Janserik

Bul estelik maqala osydan 4-5 jyl buryn jazylǵan edi. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti akademık Rymǵalı Nurǵalıdyń 65 jyldyǵyna arnap maqalalar jına­ǵyn shyǵarmaq bolsa kerek. Kitapty qurastyrýshylar: “Rekeń sizge ótinish jasady”, – degen soń bul dos tileginiń óteýi bolatyn. Estelikte kúnde kórip, kúnde aralasyp júr­­­gen joldasymnyń keıbir pendelik minezderin de qatqyldaý jazyp jibersem kerek. Soǵan ókpelep qala ma degen oımen: “О́ziń oqyp shyǵyp, unatpaǵan jerińdi syzyp tastarsyń”, – dedim. Ol birneshe kúnnen keıin maqalany qaıtaryp berdi. Birer sózdi ǵana túzetipti. – Orazalınovskıı (ázildep osylaı ataıtyn), jazǵanyń qatyp tur. Rahmet! Árıne, maǵan sen ǵana aıtatyn syn bar. Al ekeýmiz biletin talaı qımas sátter qamtylmaı qalǵan eken. Olardy umytpa! – dedi. – E-e, búgin-erteń óleıik dep turǵanymyz joq qoı. Áli jazylar.... Sol qaıran dos qazir kózden bulbul ushty. Shynymdy aıtsam, bul qazanyń tosyn bol­ǵany sonsha, áli esimdi jınaı almaı júrmin. Ol ádetinshe telefon soǵyp, óziniń bir jas úlkendigin buldap: “Áı, “aǵa”, qashan ini bolyp meni izdeısiń?” – deıtin sııaqty. Odan ári ázili men kóńiline shemen bolyp qatqan kermek oılaryn aıta jóneletindeı. Dú­nıeden óte­rinen bir apta buryn kóris­kenimizde solaı bolǵan. Onda biz aldaǵy 70 jyldyq toıyn sóz etkenbiz. Kim oılaǵan, bul toı arǵymaq shabysty asyldyń ózinsiz ótedi dep ... Qaıran Rekem! О́mir kóshinde uzaq jyldar ıyq tiresip, qatar júrgen adam týraly jazýdyń qıyndyǵy sol – antalaǵan kóp oılar men kózben kórgen san oqıǵa­lar­dyń, bastan keshken ystyq-sýyq kúnderdiń, ótip ketken saǵynyshty sátterdiń qaısy­sy­nyń jalynan ustaryńdy bil­meı ańtarylyp qalady ekensiń. Talaı adammen saparlas, qyzmettes, aralas-quralas ómir keship kelemiz. Birinen uzyn joldyń ústinde kóz jazyp qalsań, endi biri jolaıyryqta, bel-belestiń arasynda saǵym­daı buldyrap qalyp qoıady. Al jastyq, bozbala shaǵyńnan búgingi paıǵambar jasynan asqanǵa deıin arań sýymaı, dostyǵyń tozbaı, oı-pikir, is-áreketiń úılesip, jaqsylyǵyna qýanyp, ol qınalsa qa­byr­ǵańa batatyn adamdaryń árıne kóp emes. Men úshin sondaı azdyń biri – Rymǵalı Nurǵalı balasy. Búginde ulan-ǵaıyr is tyndyrǵan, halqyna zor eńbek sińirgen, ataq-dańqy, ǵylymı mansaby, jazǵan shyǵarmalarynyń kólemi atan túıege júk bolatyn Rymǵalıdyń barsha ómiri, kúresi men jeńisi, qýanyshy men renishi, tipti, jastyq-mastyq shaqtaǵy qyz-qyrqynǵa qyryndaǵan tátti kúnderine deıin kóz aldymda ótkeni ras. О́ıtkeni biz bir-birimizden alshaq júrip syr jasyrysqan emespiz. Keı adammen qashan, qaıda jolyqqanyń, ne aıtysqanyń oılansań da esińe túspeıdi. Al sanańda taıǵa tańba basqandaı iz qaldyryp, qaı ýaqytta da sýretteri aıqyn, sózderi naqty saqtalatyn