Erkeǵalı Rahmadıev! Ol óziniń talantty shyǵarmalarymen – operalarymen, sımfonııalyq kúılerimen, poemalarymen, trýba men orkestrge, skrıpka men orkestrge jazǵan konsertterimen, basqa da týyndylarymen qazaqtyń mýzyka ónerin jarqyratyp álem sahnasyna shyǵarýǵa, ózge elderge, dúnıe júzine tanytýǵa qulshyna at salysyp qana qoımaı, ádebıettegi, mýzyka salasyndaǵy, ónerdegi attary búginde ańyzǵa aınalǵan Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Muqan Tólebaev, Qanabek Baıseıitov, Qurmanbek Jandarbekov, Júsipbek Elebekov, Manarbek Erjanov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Nurǵısa Tilendıev, Sháken Aımanov sııaqty talaı asyl sańlaqtarymyzben kezinde qoıan-qoltyq aralasyp ómir súrgen, solarǵa ini, dos bola bilgen, kókiregi altyn sandyq sııaqty, búgingi hám keler urpaqtar úshin injý-marjandaı syrlarǵa toly, ultymyzdyń maqtanysh tutar tulǵalarynyń biri.
Sonaý alysta qalǵan 1968 jyldyń ózinde-aq burynǵy Keńes Odaǵynyń aýzy dýaly marqasqasy, mýzykanyń bilgiri Rodıon Shedrın ol týraly bylaı dep jazǵan edi: “Onyń shyǵarmalary Eýropa men Azııanyń kóptegen elderinde, Amerıka kontınentinde oryndalyp keledi jáne árdaıym jurtshylyqtyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzýda. Erkeǵalı Rahmadıev – óz halqynyń mádenıetine tamyry tereń boılaǵan kompozıtor. Onyń mýzykasy arqyly qazaq óneri búgingi tańda elimizdegi eń tańdaýly konserttik estradalarda kórinis beredi; onyń shyǵarmalary shet elderde tabysty túrde oryndalady... Keńes eli synshylarynyń pikirinshe onyń mýzykasy qazirgi qazaq mýzykasynyń “vızıttik kártishkesine” aınalǵan”. Odaq kóleminde osyndaı baǵa alyp júrgeninde Erkeǵalıdyń jasy nebári 38-de ǵana eken.
Búginderi, Eraǵań 80 jastyń seńgirine shyǵaıyn dep otyrǵan kúni men ózimniń ol kisi týraly biletin, kóńilge túıgen biraz syrlarymdy halqymyzdyń yqylasyna bólengen “Egemen Qazaqstan” gazeti arqyly jurtshylyq nazaryna usynýdy jón kórdim.
Avtor.
“Erkeǵalı Rahmadıev Almatydan Astanaǵa kóship kelipti” degen habardy estigen soń zaıybym Habıba ekeýmiz qazaqy dástúr boıynsha Eraǵań men Klara jeńgeıge shańyraǵymyzdy kórsetip, erýlik berýdi oılaǵanbyz. Biraq meken-jaıy men telefonyn bilmeımiz. Jalǵyz qazaq halqy emes, berisi – burynǵy Keńes Odaǵyna kirgen respýblıkalardyń barlyǵy, árisi – shet memleketterdiń mýzyka súıer qaýymy atyna qanyq, HH ǵasyrdaǵy qazaqtyń áıgili kompozıtory Erkeǵalı Rahmadıevtiń ózin de, zaıyby Klarany da burynnan, Almatyda turǵan kezimizden jaqsy tanıtyn edik. Meniń áıelim Habıbanyń týǵan ápkesi Ámına Eraǵańnyń úıindegi Klara jeńgemizdiń etbaýyr jaqyn aǵasy, qazaqtyń belgili etnograf ǵalymy, professor Halel Arǵynbaevqa turmysqa shyqqan kezden bastap Eraǵańnyń ózimen, otbasymen jaqyn aralasyp ketkenbiz. Bastapqyda, Ortalyq partııa komıtetinde istegen jyldarymda jasy bizden edáýir úlken Eraǵańdy resmı jıyndarda, qyzmet barysynda kórgen jerde ishteı syılaıtynymdy, qadir tutatynymdy bildirip, ádeıilep sálem berip júretinmin. Keıinirek quda-jekjattyq jolymen anda-sanda bajam Haleldiń úıinde, bizdiń úıde, Eraǵańnyń óz úıinde dastarqan basynda kezdesetin boldyq. Ondaı otyrystarda Eraǵańmen birge bolý qyzyqty, ol aıtqan áńgimeler de, ázil-qaljyń da úıdiń ishin kóńildi kúlkige bólep, ajarlandyryp jiberetin. Astanadaǵy turaǵynyń deregin nemese telefonyn qaıdan tabamyz dep júrgenimizde Eraǵańnyń ózimen jáne jeńgemizben oılamaǵan jerde kóshede ushyrasyp qaldyq. Ol Habıba ekeýimizdi kórgen boıynda-aq: – Astanaǵa kelgenimizge biraz boldy. Sender kórinbeısińder. Ekeýiń bizge erýlik bermeı, op-ońaı qutylyp ketemiz dep oılap júrgen joqsyńdar ma? – dep birden ázilge basty. – Kelgenderińizdi estidik. Biraq ádristerińiz ben telefondaryńyzdy bilmeı, mysymyz qurydy emes pe, – dep aqtalyp jatyrmyn. – Endeshe, jaz úıdiń telefonyn. Al ádrisimizdi zvandaǵanda bilersińder, – dedi Eraǵań... Ol kisi úıge kelgende jalǵyz otyrmasyn dep birazdan beri dastarqanymyzda bolmaǵan taǵy birer dostarymyzdy qosa shaqyrǵanbyz. Eraǵań bul joly da ádettegisindeı kóńildi otyrdy. Klara jeńgemiz ekeýiniń Astanaǵa qalaı kóship kelgenin de qyzyqty etip áńgimelep berdi. – Úıdi sizge Prezıdentimiz bergenin bilemiz. Siz sonda ol kisiniń qabyldaýyna jazylyp, Astanadan úı suradyńyz ba? – degen ańǵaldaý suraqqa Eraǵań: – Jalpy, esimderi elge tanymal ájeptáýir azamattar ózderiniń jeke bastaryna qajetti birnárselerdi suraý úshin Prezıdentke kirýge umtylýlaryn óz basym durys dep sanamaımyn. Prezıdent – eldiń, halyqtyń adamy. Sondyqtan oǵan barǵanda da qoǵamdyq, halyqtyq, eldik máseleleri sóz bolýǵa tıisti. О́zim