyly. Eki ortada Mońǵolııa utysqa shyǵyp otyr. Meıli ǵoı, baýyrlarymyzǵa jaqsy bolsa boldy. TORQALY TOI Aǵylshynnyń fantast jazýshysy Gerbert Ýellstiń “Ýaqyt máshınesi” degen romany bola­tyn. Sol máshınege minesiz de ýaqyt keńistiginde ary-beri quıǵyta beresiz. Qalasańyz ótken ǵasyrǵa barasyz, qalasańyz keler ǵasyrǵa ótip ketesiz. Andreı Makarevıchtiń atyn sol romannan shyǵarǵan “Mashına vremenı” atty  toby áli kópke tanymal. Baıan-О́lgııge barǵanyńyzda sol “ýaqyt máshınesi” oıyńyzǵa oralady. Tap bir ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldaryndaǵy Qazaqstanǵa qaıtyp barǵandaı kúı keshesiz keı-keıde. Aımaq ortalyǵy, qala sanalatyn Baıan-О́lgııdiń ózinde 35 myńdaı ǵana turǵyn bar. Bákene-bákene toqal tamdar kóp. Mońǵoldardyń talaıy tipti sondaı úı de salyp almaı, qysy-jazy kıiz úılerinde tura beredi eken. Mundaǵy jurttyń ortasha aılyq tabysy 300 dollardyń mańaıynda delinedi. Biraz aqsha sııaqty. Alaıda, kúnkóris aýyr. Buıym ataýlynyń bári syrttan ákelinetindikten qymbat. Mysaly, benzın quny bizdegiden eki ese. Bıylǵy juttyń búkil Mońǵolııadaǵy maldyń shırek bóligindeıin qyryp ketkenin búkil álem biledi. Bul aımaqta da mal shyǵyny edáýir eken. Áıtse de, biz Baıan-О́lgııden júni jyǵylyp, saǵy synǵan eldi kórmedik. “Bas aman bolsa, mal ornyna keledi ǵoı” dep qazaqy keńdikpen neshe túrli maqal aıtyp júrgen bir jurt. Kedeılikti de kóp sóz ete bermeıdi eken. Qanaǵatshyldyq bar. “Qaıǵysyz jan semirer qara sýǵa”. Keshegi keńestik kezeńniń úsh-tórt saǵatqa sozylatyn saltanatty jınalystaryn saǵynsańyz Baıan-О́lgııge baryńyz. Aımaqtyq mýzykalyq qazaq drama teatrynyń ǵımaratynda ótken 70 jyldyq mereıtoı saltanatynyń sońynda tup-týra 140 adamǵa ordender men medaldar tapsyryldy. Prezıdıýmnyń birinshi qatarynda otyrǵandyqtan sonsha adamnyń qolyn alyp, quttyqtap shyqtyq. “Baıan-О́lgıı aımaǵy. 70 jıl” degen ádemi bir medal bizge de tıip qaldy. Saltanatty keshke Ýlaanbaatardan Uly halyq hýralynyń vıse-spıkeri, Úkimet basshysynyń orynbasary, mınıstrler, eki qazaq vıse-mınıstri, taǵy basqa da kóptegen laýazymdy tulǵalar qatysty. Ondaǵylar baspasóz relızi degendi onsha bile qoımaıtyn sııaqty. Kimniń qaı qyzmette ekenin, qaǵazǵa aty-jóni dál qalaı jazylatynyn anyqtaý múmkin emes. Sózdiń bári tek mońǵolsha. Qazaqtar basynda qazaqsha amandasyp alyp, sońynda qazaqsha qoshtasqan, rahmet aıtqan bolady. Tártip solaı. Qandaı memleket te, tipti Mońǵolııa sııaq­ty ekonomıkasy áljýazdaý memleket te memle­kettigin jasamaı qoımaıdy. Keıingi kezde qazaq mektepteriniń ózinde pánderdiń qazaq tili men ádebıetinen basqalarynyń bári tek mońǵolsha oqytylady. Dál qazir Mońǵolııa qazaqtarynyń tili taza tur desek te, bara-bara munyń ózi de tilge áser etpeı qoımaıtyny kúmánsiz. Sondyqtan da táýelsizdik jyldarynda atamekenge bet burǵan uly kósh aldymen osy Baıan-О́lgııde bastalǵan. Qazaqstanǵa qonys aýdarýshylar sany 1994 jyldyń aıaǵyna qaraı 60 myń adamǵa jetken eken. Odan keıingi ýaqytta ár túrli sebeptermen kósh qarqyny báseńsigen, munda kelgenderdiń keri kóship ketýi de kórinis bere bastaǵan. Mysaly, 1994-1996 jyldary