kezeńder bolady. On segiz jasar Rymǵalıdy alǵash kórgen sátim de kúni keshegideı kóz aldyma keledi. Bul 1958 jyldyń shilde aıynyń sońy bolatyn. Mektepti jańa bitirip, QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetine túsýge emtıhan tapsyryp jatqanbyz. Almatydaǵy Chaıkovskıı men Paster kósheleriniń buryshynda tutas bir oramdy alyp jatqan jalǵyz qabatty jalpaq úı – QazMÝ-dyń sport zaly atanady. Sonyń ishinde qaz-qatar qoıylǵan júzge jýyq temir tósekterdiń biri meniń enshime tıgen. Jatqandardyń bári ártúrli fakýltetterge túsýge nıet etken talapkerler. Shetinen “sen tur, men aıtaıyn” deıtin myqtylar. Sózderine, ekpinderine qarap, oqýǵa túser-túspesińe kúdiktenip, janyń shoshıdy. Meniń qasymdaǵy tósekte bákene boıly, qaǵylez, sulý júzdi jigit kóp sózge aralaspaı, oqýlyqtan qajyǵan sátinde únemi tyǵyp ustaıtyn qalyń dápterine árneni jazyp jatady. Kún boıy kitaphanaǵa ketip, tek keshke qaraı oralǵandaǵy tirligi osy. Birde sóılesip qaldyq. Ol bir jyl aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqypty. Qazir ony tastap men tapsyrǵan fakýltetke túspek eken. Jerles bolyp shyqtyq. Semeıdiń Shubartaý aýdanynan kelipti. Aty-jóni – Tólek Tileýhanov. Iá, búginde qazaqtyń qabyrǵaly jazýshysy bolǵan Tókeń osy jigit edi. Biraq ol kezde aqyn bolamyn dep talmaı óleń jazady. Ekeýmiz qatar jatqan­dyqtan kóp sóılesemiz. Ol óleńderin oqıdy. Meniń de biraz shımaılarym bolatyn. Biraq Tólektiń óleńderiniń qolyna sý quıýǵa jaramaı qaldy. Alǵashqyda bósińkirep, “aqyndyǵymdy” aıtyp qalǵanymmen, keıin ol taqyrypqa jolamaıtyn boldym. Birde Tólek maǵan óziniń klastas eki dosyn tanystyrmaq boldy. Aıtýynsha, ekeýi de bolashaq klassıkter, qazaq ádebıetiniń kógine juldyz bop janý úshin astanaǵa oqýǵa kelipti. Muhtar Maǵaýın degeni fılfaktyń bir kýrsyn bitirip te tastaǵan, aýyz ádebıetin qazirdiń ózinde ıgergen, bolashaqta asqan ǵalym bolmaqshy. Al Rymǵalı Nurǵalıev – Tólekpen birge aýyl sharýashylyǵy ınstıtýyna túsken eken, jaqsy oqyp júrse de júregi qalamaı, endi QazMÝ-dyń fılfagyna tapsyryp jatyr. Basqa jataqhanada turady. Ekeýi keshqurym qalany aralatpaqshy bolyp bizge keldi. Shashyn tyqyrlap alǵyzǵan, qalqaıǵan eki qulaǵy tóbesine shoshaıta kıgen sary tústi shı qalpaǵynyń etegine tirelgen, jylt-jylt etken janary oınaqy, ázilkeshtigi birden seziletin qýaqy jigit Rymǵalımyn dep tanysty. Ekinshisi – torsyq sheke, kózi badanadaı, qońyr shashyn art jaǵyna qaıyra taraǵan, shalqaq tóstisi Muhtar boldy. Olar kelgen bette qol alysyp: – Al sen Orazalınsiń ǵoı, – dedi tótesinen. – Iá. – Medalıspisiń? – Iá! – Myna turǵan úsheýmiz de medalmen bitirgenbiz, – dedi qarsy aldymda taltaıyp turǵan Muhtar “onda turǵan eshteńe joq” degendeı ıegin joǵary kóterip. – Barshatasta