týraly aıtar bolsam, Prezıdentke bir barǵandaǵy aıtqan máselem – aqparat, sportpen birigip ketken Mádenıet mınıstrligin qaıtadan óz aldyna jeke shańyraq etip bólip shyǵarý jóninde bolǵan edi. Qandaı damyǵan, órkenıetti eldi alsaq ta, Ǵylym akademııasy, Mádenıet mınıstrligi joq el bolmaıdy. Eger mádenıetke alty qanat aq úı tigip berýge múmkindik jetpeı jatsa, úsh-tórt qanat bolsa da shańyraǵy, bosaǵasy bólek jeke úı tigip bergen jón-aý degen pikirimdi bildirdim. Aqparat deıtin úzdiksiz jumys isteıtin nárse ǵoı. Ana gazet ne jazyp jatyr, radıo ne dep sóılep jatyr, teledıdar ne kórsetip jatyr, qandaı kitaptar basylyp jatyr degen sııaqty. Tolyp jatqan dúnıe. Oppozısııa da bar degendeı. Eki salany bir adam basqara almaıdy. Qandaı keremet bolsa da. Erteden keshke deıin sol aqparatpen otyrady. Sóıtip júrgende mádenıet aqsap qalady. Al onyń da mýzykasy, teatrlary, kınosy, beıneleý óneri, taǵy basqa nárseleri tolyp jatyr dep. Obaly ne, bólip berdi ǵoı. Biraq keıin, ókinishke qaraı, jylǵa jetpeı qaıtadan biriktirip jiberdi. Keıin taǵy qaıtadan bóldi. Bul jerde men endi Elbasynyń, Úkimettiń isine tórelik aıtaıyn dep otyrǵan joqpyn. Úkimettiń saıasatynyń tolyp jatqan qatpar-qatpar astarlary bar emes pe... Taǵy bir barǵanymda sonaý toqsanynshy jyldardaǵy qıyn kezeńderde shet elderge ketip qalǵan mýzykanttarymyzdy, kompozıtorlarymyzdy, ónerli jastarymyzdy elge qaıtarý, ónerdi damytýǵa kóbirek qarjy bólý, opera, balet, sımfonııa sııaqty kúrdeli janrlarda jańa shyǵarmalar jazylýy úshin talantty kompozıtorlarmen shart jasasyp, tapsyrys berip, yntalandyryp otyrý sııaqty jaılar sóz boldy. Prezıdentke myń rahmet. Jalǵyz ekonomıkamyzdy ǵana emes, mádenıetimizdi de órge bastyrýǵa janushyra at salysyp júr ǵoı. Shúkirshilik, jańaǵy shettegi talanttarymyzdy elge qaıtarý, ónerdi órkendetýge qarjy bólý sııaqty máseleler de birte-birte óziniń sheshimin taýyp keledi. Osyndaı áńgimeler ústinde keıde basqa da taqyryptarǵa oıysyp ketetin jaılar bolady. Bir joly ol meni osyndaı bir áńgime ústinde jaılap-jaılap oppozısııa taqyrybyna qaraı qaqpaılady. Tikeleı aıtpaıdy, aqyldy adam ǵoı. Saılaý jaqyndap kele jatqan, oppozısııa óz belsendiligin barynsha kúsheıtip turǵan. Men ózim de eger Nurekeń osy taqyrypta áńgime qozǵasa ne aıtýǵa bolar edi degendi shamalap oılanyp barǵanmyn. Sodan aıttym: – Nureke, baıaǵyda Ǵabıt Músirepov aǵamyzben jıi aralasyp júrgenimde Moıynqum aýdanyna barǵan edik. Jambyl oblysynda. Betpaqdalanyń shetinde. Sonda Nazarbekov Aıtbaı deıtin azamat aýdandyq partııa komıtetinde hatshy boldy. – Bilemin, – dedi Nurekeń. – Sol kisi Ǵabańdy kóktem, kúzde ań-qus atyp, demalyp qaıtýǵa jylda shaqyratyn. Ǵabań qasyna meni ertedi. Kóktemde úırek atatynbyz. Kúzde qaz, qasqyrǵa baratynbyz. Bir joly mamyr aıynda attandyq. Umytpasam, mamyrdyń 5-i men 9-ynyń arasynda. Sol ýaqytta sheńgel de, sekseýil de, jıde de bári birge gúldeıdi. Olardyń ıisi en dalany, jer-kókti alyp ketedi. Ańqyǵan hosh ıis! Onyń qasynda fransýzyńnyń ıismaıynyń kók tıynǵa keregi joq. Biz kelsek, Ǵabeń ekeýmizge jatatyn úıdi bólek tigipti. Qasynda tamaq isteıtin, as ishetin úıleri bar. Solardyń birinde eki orys azamaty jatyr eken. Tamaqqa bizben birge kelip otyrdy. Surastyrsaq, Lenıngradtan kelipti. Munda neǵyp júrsizder dep edik, kelgen sharýalaryn aıtty. “Soǵystan buryn Lenıngradtyń Vyborg jaǵyndaǵy ormanda arnaıy qoryq ashyp edik. Soltústik buǵylarynyń ishindegi sırek, tańdaýly túriniń elý shaqty tuıaǵyn ósip-ónsin dep sol jerge ákelip jibergenbiz. Sodan soǵys bastalyp, álgilerge qaraıtyndaı jaǵdaı bolmaı ketti. Soǵys bitken soń jańaǵylardy baryp qarasaq, qasqyr jegen, bomba men snarıadtyń jaryqshaǵynan ólgen, tym azaıyp, jıyrma shaqtysy ǵana qalypty. Sondyqtan buǵylardyń ósip-ónýine endi kedergi jasamasyn dep, sol mańdaǵy qasqyrdyń bárin qyryp tastaǵan edik. Arada taǵy bir jıyrma bes jyldaı ótken soń álgilerdi baryp qaıta zerttesek, ábden kóbeıip, ósip-ónipti. Biraq baıaǵy túrleri joq, boılary alasarǵan, tapaltaqtaý, buǵaǵy men qaryndary salbyrap semirgen. Burynǵydaı moıyndaryn sozyp, aǵash japyraqtaryn jeýge erinedi, shamalary da joq. Aıaq astyndaǵy shópti ǵana jeıtin bolypty. Qımyldary marǵaý. Qasqyrlardy qyramyz dep buǵylardyń tuqymyn azdyryp, sıyrǵa aınaldyryp ala jazdappyz. Jaǵdaıdy qaıta túzeý úshin sizderden biraz tiri qasqyrlar alyp ketýge keldik dedi álgiler. Sóıtip, ormanda júrgen taǵyny ıt-qustar anda-sanda úrkitip turmasa, qaryndary qampıyp, sıyrǵa aınalyp ketedi eken. Saıasatkerler úshin oppozısııa da sol qasqyrlar sııaqty emes pe dep edim