Qazaqstanǵa kelgen 1500-deı otbasynyń árbir úshinshisi, ıaǵnı shamamen 500-deıi keri qaıtypty. Endi sol keri qaıtqandardyń keri qaıtý úderisi bastalyp jatyr. Qazaqstannyń daǵdarystan elden buryn shyǵýyna, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna, “Jol kartasyna” baılanysty jumys oryndary molaıatynyn ondaǵylar bizden kem bilmeıdi. “Qazaqstannyń jedel qaıta serpilip, qaryshtaǵan damysy, halqynyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsara bastaǵandyǵy keri kóshýdi sap tyıyp, atamekenge kóshem dep tirkelýshilerdiń sany údep, Qazaqstanǵa baryp qonystanǵan soń qaıta kóship kelgen bir top januıa qaıtadan kóship te ketti. Qazaqstan úkimeti de qazaqtardyń sanyn molaıtý, ulttyq birligin nyǵaıtý, sol arqyly ulan-ǵaıyr qazaq dalasyn kórkeıtýdi murat tutýda. Bul memlekettiń ǵana emes, ulttyq sáýle basynda bar qazaq balasynyń boıtumardaı áspetteıtin asyl muraty. Saıyp kelgende Mońǵolııa – osy elde turyp kele jatqan qazaqtardyń týyp-ósken, áldeneshe býyn ata-babalarynyń arýaǵy ornaǵan kıeli jer, qasıetti topyraq, halqy meıirban, tatý kórshiler. Al Qazaqstan Respýblıkasy  – qara shańyraǵymyz, qazaqtardyń bir ǵana uly Otany, ary men namysy, maqtanyshy”, dep tolǵanady bul jaıynda Úzben Qurmanbaıuly. Mundaǵylar Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń Dúnıejúzi qazaqtarynyń ekinshi quryltaıynda jasaǵan baıandamasynda: “Búgingi tańda Baıan-О́lgıı aımaǵy qazaq halqynyń ana tili eń taza saqtalǵan, salt-dástúri, ádet-ǵurpy, mádenıeti óziniń ejelgi boıaýyn joǵaltpaǵan óńirlerdiń biri” degenin maqtanyshpen aıtady. Solaı ekendigin eki taraptan qoıylǵan eki konsertte de kórdik. Maqpal Júnisova men Me­rýesh Bashaıdyń, О́mirqul Aınııazovtyń qandas­tary­myzdyń qolqasyn sýyryp alǵandaı etip shyrqaǵan ánderi júrek tebirentti. Solaı eken­digin erteńinde stadıonda uıymdastyrylǵan sal­tanatta da kórdik. Ásirese, sol sýretter kóz aldy­myzdan ketpeıdi. Qaımaǵy buzylmaǵan qazaqtyń biz umyta bastaǵan nebir syrly salt-dástúrleri kóz aldymyzdan jarqyldap ótti de jatty, ótti de jatty. Jıyrma birinshi ǵasyrǵa, úshinshi myń­jyldyqqa osyndaılyq tazalyqpen, osyndaılyq adaldyqpen, osyndaılyq ańǵyrttyqpen kirgen bizden basqa halyq álemde az bolar, tegi. Árıne, bul – ıdeologııalyq is-shara. Árıne, bul –uıym­dastyrylǵan saltanat. Árıne, eldegi ekonomıka­lyq ahýal, reformalardyń deńgeıi, demokratııa­landyrýdyń dárejesi munshama shattanýǵa, munshama shalqýǵa berik negiz bola qoımaıdy. Biraq sol saltanatqa qatysqan halyqtyń shyn shattanǵanyna, shyn shalqyǵanyna, ózderiniń atamekeninde ózderin baqytty sezingenine biz sendik. Neni baqyt dep senseńiz – baqyt sol. “Men ótermin, ótermin, ótermin men, Máńgilik sen qalasyń, saǵynyshym!” dep shyrqady Maqpal Muqaǵalı jyryna jazylǵan ándi jalpy qarasy jıyrma myńdaı adam jınalǵan stadıondaǵy saltanatta. Iá, kóp nárse ózgerer, talaı eldegi qandastarymyz atamekenine oralar, tipti bir zamandarda qazaqtyń ejelgi jerlerinde aǵaıyndarymyz az da qalar, biraq báribir bizdiń bir-birimizge saǵynyshymyz máńgilik bolar. Saýytbek ABDRAHMANOV. MOŃǴOLIIа, Baıan-О́lgıı aımaǵy.