birge oqydyq. – Estidim. Tólek aıtty. – Tólek sen týraly bizge de aıtty. Aǵańnyń úıinde Qasym Amanjolovtyń jylaǵanyn kórgeniń ras pa? – dedi Rymǵalı álde bir sezikti kúıde kózin syǵyraıtyp. – Ras. Abaıdyń zıratyna baryp kelgen soń óleń jazyp otyrǵanda kóziniń jasy tamshylap turǵanyn kórdim. Ol kezde men bastaýysh klasta oqıtynmyn. Qatty tańyrqadym. – Úılerińe Sábıt pen Ǵabıt kelgende qol­daryna sý quıypsyń ǵoı, – dedi ol endi qyzyǵa, kúlimdeı qarap. – Quıdym. – Ábý Sársenbaev, Hamıt Erǵalıev, Ǵabdol Slanovty tanıdy ekensiń. Qandaı eken? Áńgimeleri qyzyqty ma? – Aǵamnyń úıinde talaı ret kórdim. Kóp áńgimeler aıtady. Olar meni de tanıdy. – Keshe Qaınekeı Jarmaǵanbetovtiń úıinen sháı iship kelgeniń ras pa? – dedi sózge Muhtar aralasyp. – Kitaphanasy baı deıdi ǵoı. Onda neshe túrli arhıv te bar shyǵar? – Ras. Ol Kámen aǵamnyń jaqyn dosy. Bir bólmesi kitapqa lyq tolyp tur. Biraq kóp eshkimge bermeıdi eken. Men keregimdi oqyp júrmin. – Ekeýi meniń ádebı bilimimdi de biraz tekserip, kóńilderi tynǵan soń endi dos bolatynymyzdy aıtysty. – Kózderiń jetti me? – dedi únsiz turǵan Tólek toqmeıil, rıza kóńilmen. – Aıttym ǵoı, eshqaı­sy­myzdan kem emes. Endi úsheýi de kópti kórgen kónekózderdeı sábı júzderi eseıip, salqyn, sabyrly keıipte maǵan jón aıtýǵa kiristi. – Sultan, – dedi Rymǵalı. – Seniń kórgen­deriń Parıjdiń ádebı salondarynan birde kem emes eken. Biz ony kórmedik. Bul – artyqshylyq. Aıtarym, osynyń bárin jadyńnan shyǵarmaı, kókiregińe saqta. Keıin jazǵanyńa kerek bolady. – Artyqshylyq deısiń be? Tek ázirshe ǵana! – dedi Muhtar. – Ázirshe! Budan keıin úsheýi qalada júrip-turýdy, stýdent bola qalsam qandaı kıim satyp alýymdy sóz etti. Ásirese, Rymǵalı ishi-baýyryma kirip, janashyrlyq ta­­­nytady. Ol aıaǵymdaǵy aýyldan kıip kelgen ju­lyǵy aqjem bolǵan kónetoz týflıime qarap qoıyp: – Esińde bolsyn, – dedi, – týflı satyp alsań, tabany jalpaq, jıegi syrtqa shyqqanyn alma, qysqa qaraı galoshqa syımaı áýre etedi. Almatyda qysqy-jazǵy kıimiń bireý-aq, eki túrlisine shamań kelmes. Galosh alatyn kezde aıt, ózim tańdap áperemin. Áıtpese, byltyrǵydaı bizge uqsap, aldanyp qalasyń... Saǵymdaı syrǵyp stýdenttik jyldar da óte shyq­­ty. Mahabbatqa, qyzyqqa, áldebir sáýletti, nurly dúnıege umtylǵan kúnder … Biraq Rymǵalı jeńil tirshilik izdegen joq. Kún saıyn, aptalar boıy, aıdy-aıǵa ulastyryp kitaphanalardyń esigin tozdyrdy. Arhıvte jumys isteýdi, sırek qordaǵy sarǵaıǵan qoljazbalar syryn aqtarýdy súıetin. Ol qarshadaı kezinde-aq Alash arystarynyń qasıetin oqyp, uǵyp, jan-júreginen ótkize bildi. Keıin olar aqtalǵan kezde ǵalymdardyń alǵashqy leginde asyl aǵalary týraly tamasha zertteýlerin jarııalady. Rymǵalıdyń shyǵarmashylyq sapary “Lenınshil