Nurekeń máz-maıram bolyp kúldi. Oıpyr-aı, qaıdaǵyny qaıdan taýyp aıtasyz. Taǵy da aıtyńyzshy dedi. “Oppozısııa degen sol. Sen taýda júrgen taǵysyń. Oıda júrgen ıt-qustar anda-sanda úrkitip turmasa bolmaıdy” dep ázildedim. Oppozısııa degen sózge ózimshe bir tapqan beıneli sýretim ǵoı. Osylaısha sózimiz, ázilimiz jarasyp júremiz. Jalpy men Elbasyǵa rızamyn. Qazaqstannyń qazirgideı tabystarǵa jetýi sonyń eńbeginiń arqasy ǵoı. Eger ol bolmasa jurt aqshasyna satyp ala almaıtyn úıdi maǵan da kim beredi, – dep rahattana kúldi Eraǵań. Sodan soń sózin jalǵady: – Prezıdentte bolǵan qabyldaýdy teledıdardan kórsetetin ádet bar ǵoı. Sol kúni de kórsetse kerek. Keshtetip Qaztaı Ultaraqov degen dosym úıge telefon soqty: “Áı, sen osy Elbasyǵa ne istep qoıasyń? Biz barsaq, basqalar barsa qabaǵyn ashpaıdy, sen barsań qarq-qarq kúlip otyrady”, – dep. Men de oǵan ázildedim: “Qaztaı, sen barsań ana sholaq qolyńdy ádeıi aldyńa ustap barasyń. Soǵysta jarty janymdy berip kelgenmin dep, oǵan birden mindet artasyń. Sodan keıin balańa jumys suraısyń. Nemereńe úı suraısyń. Prezıdent ne, barlyǵyn ońǵa, solǵa úlestirip otyr deısińder me? Ol da adamnyń balasy. Barǵan kisimen áńgimeleskisi keledi, áldenelerdi bilgisi keledi. Men barsam, eshteńe suramaımyn. Múmkin bolǵanynsha ana áńgimeni aıtyp, myna áńgimeni aıtyp, kúldirýge tyrysamyn. Jadyrap otyratyny sol,” – deımin. “Báse, sen barsań boldy, áıteýir, jarqyldaıdy da otyrady,” – dedi ol. – Sonymen endi Elbasynyń úı bergenine keleıin, – dep áńgimesin ári qaraı jalǵastyrdy Eraǵań. – Men odan úı suraǵan joqpyn. Shaqyrtyp alyp, úıdi ózi berdi. Úlken ulym Máskeýde oqyǵan jyldarynda golland qyzben tanysyp, soǵan úılengen. Qazir sol burynǵy kelinim nemerelerimizben Gollandııada turady. Jeńgeleriń Klara ekeýmiz jyl aralatyp, sonda baryp, nemerelerimizdiń qasynda bolyp, áńgimelesip, shúıirkelesip, maýqymyzdy basyp, solardy qyzyqtap, qydyryp qaıtamyz. Eki jylda bir ret baramyz. Qaltamyzǵa keıde gonorar, anaý-mynaý birnárse tússe, solardy balalarǵa ala júgiremiz. Sol ádetimizben jaz aıynda Gollandııada júrgen edik. Sol jerde túriktiń dúkeni bar. Olar maldy musylmansha soıady. Sol dúkennen qoıdyń etin alamyn. Etti týraǵannan keıin eń aldymen tuz sebý kerek. Sodan keıin ary qaraı taǵy baptaısyń. Sóıtip, shashlykty balalarǵa ózim pisirip beremin. Nemerelerim aıtady, “bizdiń atamyzdaı shashlyqty eshkim jasaı almaıdy” dep. Bir kúni Almatydan úlken qyzymyz telefon soqty: “Papa, sizdi Prezıdent 19 tamyzǵa, tańerteńgi saǵat 9-ǵa shaqyryp jatyr”, – dep. “Biz de qaıtýǵa 17 tamyzǵa bılet alyp qoıǵanbyz. Erteń ushamyz, úlgeremiz”, – dedim. 18 tamyzda Almatyǵa ushyp keldik. 19-ynda tańerteń saǵat 9-da Prezıdenttiń Almaty rezıdensııasynda, qabyldaýynda boldym. Kelsem, Imanǵalı Tasmaǵambetov ekeýi otyr eken. Amandasyp bolǵan soń Imanǵalıǵa qarap aıtty: – Astanany Arqaǵa kóshirgende qyzmette júrgenderimiz sypyrylyp kete berippiz de, keıde aqyl aıtatyn, keıde ursatyn aqsaqaldarymyzdyń barlyǵyn Almatyda qaldyryp ketippiz ǵoı, – dep. – Sondyqtan Erekeńdi Astanada qasymyzda júrsin, sondaǵy salynyp jatqan Pıramıda sııaqty mádenı qurylystarǵa bas-kóz bolsyn dep, ádeıi shaqyryp, osy kisige Astanadan páter bergeli otyrmyn, – dedi. Imanǵalı ol kezde Memlekettik Hatshy. Ol “durys, durys” dep qostap jatyr. Sóıtip, páterdiń barlyq qujattaryn qolyma tapsyrdy. Alǵash kóship kelgende biraz ógeısip júrdik. Jeńgeleriń ekeýmiz kúnde qala kóshelerimen jaılap qydyramyz. Keldiń, kettiń dep jatqan eshkim joq. Sodan, shamaly ýaqyttan soń Almatyǵa qaıtyp barǵanbyz. Sol jerde Nurekeńmen qaıta ushyrasyp qaldyq. – Oý, Ereke, men sizdi Astanada júr desem, munda júrsiz ǵoı, – dedi ol. – Astanaǵa bardym. Eki aı turdym. Báıbishemmen kúnde keshke jaılap qydyramyz. Keldi, ketti dep eskerip jatqan eshkim joq. Sodan Qarjy mınıstrligi turǵan alańǵa shyqtym da aıqaıladym: “Áı, astanalyqtar, Nurekeń kel degen soń kelip edim, eki aı turyp edim. Qazaqtyń ádet-ǵurpy, salty bolýshy edi. Úlken kisi keldi dep erýlik beretin edi. Biriń elep-eskergen joqsyń. Al men kettim ózimniń Almatyma!” – dep aıqaıladym da ketip qaldym, – dedim. Bul sózderime kúldi. Sonan soń: – Úırenesiz áli. Bári ornyna keledi. Sizdiń sonda turǵanyńyz jón, – dedi Nurekeń. Sodan beri osynda turyp jatyrmyz. Bir aýyz sózin jerde qaldyryp ne qylaıyn, halqymyzdyń baǵyna týǵan, elimizdiń keleshegi úshin tynym tappaı, eńbek etip, barlyq kúsh-qaıratyn aıamaı jumsap júrgen azamattyń, – dedi Eraǵań. – “Mádenı mura” jóninde májilis ótkizgende kórgen shyǵarsyńdar, oń jaǵyna otyrǵyzyp qoıdy ǵoı. Osy jerdegi úlkenimiz, aqsaqalymyz degeni-aý shamasy. – Qalanyń basshylary da eskerýleri kerek shyǵar, sizdiń osynda ekenińizdi, – dep men de sózimdi qystyryp jiberdim. – Toı-poı bolǵan kezderde qaldyrmaıdy, shaqyrady, – dedi Eraǵań. * * * Sońǵy tórt-bes jyl ishinde men Eraǵańmen óne boıy kezdesip, áńgimelesip júrip, ártúrli kóńil-kúıiniń, qýanǵan da, renjigen de sátteriniń kýási boldym. Ásirese “Abylaı han” operasy jazylyp bitip, sahnaǵa qoıylǵan, ádebıet pen ónerdiń aýzy dýaly ókilderiniń de, Reseı, Italııa sııaqty elderden kelip, operany tamashalaǵan mamandardyń da, qalyń jurtshylyqtyń da kóńilderinen shyǵyp, joǵary baǵalanǵan, Elbasymyz úı berip, Astanaǵa kóship kelgen kezindegi kóterińki kóńil-kúıi kóz aldymda. Osydan bes jyl buryn óziniń 75 jyldyǵyn Astanadaǵy Kongress-holda atap ótken Eraǵań qazirgisinen áldeqaıda tyń ári shıraq edi. Almatydan Astanaǵa kósherinde burynǵy bas qalamyzdaǵy konservatorııanyń rektory, mýzyka salasyndaǵy halqymyzdyń juldyz qyzdarynyń biri Jánııa Áýbákirova ózi basqaratyn oqý ornynda kompozısııadan sabaq beretin Eraǵańdy professorlyq qyzmetten bosatqysy kelmeı, ol ketken soń da aılyq jalaqysyn Almatydaǵy úıine berip jibergenin, balalary telefon soqqanda Eraǵańnyń: “Sender ony almańdar, men qyzmetten kettim ǵoı”, degenin, al Astanadaǵy Mýzyka akademııasynyń rektory, halqymyzdyń taǵy bir juldyz qyzy Aıman Musaqojaevanyń Eraǵańdy kele salysymen-aq qolqalap, akademııaǵa professor etip, ustazdyq qyzmetke shaqyryp alǵanyn shadyman kóńilmen aıtqan edi. Eger seniń bilimińdi, biligińdi, talantyńdy baǵalap, eki oqý orny talasqandaı bolyp jatsa, oǵan da árıne, shúkirshilik deý kerek shyǵar dep oılaǵanbyz. Al, Eraǵańnyń óz shákirtterine berer bilimi men ónegesi kóp qoı, árıne. Eraǵań sol jyldarda Mádenıet mınıstrligimen de úzbeı habarlasyp, respýblıkamyzdaǵy, Astananyń mádenı ómirindegi ártúrli sharalarǵa yntalana qatysatyn. Elbasymyzdyń ónerge degen oń kózqarasynyń arqasynda óner salasyna qarjynyń jyldan jylǵa kóbirek bólinip kele jatqanyna qýanatyn. “Qazir endi ekonomıkamyzdy túzep, azyraq es jıǵandaı bolǵan kezimizde Nurekeń sońǵy jyldardaǵy dúnıejúzilik qarjy daǵdarysynyń qıyndyqtaryna da qaramastan ónerge materıaldyq, moraldyq qoldaý kórsetýge barynsha kóńil bólip keledi ǵoı. Sonyń arqasynda Mádenıet mınıstrligi baıaǵyda synnan ótken jemisti ádisterdi qaıta jańǵyrtyp, dramatýrgterge – pesa, kompozıtorlarǵa – mýzyka jazdyrtýǵa arnaıy tapsyrystar bere bastady. Tapsyrystar berilýge tıisti kompozıtorlardy irikteıtin, olardyń jazǵan shyǵarmalaryn qabyldap alatyn komıssııanyń prezıdıýmyna meni de múshe etip kirgizipti. Munyń ózi jaýapkershiligi kóp dúnıe ǵoı. Baıaǵyda, jasyraq kezimizde bolsa sózsiz máz bolyp qalar edim, mine, meni qalaı baǵalaıdy dep. Bul joly onsha qýana qoıǵan joqpyn, – degen edi bir joly. – Qazir meniń sýyq aqylym aıtady: “Aptyqpa, áýeli osynyń qalaı is júzine asatynyn kózińe elestetip kórseńshi”, dep. Rasynda qazir aqsha alý úshin mýzykalyq úlken shyǵarma jazýǵa 30-40 kompozıtor japa-tarmaǵaı ótinish berdi delik. Keıin sonyń nátıjesin suraýǵa kelgende kópshiliginiń shyǵarmalary daıyn bolmaýy, jaramsyz, shala bolýy múmkin ǵoı. Prezıdent bergen grantqa sondaılardy kirgizseń, erteń ol jaza almasa, jaýapkershiliginen buryn uıaty órteıdi ǵoı, artynan: “myna aqsaqalǵa senip edik, súıtip edik, búıtip edik deıtindeı áńgimeler týyndasa”, – degen bolatyn. Taǵy bir barǵanymda Eraǵań ókinishti, renishti kóńil-kúıde eken. Sonyń aldynda uzaq jyldardan bergi ózimniń jaqyn dosym, akademık Rymǵalı Nurǵalımen telefon arqyly sóıleskenimde ol: “Men táýelsiz gazetterdiń birinen Eraǵańnyń sózi me, álde onymen ıntervıý túrinde me, berilgen bir materıaldy kórdim. Elbasyn kústanalaıdy. Sózderi jaman. Rahmadıevtiń aýzynan shyqty degenge sený qıyn”, – dep edi. Buǵan men de tań qalǵanmyn. Men biletin Eraǵań respýblıkamyzdyń ómirindegi bolyp jatqan oń ózgeristerge, ásirese, óner salasyndaǵy jańalyqtarǵa, tabystarǵa árdaıym qýanyp júretin. Kongress-holl men opera teatrynyń sahnalarynan sóılegen sózderinde de, gazettegi qysqa-qysqa lebizderinde de, ekeýara áńgimemizde de ekonomıkamyzdyń, halyq turmysynyń jyldan-jylǵa jaqsaryp, respýblıkamyzdyń mereıi halyqaralyq deńgeıde úzdiksiz ósip kele jatqany – Nurekeńniń arqasy, Elbasymyz aman bolyp, óziniń týǵan halqy úshin jantalasa atqaryp júrgen qyzmeti jemisti bola bergeı degen tileginen jazbaıtyn. “Eger Elbasynyń aıtqan sózderin, bergen tapsyrmalaryn úkimetimiz, mınıstrler, oblys ákimderi barlyq ynta-jigerimen, burmalamaı, buljytpaı oryndaıtyn bolsa, jaǵdaıymyz qazirgiden áldeqaıda jaqsaryp keter edi”, degendi de aıtatyn. Toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy halqymyz úshin asa aýyr kezeńde Eraǵańa úlken senim artyp, ony Mádenıet mınıstri etip taǵaıyndaǵan Nurekeńmen ol adamgershilik, syılastyq qarym-qatynasta bolatyn. 