jas” (Qazirgi “Jas Alash”) gazetinen bastaldy. Áldebir qýań daladan shólirkep kep móldir bastaýdyń salqyn sýyna bas qoıǵan jolaýshydaı ol jazýǵa ashqaraqtana kiristi. Onyń Tyń ólkesinen jibergen reportajdarynda, sýrettemeleri men ocherkterinde ómir ushqyny, kórkem oı, adamdardyń tosyn minezi kórinetin. Rymǵalı sol betinen kórkem proza jazyp ketse, bálkim, óresi bıik, qabyrǵaly talaı shyǵarmalar dúnıege keler edi, kim bilsin. Degenmen, birneshe derekti roman, hıkaıat, áńgimeleri jaryq kórdi. “Aı qanatty arǵymaq” romany – sonyń ishindegi shoqtyqty týyndy. Al Degeleń qasiretine arnalǵan derekti áńgimeleri she? Tek “О́lgen taý” men “Qabir qansha turady?” degen eki áńgimesin oqyńyz. Bular – oıdan qurastyrylǵan ondaǵan áńgimelerdi qanjyǵasyna bókterip ketetin shyǵarma. Áńgime keıipkerleri Saparǵalı Begalın men Orynǵalıdy men de bilemin. Qazaqtyń belgili jazýshysy óziniń múshel toıynda kindik qany tamǵan Degeleń taýyna jete almaı, oǵan dúrbimen qarap, balalyq bazary ótken jerdiń atom synaǵynan oıran-botqasy shyq­qanyn kóredi. Adam óledi, tirshilik ıesi óledi, biraq taýdyń ólgenin kim kórgen? Sony kórip, saqalynan alty taram jas aǵyp otyrǵan qarııanyń qasiretin kóz aldyńyzǵa elestetińiz. Al qyryqtyń qyrqasyna jańa shyqqanda aıyqpas dertke ushyraǵan Orynǵalıdyń onkologııa ınstıtýtynan qashyp shyǵyp, óziniń basyna qandaı qulpytas qoıyla­tynyn, ony qoıýǵa bala-shaǵasynyń shamasy kele me, joq pa, sony oılap zırat kezip júrgenin oqyǵanda júrek qyldaryńyz úzilip ketkendeı áserde bolasyz. Rymǵalı óziniń “Degeleń derti” atty jańa kitabyna qoltańba jazyp jibergen eken: “Sultan! – depti. – Ataqonystan, aǵa-baýyrdan aıyrǵan, urpaq tamyryna balta shapqan Degeleń derti – meniń ǵana dertim emes, seniń de dertiń, Sultan, elińniń derti. Bul kitapty sol kóz jasynyń bir tamshysy dep bilersiń. Rymǵalı.” Iá, Degeleń – meniń de dertim. Men Qaraýyldaǵy Abaı atyndaǵy orta mektepte oqyp júrgende apta, aı qurǵatpaı Degeleńde atom synaǵy ótip jatatyn. Úkimet halyqty alǵashqydaı saı-saıǵa tyǵyp, saqtyq oılaýdy da qoıǵan. Bar-joǵy Qaraýyl selosynyń ortasyna ornatylǵan radıonyń qara tabaqshasyn bar kúshine qoıyp, sańqyldaǵan daýystan bombanyń qashan jarylatynyn saǵat-mınýtyna deıin habarlap turady. Adamdar jarylystan qulaıtyn úılerdiń astynda qalmas úshin toqal tamdardan syrtqa shyǵyp, qudyq pen peshtiń aýzyn biteıdi. Mektepte sabaq toqtap, balalar úıdiń tóbesine shyǵyp alyp, symǵa tizilgen boztorǵaıdaı qatarlasa otyryp, Degeleń jaqqa kóz tigemiz. Bir kezde qyp-qyzyl alyp kún paıda bolady. Odan keıin qalpaǵy kók tiregen sańyraýqulaq shyǵady. Ol seıile bergende Qaraýylǵa qaraı shańytqan qara daýyl jetedi. Jer-dúnıeni bozǵylt munar basady. Degeleńnen júz shaqyrym jerdegi Qaraýyldyń