1994 jyly konservatorııanyń 50 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynǵa Prezıdent keletin bolǵanda, sol kezdegi rektor Dúısen Qaseıinov: “Bizge Nurekeń keledi, sol jıynda bir aýyz sóılep berińizshi”, dep qolqa salǵanda, Eraǵań zaldaǵy jurtty da, Nurekeńdi de kúldirip, rıza etip, áńgime aıtqan. Sahnanyń tórinde otyrǵan Elbasy sonda: – Ereke, anaý joly Kolbın myltyǵymdy tartyp aldy dep renishińizdi bildirip edińiz, sol myltyǵyńyzdy qaıtaryp bereıin dep alyp keldim. Imanǵalı, qaıda myltyq? – degende qashan da shapshań, jınaqy Imanǵalı: “Mine, Nureke”, – dep qolyna ustata bergen. Qorapqa salynǵan amerıkandyq “Braýn” eken. Eraǵań myltyqty alyp: – Rahmet, qaraǵym. – Biraq mynany kim berdi, qaıdan aldyń dese, ne betimdi aıtamyn? – degende, Elbasymyz qaıtadan: – Oıbaı, solaı eken-aý. Imanǵalı, al da mynany aqsaqaldyń atyna jazdyrt, – degen. Zaldaǵy jurt “bul shal tapqysh” dep taǵy da kúlkige qarq bolǵan. Keıinirek, taǵy birneshe jyl ótken soń Elbasymyz: “Jetpiske kelse de jetkizbeıtin ónerdiń tulpary Erekeńe”, dep jazdyrtyp, kúmisten jasalǵan at syılaǵan. Osy jaılardy biletindikten men Eraǵań Elbasyn jamandap ıntervıý beredi degenge sengenim joq. Qan qysymy kóterilip, aýyryp, mazasy bolyńqyramaı júrgen Eraǵańnyń kóńil-kúıiniń kúrt tómendep ketýiniń bir sebebi de osy gazettegi maqala eken. – Siz ol gazettiń tilshisimen sóılesip pe edińiz? – degen suraǵyma: – Joǵá. Qaladaǵy qazaqsha shyǵatyn basqa bir gazettiń tilshisimin, meniń de atym Erkeǵalı, sizben attaspyn. Birer ǵana suraq qoıamyn. Qysqasha jaýap berseńiz boldy dep jylpyldaǵan bir jigit kelgen. Men sózine senip, qujattaryn da suramap edim. Az ǵana áńgimelesip, ketip qalǵan. Sóıtsem, aty-jónin, isteımin degen gazetin ótirik aıtypty. Artynan ol aıtqan gazetke zvondap surasam, ondaı adam bizde joq deıdi. Oıyna kelgenin ottap jazyp, men eshqandaı qatyspaıtyn, tipten oqymaıtyn bir gazetke aparyp beripti. – Maqalany shyǵararda: “Sózderińizdi bergeli jatyrmyz, oqyp kóresiz be?” dep gazettegiler habarlasqan joq pa? – degenimde: – Qaıdaǵy, – dedi Eraǵań. – Sondaı materıal qoldaryna túskenine qýana-qýana basqan bolar. – Álde gazettiń ózi uıymdastyrǵan nárse emes pe? – dedim kókeıime kelip qalǵan kúdigimdi de jasyrmaı. – Múmkin ondaı alaıaq jigitti sotqa bergen durys shyǵar? – Qalaı beremin? Men onyń aty-jónin de anyq bilmeımin ǵoı, – dedi Eraǵań sharasyz keıippen. Men Eraǵańnyń kóńil-kúıin odan ári buzbaıyn dep, bul taqyrypqa budan keıin qaıtyp aıaq basqan joqpyn... Jalpy, Eraǵańnyń óziniń ómiri – halqymyzdyń da bastan keshken barlyq hıkmetteri men qıyndyqtaryn, júrip ótken kúrdeli joldaryn eske túsiredi. Ne kórse de ol barlyǵyn óziniń elimen birge kórgen. Kóz júgirte sholyp kóreıikshi. * * * Eraǵań 1930 jyly 1 tamyzda, Semeı oblysynyń Shubartaý aýdanyndaǵy toǵyzynshy aýylda sol óńirge belgili aqyn, dombyrashy Rahmadı Jabyqbaevtyń otbasynda dúnıege kelipti. Anasy Bátish turmysqa erte shyǵyp, 13 qursaq kótergen eken. Sonyń 10-y shetinep ketip, Bıǵalı, Erkeǵalı jáne eń kenje qyzdary Táttiǵaısha ǵana tiri qalypty. О́tken ǵasyrdaǵy halqymyzdyń ómirin ózgertken qazan tóńkerisine deıin de, odan keıingi Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldarynda da qazaq áıelderi balany kóp týǵany, 10 balany, odan da kóp sábıdi dúnıege ákelý úırenshikti jaǵdaı bolǵany tarıhı derekterden belgili ǵoı. Búgingi kúnniń bıiginen qaraǵandaǵy jáne bir tań qalarlyq nárse – bala óliminiń shekten tys kóp bolýy. Halqymyzda: “Balany kim tappaıdy, turaryn aıt, dúnıeni kim tappaıdy, quraryn aıt” degen. Burynnan aıtylyp kele jatqan, ókinishke toly, sábıinen aırylyp, ózegi órtengen ata-anany jubatý úshin aıtylatyn maqal sol kezderden qalǵan mura sııaqty. Eraǵań týǵannan keıin keshikpeı Semeı óńirin de asharshylyq jaılap, el qyrylyp, qyrylmaǵany shubyryp, jan-jaqqa bosyp ketken. Ákesi Rahmadı óziniń otbasymen talǵajaý eter talshyq izdep, balyq aýlap kún kórmek bolady. Jetisý óńirindegi Lepsi ózeniniń Balqashqa quıar tusyna kelip, qonys tebedi. – Men eki jastan endi asqanda asharshylyqtyń, ashtyqtyń kesirinen qyrqulaq, dińgene degen aýrýǵa ushyrappyn. Tura almaı, júre almaı jatyp qalyppyn. Ákem men sheshem kótergenniń ózinde oıbaı salyp, shyryldap jylaıdy ekenmin. Qıyn aýrý bolypty. Menen úlken aǵam bar. Sheshem aıtyp otyratyn, sol aǵamnyń mańdaıy shot bolyp irińdep, kólkildep isip ketti dep. Meniń eki aıaq, eki qolym tartylyp qalǵan. Balqashtyń bergi Arqa jaq qabaǵy jartastar bolatyn. О́zderiń sekildi eldegi áldi jigitter muzdyń sheti sógilgennen keıin, naýryzdyń ekinshi jartysynda sol jartastarǵa salǵan qustyń jumyrtqalaryn qaıyqpen jınap alyp ákeletin. Onyń ishinde shaǵalanyń, úırektiń, qazdyń, áıteýir tasqa jumyrtqalaıtyn qustyń barlyǵynyń jumyrtqasy bar. Taý-tastyń qııalaý jerlerinde sarymsaq ósedi. Jabaıy jýa deıdi ony. Sheshem álgi jýany jigitter jınap ákelgen jumyrtqamen qosyp berip, sony jep, eptep júretin bolǵanmyn. Balalyq kezden taǵy bir esimde qalǵany 1934 jyly kóktemde, naýryzǵa qarsy árbir úıge eki-ekiden qozy ákelip bergeni. Biz týmaı turyp kámpeske bolyp ótken. Al biz – ózimiz týǵannan keıin maldy kórmeı ósken balalar edik. Ol kezde el ishinde jaǵdaıy kelgen úıdiń ǵana ıti bolatyn, bizder sodan basqa tórt aıaqtap júretin janýar kórgen emespiz. Sonda álgi qozylardy alǵashqyda “kúshigim, kúshigim” dep shaqyrǵanymyz áli kúnge sheıin esimde qalypty. 1934 jyldyń kókteminde asharshylyq bitti ǵoı deımin, mal ákelip bergenine qaraǵanda, – dep eske alady Eraǵań. 1934 jyly Almatyda halyq talanttarynyń, ónerpazdarynyń alǵashqy sleti bolyp ótkeni, ákesi Rahmadı soǵan qatysyp, Jambyl atany, Kenen atany kórgenin aıtyp kelgeni, keıde óziniń aıtysqan aqyndaryn da áńgime etip otyratyny Eraǵańnyń esinde. “Júldege ilingen bolýy kerek. Aýylǵa bes-alty tabaǵy bar bir patefon, bir mandolın, bir velosıped alyp kelgenine qaraǵanda. Slette altynshy oryn aldym dep aıtqany esimde”, – deıdi ol. 1941 jylǵy elimizge, basqa da kóp halyqtarǵa qaıǵy-qasiret ákelgen, alapat, qandy qyrǵyn soǵystyń qalaı bastalǵany da onyń esinde. – Balqashtyń ońtústik-shyǵys jaǵynda “Aıalaq”, “Qarashyǵan” degen jerler bar. Sol arada ákem mal baǵyp otyrǵan. Kóz aldymnan áli kúnge mynadaı sýret ketpeıdi. Ákem aıqaılap keledi: “Oıbaı, jigitterdiń barlyǵyn katermen alyp keledi, soǵysqa áketip bara jatyr eken”, dep. Shesheme: “Nanyń, qymyzyń bolsa, tezirek birdeme daıynda. Jigitter ana jerge túsedi. Sodan ary qaraı olardy máshınemen alyp ketedi. Eń bolmasa qoshtasyp qalaıyq”, – dep aıtyp jatyr. Ekeýi anaý-mynaýlaryn alyp, qońyr bıege asyǵa mińgesip, eń bolmasa balalarǵa dám tattyryp qalaıyq dep jeldire jóneldi. Balqash kóline aý salyp júrgen jigitterdiń 18-30 jas arasyndaǵylaryn soǵysqa jiberemiz, 30-45 jas arasyndaǵylaryn eńbek armııasyna jiberemiz dep sypyryp jınap alyp kelgen ǵoı túgeldeı. Bizdiń bir kolhozdan ǵana 68 adam ketti maıdanǵa. Sonyń 7-8-i ǵana aman qaıtty, – dep eske alady ol. Bastaýysh mektepti óz aýyly “Jańa tileý” kolhozynda bitirgen Erkeǵalı odan keıingi klastarda ózderinen jeti shaqyrym jerdegi orta mektebi bar “Úlgi” kolhozynyń ınternatynda jatyp oqýǵa májbúr bolady. Bul – ataqty kompozıtorymyz Muqan Tólebaevtyń týǵan aýyly edi. Osynda oqyp júrgeninde ol Muqan aǵasynyń 1944 jyldyń kókteminde elge kelgeniniń ǵana emes, mektep úıiniń bir bólmesine pıanıno ákelgizip qoıǵyzyp, “Birjan – Sara” operasynyń birinshi aktisin qalaı shyǵaryp, notaǵa qalaı túsirgeniniń de kýási bolady. Bir joly munyń dombyrany qalaı tartatynyn kórgen Muqan aǵasy rıza bolyp: “Qaǵysyń jaqsy eken, ónerińdi óristete ber, aınalaıyn! Senen túbinde kompozıtor shyǵady”, – dep rızalyǵyn bildirip, bata-tilegin aıtypty. Múmkin sol sózderdi sol kezde-aq Muqańnyń aýzyna perishteler saldy ma eken... * * * 1948 jyl – Erkeǵalıdyń ómirindegi betburysty kezeń bolady. Ákesi Rahmadı dúnıeden ótti. Sol jazda bulardyń aýylyna el aralap, konsert qoıyp, Almatydaǵy P.I.Chaıkovskıı atyndaǵy mýzykalyq ýchılıshege talantty jastardy iriktep, izdep júrgen, ishinde Nurǵısa Tilendıev bar brıgada keledi. Nurǵısa aǵasyna Erkeǵalıdyń dombyra shertisi unap, ol oǵan mýzykalyq ýchılıshege túsip oqýǵa keńes beredi. Sol jazda ústine tor kóz qyzyl máıke men áskerden kelgen aǵasynyń gımnasterkasyn jáne galıfe shalbaryn, aıaǵyna qyzyl náskı men tabany jelingen tápishke kıip, qolyna juqa taqtaıdan kesip jasalǵan shamadan ustaǵan Erkeǵalı Almatyǵa kelip, naǵashy apalarynyń: “Seniń qabiletiń bar, ǵalym bolasyń, KazGÝ-ge, ne KazPI-ge bar”, degen úgitin tyńdamaı, mýzykalyq ýchılıshege oqýǵa túsedi. 