jáıi álgindeı bolǵanda, onyń irgesinde jatqan Rymǵalıdyń aýyly Qaınar qandaı kúıde deseńizshi! Keıin elge baryp júrip ózimmen mektepte birge oqyǵan, úıdiń tóbesinen Degeleńge kóz tikken boztorǵaıdaı zamandastarymdy izdesem, kóbin tappaımyn. Bári Degeleń derti – aq qan men qaterli isiktiń qurbany bolǵan. Biren-saran tiri júrgeni elden jyraqta turady. Qara ormandaı bizdiń áýlet te sırep qaldy. Al Rymǵalıdyń týystary she? Men biletin eki inisi – Jeńis pen Aıǵalı sol ortaq dertten kóz jumdy. Jeńis talantty sýretshi bolatyn edi, biraq taǵdyr ony buıyrtpady. Al Aıǵalı elge tutqa bolarlyq, Nurǵalı áýletindegi kesek azamat bolatyn, qyrshynynan erte qıyldy. Halyqta “Otyzyńda orda buzbasań, qyrqyńda qamal almaısyń, elýińde el shańyn kóre almaısyń”, deıtin ataly sóz bar. Rymǵalı otyzynda-aq orda buzyp, ádebıettanýda qatarynan oq boıy alǵa shyqty. Onyń “Tragedııa tabıǵaty” atty alǵashqy monogra­fııasy – keıinnen irgeli zertteýlerge ulasqan tólba­sy. Aınalasy on jyldyń ishinde irkes-tirkes jazylǵan “Kúretamyr”, “О́ner aldy – qyzyl til”, “О́nerdiń estetıkalyq nysanasy” atty kitaptary ádebıettaný ǵylymyna súbeli úles qosyp, qazaq ádebıetiniń estetıkalyq negizderin saralaýda tyń tujyrymdar jasady. Jalpy, Rymǵalı ǵalymdy­ǵy­nyń, zertteýleriniń basty bir arnasy – qazaq dramatýrgııasyn túptep, túgendep qaraý. Biz joǵaryda ataǵan “Tragedııa tabıǵatynan” bastap keıinnen ulǵaıyp, tereńdep, qanaty keńı beretin “Kúretamyr”, “Aıdyn”, “Drama óneri” tárizdi irgeli eńbekter qazaq dramatýrgııasyn jan-jaqty qarastyryp, bastaý kózderinen búgingi órisine deıin jınaqtap, teorııalyq zor bilimmen, asa mol derek­terge súıene otyryp zerdelegen qazaq áde­bıettaný ǵylymyndaǵy sırek qubylys. Rymǵalıdyń ǵalymdyq ańsary ádebıettiń bir janrymen ǵana shektelip qal­maı­dy. Onyń proza, poezııa, ádebı syn, sahna óneri tý­raly jazǵan ǵylymı eńbekteri oı tereńdigi, pi­ki­riniń aıqyndyǵy, logıkasynyń beriktigi, este­tıkalyq talǵamynyń bıiktigimen bólekshe tany­lady. Osy eńbekterdi oqyp otyrǵanda stıl sulýlyǵyna, til sheberligine súısinesiń. Ǵylymı qasańdyq – oǵan jat. Sońǵy jyldary jaryq kórgen “Qazaq ádebıetiniń altyn ǵasyry” atty kitabynyń ǵylymı qundylyǵy men oı-túıinderiniń sonylyǵyn aıtpaǵanda, ondaǵy kósemsózdiń, tipti, lırıkalyq sarynnyń moldyǵy joǵarydaǵy pikirimizge dálel bolsa kerek. Kitaptan úzindini bólip almaı-aq árbir taraýǵa qoıylǵan attarǵa nazar salyńyz: “Qaz edik qatar ushyp qańqyldaǵan” – Ahmet týraly, “Men bitken oıpań jerge alasa aǵash” – Mirjaqyp týraly, “Súı, jan sáýlem, taǵy da súı, taǵy da” – Maǵjan týraly, “Oı, ker zaman, ker zaman” – Júsipbek týraly, “Ǵashyǵym meniń – bostandyq” – Sáken týraly, “Soǵaıyn sózimnen bir sulý saraı” – Ilııas týraly, “Eı, halaıyq, barym