1948 jyl – “kártishke júıesiniń” áli bitpegen kezi. Mýzykalyq ýchılıshe jataqhanasynyń úlken bólmesinde 25 bala jatatyn. Ash ózekti jalǵaý úshin balalar tań atpaı turyp, saǵat altyda dúkenge barady. Saǵat segizde dúken ashylady. Bular kelgende kezekte 200-300 adam turady. Biraq balalardyń jeke alǵandaǵy stıpendııasy bir bólke nanǵa da jetpeıdi. – Ishimizde áskerden kelgen qazaqtyń bir jas leıtenant jigiti bar edi, – dep eske alady Eraǵań. – Bir kúni sol bizderdi jınap alyp, bylaı dedi: – Biz bulaı kún kóre almaımyz. Stıpendııamyz nanǵa jetpeıdi. Sondyqtan birigeıik. Men soǵysty kórip keldim. Qarsy bolmasańdar men senderge starosta bolaıyn. Meniń aıtqanymdy eki etpeısińder. Biraq men senderge teris eshteńe aıtpaımyn. Ne bolsa da kúnimizdi birigip kóreıik, – dedi. Biz kelistik. Qazaqstanda turyp, qazaqtyń momyndyǵyn aıtaıyn endi. Kezektegi orystar keıde “kalbıt” dep qazaqty kezekten laqtyryp jiberedi. Jýas halyqpyz ǵoı. Men aıtar edim “ynjyqpyz” dep. Álgi leıtenant jigitimiz nanǵa 4-5 bala bolyp, kezektesip barasyńdar degen tártip engizdi. Bireýimiz kezekte turamyz da, úsh-tórteýimiz qasynda bolamyz. Bizge endi bireýi de batpaıtyn boldy. Starostamyz biz ákelgen nandy ortasynan qaq bóledi. Jartysyn keshke jeımiz dep ádemilep orap qoıady. Jarty nandy 25 bólikke bóledi, qalyńdyǵy sirińke qorabynyń ar jaq, ber jaǵyndaı. Shaı, sút, qant degen joq. Sháýgimge sýdy toltyryp qaınatyp, daıyndap qoıady biz nan ákelgenshe. Týraǵanda úgilip túsken qoqymdy da jerge tastamaıtyn edik. – Senderdiń árqaısyńa pásilke kelip júr, men baıqap júrmin, – dedi starostamyz birde. – Buny bylaı isteıik. Pásilkeni alyp kelińder, ashpańdar. Osy jerde ashasyńdar. Ishinde ózińe dep jibergen kıim-keshek, anaý-mynaý bolatyn bolsa, oǵan eshkimniń daýy joq. Al tamaqty ortaǵa salasyńdar, – dedi. Elden ne keledi? Jent, qatyrǵan qaýyn qaq, alma, tary keledi. Sony alady da, qyldaı ǵyp ekige bóledi. Jartysyn “mynaý seniń sybaǵań” dep pásilkeniń ıesine beredi. О́ziń jeısiń be, joldastaryńa beresiń be, ol óz erkiń deıdi. “Al, qalǵan jartysy ortaq, qarsylyǵyń joq qoı?” – deıdi. Kim qarsy bolsyn. “Ekinshi kýrsta bastapqydaǵy 25 baladan 6 bala ǵana qaldyq. Qalǵany shydaı almady. Kópshiligi elge ketip qaldy, qaısybiri basqa oqýǵa túsip ketti degendeı. Bizder aýdannan 6 bala bolyp kelgen edik, sodan eki bala ǵana qaldyq. Bir jyl, bir jarym jyl oqyǵandardyń qalaı degenmen mýzykadan habary bar ǵoı. Elge baryp, ansambl quryp, mektepterde mýzyka sabaǵyn berip, kúnderin kórip ketti. 1949 jyldyń aıaǵynda “kártishke júıesin” toqtatty, biz sony da kórdik. Ol da bir ózinshe zaman bolatyn”, – der edi Eraǵań áńgimelesip otyrǵanymyzda. Taǵy bir aıtatyn nárse, aldynda stıpendııanyń az, turmystyń, tirshiliktiń qanshalyqty qıyn bolǵanyn aıttyq qoı, osy sebepti Erkeǵalı 1949 jyly ózi mýzykalyq ýchılıshede ekinshi kýrsta oqyp júrgen kezinen bastap Mánshúk Mámetova atyndaǵy pedagogıkalyq ýchılıshege orkestr quryp, sabaq beretin muǵalim bolyp, qosymsha qyzmetke ornalasady. Bul jumysyn negizinen keshkilik ýaqyttarda atqarady. Sol jyldarda belgili ánshi Baqyt Áshimova pedýchılıshede Eraǵańnan oqyǵan, ol bir jaǵy án salatyn, bir jaǵy orkestrdegi bas dombyrada oınaıtyn. Keıin belgili qoǵam qaıratkeri bolǵan Ǵaınıken Aıdarhanqyzy Bıbatyrova skrıpkada oınaıtyn. Erkeǵalıdyń da ózinshe yńyldap, yrǵaqtar izdep, án shyǵara bastaǵany osy kez. Ǵalı Ormanovtyń “Táı-táı” deıtin óleńine án jazyp, ony sol kezdiń ózinde ataqty kompozıtor bolǵanymen, ómirde óte kishipeıil Latıf Hamıdıge kórsetkeninde ol kisi ony balasynbaı, talaptanyp júrgenine qoldaý bildirip, aqyl-keńesin aıamaı, budan bylaı da shyǵarmalar jazyp, maǵan kórsetip tur dep qamqorlyq jasaıdy. Erkeǵalıǵa ártúrli mýzyka jazýǵa keńes berip, baýlıdy. Sol jyldarda Látekeńniń demeýimen “Jasyl orman” (sózi S. Máýlenovtiki), “Aq Edil” (sózi Q.Bekhojındiki), “Analar beıbitshilik tileıdi” sııaqty ánderin, tyrnaqaldy týyndylaryn jazady. 1952 jyly Erkeǵalı ýchılısheni jaqsy bitirgen soń ony konservatorııaǵa, E.Brýsılovskııdiń klasyna qolynan jetelep alyp barǵan da sol Latıf Hamıdı aǵamyz bolatyn. Konservatorııada Erkeǵalı barlyq pánderge ynta qoıyp, óte jaqsy oqýymen birge endi E.Brýsılovskıı sııaqty bilikti ustazdyń tárbıesimen halyq áni “Láılimge” mýzykalyq varıasııalar jazyp, kompozıtorlyq tehnıkasyn jetildire túsedi. О́ziniń bul shyǵarmasyn qazaq halyq aspaptary úshin notaǵa túsirip, ol radıo men konsert alańdarynda jıi-jıi oryndala bastaıdy. Hor kapellasyna arnap “Týǵan aýyl” atty tórt bólimdi sıýıta, fortepıanoǵa arnap “Abaı saryny” atty alǵashqy poemasyn jazady. Osy poema Máskeýde ótken Búkilodaqtyq konkýrsqa qatysyp, jurt nazaryn aýdaryp, dıplomǵa ıe bolady. Máskeýden tabyspen oralǵan Erkeǵalı odan saıyn qanattanyp, 1916 jyldyń oqıǵalaryna arnap “Amangeldi” atty sımfonııalyq