eń sen” – Muhtar týraly, taǵy basqa. Árıne, ár sýretkerdiń óz sózderin ózine paıdalanǵanymen olardyń mazmuny avtorynyń búkil bolmysyn, jan-dúnıesin, shyǵarmashylyq ereksheligin ashyp beretinin Rymǵalı dál paıymdaǵan. Zertteýiniń ishki mazmuny da soǵan saı. Ǵylym qýǵan, óner týdyrǵan, aqyndyq, jazýshylyqty murat etken adamdardyń mansap pen ataqqa selqos qaraıtyny bolmaıdy. Rymǵalı da solaı. Onyń eńbekteri bul kúnderi tolyq ári ádil baǵasyn aldy. Onnan asa ǵylymı, shyǵarmashylyq mansaby men ataqtaryn túgel tizip jatýdyń qajeti bola qoımas. Ol – qalyń jurtqa belgili. Bul kúnde qazaq ádebıetiniń iri zertteýshileri, aldyń­ǵy aǵalary ári ustazdary M. Qarataev, B. Ken­je­baev, E. Ysmaıylov, T. Nurtazın, S. Qıra­­baev, Z. Ahmetov, Z. Qabdolov, t.b. zertteýshilerdiń izin basyp, ónerin jalǵastyryp, tipti, keıbiri jete almaǵan ǵylymı dárejeniń bıigine shyqty. Eńbe­gińniń janǵany degen osy. Men, joǵaryda aıtqandaı, otyzynda orda buzsa, qyrqynda qamal alyp, memlekettik syılyqty ıelendi, alpysynda akademık atandy. Bul ózi tańdaǵan shyǵarmashylyq joldyń bıik belesteri. Kez kelgen júıriktiń kúndeýshisi qasynda júretini belgili. Ǵylym men mádenıetke ekpindeı kirgen jasqa keıbireýlerdiń tosyrqaı qarap, qyltasynan qaǵyp jibergenine de kýá boldyq. Rymǵalı qazaq ádebı ǵylymynda buryn bola qoımaǵan úrdisti bastap, 33 jasynda doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Ǵylymı keńestiń aldynda ol maǵan: – Bir ótinishim, qorǵaý kezinde meniń bergen ja­­ýaptaryma syn kózińmen qarap, zaldaǵy ǵalymdardyń minez-qulqyn baqylaı otyrshy, – dedi. О́ńi bop-boz edi. Áldenege óte alańdaýly bolatyn. Árıne, jaýapty sáttegi kóńil tolqyny ǵoı dep oıladym. Biraq onyń astaryn keıin bildim. Qorǵaý sátti ótti. Dástúr boıynsha dıssertasııa qorǵalyp bolǵan soń Rymǵalı úıine shaqyryp dám berdi. Halyq kesh tarady. Túngi úshtiń mólsherinde úıge qaıtqaly turǵan meni jibermeı, ol ońashalap dalaǵa alyp shyqty. – Sultan, sen oılap turǵan shyǵarsyń, men búgin qýanyshtan, jeńisten masattanyp tur dep. Tipti de olaı emes. Baǵanadan berginiń bári kóz qylyp, syrtqy túgimdi tikireıtkenim ǵoı. Shynymdy aıtsam, búgin meniń aýyr kúnim, opasyzdyqtyń ne ekenin, kóre almaýshylyqtyń qandaı bolatynyn barsha bol­mysymmen túsingen kúnim. Oǵan ózim de kinálimin. – E, ne boldy? Bári jaqsy ótti ǵoı. Nege sonsha túńildiń? – Túńilgen sebebim – opasyzdyq óz mańaıymnan shyqty. Bireýlerdiń sózine erip, jastyqtyń jeligimen óziń biletin ustaz-ǵalymnyń shyǵarmasyn mansuq etken syn jazǵanym ras edi. Sonyń qoljazbasy úıde jatatyn. Búgin osy qoljazbany álgi aǵamnyń qolynan kórdim, ózi kórsetti. Kirerge tesik tappadym. Olar endi meniń sońymnan shyraq alyp túsedi. Keshirmeıdi. Baǵana qorǵaý kezinde ár