poemasyn týdyrady. Bul shyǵarmasynyń da qadamy qutty bolyp, keıinirek Qyrǵyzstanda, Máskeýde de oryndalyp, gramplastınkaǵa jazylyp, taraıdy, mýzykalyq oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyqtarǵa kirgiziledi. Endi eń úlken janrǵa qulash uryp, S.Toraıǵyrovtyń qara sózben jáne óleńmen jazylǵan “Qamar sulý” romany negizinde opera týdyrýdy maqsat etken Erkeǵalı onyń birinshi aktisin jazyp bitirip, dıplom jumysy retinde qorǵaıdy. Sóıtip konservatorııany 1957 jyly úzdik dıplommen bitirip shyǵady jáne Kompozıtorlar odaǵyna múshelikke qabyldanady. Konservatorııany úzdik bitirgen ony Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti arnaıy stıpendııa taǵaıyndap, Máskeý konservatorııasynyń aspırantýrasyna oqýǵa jiberedi. Máskeýde oqyp júrgeninde onyń jeke ómirinde aıtarlyqtaı eleýli ózgeris bolady. Almatyǵa bir kelgen saparynda konservatorııany ózinen buryn bitirip, horeografııalyq ýchılıshede dırektor bolyp qyzmet atqaryp júrgen dosy Jeksenbek Erkinbekovtyń úılený toıynda symbatyna sulýlyǵy saı, KazPI-diń stýdenti, bolashaq jeńgemiz Klaramen tanysady. Bir-aq sóılemmen qysqa qaıyryp aıtar bolsaq Eraǵań da, Klara da mahabbatta baqtary janyp, joldary bolǵan jandar. Jalpy, Eraǵańnyń ómiri – tynymsyz eńbektený, úzdiksiz órleý, ósý joly. Máskeýde oqyp, bilimin odan ári tolyqtyryp, tereńdetip, shyńdaı túsedi. Qaıtyp kelgen soń kóptegen shyǵarmalar jaza júrip, qyzmet baspaldaǵymen bıikke órleıdi. Qaı iske de jaýapkershilikpen qaraıtyny, alǵyrlyǵy, adamgershiligi, uıymdastyrý qabiletiniń zorlyǵy, sharshaýdy bilmeıtin eńbekqorlyǵy erte elenip, eki jyl Jambyl atyndaǵy Qazaqtyń memlekettik fılarmonııasynyń kórkemdik jetekshisi, bes jyl boıyna respýblıkamyzdyń Mádenıet mınıstrliginiń О́ner isteri jónindegi bas basqarmasynyń bastyǵy, segiz jyl Almaty konservatorııasynyń rektory, jıyrma bir jyl úzdiksiz Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵynyń tóraǵasy, al elimiz táýelsizdik alǵan tusta úsh jyl boıyna alǵashqy Mádenıet mınıstri bolyp qyzmet atqarady. Bes ret Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtattyǵyna, 1989-1992 jyldarda KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtattyǵyna saılanady. Osy qyzmetterdiń qaı-qaısysyn atqaryp júrgende de ol eshýaqytta ózine áldeqandaı bir jeńil joldar men jan tynyshtyǵyn izdemegen. Máselen, memlekettik fılarmonııanyń kórkemdik jetekshisi bolyp júrgeninde jazǵy naýqandyq jumystardyń qyzǵan shaǵynda Qurmanǵazy orkestrimen birge el aralap, konsert qoıýǵa shyqqandaryn aıtqan edi bir joly. – Qyrman basynda, qoı qorada, jańbyr jaýmasa boldy, ashyq aspan astynda otyryp ta konsert bere beretinbiz. Birde sondaı saparmen Almatydan shyǵyp, Talǵardan, Eńbekshiqazaqtan, Shelekten, Kegennen, Narynqoldan ótip, Uıǵyr aýdanyna qaraı jyljyp kele jatyrmyz. 65 adambyz, aǵashtan jasalǵan eki-úsh avtobýsymyz bar. Ishi shańǵa tolyp ketedi. Qazirgideı jaıly, jaqsy avtobýstar, jol da joq qoı ol kezde. Sharshap, shóldep, Lenın atyndaǵy kolhozǵa jettik. Qaıda túsemiz, qalaı jaıǵasamyz degendi shesheıin dep keńsege barsam, bir jas jigit otyr, partorgpyn deıdi. Bastyq qaıda desem, aýdanǵa ketken, búgin kele me, kelmeı me, bilmeımin deıdi. Qaraǵym, sharshap keldik dedim. Ol kezde otyzdaǵy kezim, ol menen de jas bolsa kerek. Bizdi úılerge bólmeısiń be, joldan tıtyqtap keldik, dem alyp alsaq dep edim, joq, bastyq kelmeı men eshteme jasamaımyn dedi. Ishimnen jarylyp turmyn. Aýyl onyki, ne aıtasyń. Kún ystyq. Sodan ne isterimdi bilmeı, dalada otyr edim, saǵat tórttiń kezinde bastyq keldi. Egdeleý aqsaqal eken. “Orkestrmen kelgen jigit sensiń be?” – dedi. “Iá” dedim. “Kir, qaraǵym”, – dedi. Kirdim. Amandastym. Sodan keıin ol otyryp “konsert bolmaıdy” dedi. Jarylyp kete jazdadym. Sony baıqaǵan ol: – Ashýlanba, qaraǵym, – dedi. – Búgin konsert bolmaıdy. Sender aýyldan shyqqaly eki aıdyń júzi bolyp qalypty. Anaý Uzynaǵashta Mahmedov Tursyn degen kisi senderdi bir ret monshaǵa túsirgen, dem aldyrǵan. Sodan keıin sender shań, topyraqtyń ishinde kele jatyrsyńdar. Búgin monshaǵa túsesińder. Konsert erteń bolady, – dedi. “Erteń bálen aýylǵa baratyn edik”. “Ony da bilemin” dedi. “Búrsikúni túglen aýylǵa baratyn edik”. “Onyń bárin bilemin. Ony túgel jaılap keldim. Solardyń bárinen alatyn aqshalaryńdy osy aradan alasyńdar. Búgin úıdi-úıge tarap jatasyńdar” dedi. Keshkisin bir bala júgirip keldi. Sizderdi atam shaqyryp jatyr, úıden kelip tamaq ishsin deıdi dep. Bes-alty adam bardyq. О́zi sondaı salaýatty, baısaldy aqsaqal eken. Bir ýaqytta úlken tabaqpen appaq qardaı birdeme