sózimdi kelemejdep otyrǵanyn baıqadyń ǵoı. Onsyz da maǵan ishteri tarylyp júrgender endi sol topqa baryp qosylady. Aıaǵy nemen biteri belgisiz. Bul qorǵaýdyń aıaǵy uzaq daýǵa ulasyp, aqyry dushpandyq jeńdi. Bes jyldan keıin dıssertasııa bekimeı qaldy. Úmit pen kúdikke, jala men pálege toly bes jyl. Jigersiz adam bolsa osyndaı moraldyq soqqydan júnjip keter me edi, qaıter edi?! Biraq Rymǵalıdyń qaısarlyǵy, sabyrlylyǵy, shyǵarmashylyq qýaty, ǵalymdyq talanty iske qosylyp, ol irgeli eńbekterin jaza berdi. On jyldan keıin dıssertasııasyn qaıta qorǵady. Sóıtip mamandyq jamandyqty jeńdi. Ol – aǵaıyn-jurtqa, stýdent shákirtterine óte meıirman adam edi. Onyń qoldaýymen kóptegen talantty jastar ǵylym aıdynyna shyqty. О́ziniń jaqyn dostarynyń talaı týys-týǵandaryn oqýǵa túsirip, bilim alyp, adam bolýyna septigin tıdi. Sonda “Senderge sóıttim-aý”, dep bálsingenin kór­gen emespin. Dostarynyń balalaryna da yqylasy alabóten, qashan kórseń baýyryna basyp, meıir­lenip jatqany. Jastaıynan anasynan aıyrylyp, jetimdik kórgendikten be, meniń sheshem Kúlándi “qara kempir” dep janyndaı jaqsy kóredi, aýzynan tastamaıdy. Anamnyń da Rymǵalıǵa peıili túsip, qatty erkeletetin, kózi jumylǵansha ekeýiniń ázili jarasyp ótti. Osydan biraz jyl buryn Mekkege baryp qaıtqan soń Rymǵalı: – Áı, Orazalın, men Qaaǵbany jeti aınalyp júrgende óz áke-sheshemmen birge seniń anań “qara kempirdiń” de jany jánnatta bolsa eken dep Alla taǵaladan tileý tiledim, – dedi. Dostarynyń sátti týyndylaryn oqı qalsa, oǵan qýana pikir aıtyp, kóńilińe qanat baılap jiberetin minezin de aıtý lázim. Rymǵalıdyń ǵylymǵa adaldyǵy, prınsıptiligi, tarıhı derekterge yjdaǵattylyǵy, Alash arda­ger­lerin pir tutýy, ulttyq qun­dy­lyqtardy qorǵaı bilýi, hal­qyn súıýi, namysshyldyǵy – úlgi tutar qasıetter. Keıde ba­syna pále bolyp jabyssa da kóńili qalamaǵan isti ótkir tilmen jaıratyp aıtatyny bar bolatyn. Sóz joq, Rymǵalı árbir talant ıesi tárizdi – kúrdeli tulǵa. Ol da óz maqsattary úshin kúrestiń san túrli tá­sil­derin jetik meńgergen. Kerek jerinde qoı aýzynan shóp almas – mop-momaqan, qajet bolsa, aýzyn batyryp jibe­re­tin jyrtqyshtyǵy taǵy bar. Kóp jaǵdaıda ázildegen bo­lyp, tipti, baýyryńa kirip oty­ryp, dushpanyń aıta al­maı­tyn aýyr sózdi aıtady. Bi­reýdiń aýzymen ot kóseı biledi. Kóńil hoshy bolmaǵanda ózi syılaıtyn jaqyn dostaryn da aıamaı, kóbine syrtynan shala baılap jiberedi. Tabıǵaty solaı bolsa kerek, adamnyń minin kórgish. Kóp dostaryna tańbalap qoıǵan janama atta­ry bar. “Aǵash aıaq”, “temir tis”, “gastrıt”, “múńkitpe”, ta­ǵy basqa. Al ózine jas ke­zimizde qoıǵan “qulaq” degen janama esimin eske alsaq, jarat­paı, qyzaraqtap qaldy. Rymǵalıdyń osy minezine keıbir dostary, inileri renjip júredi. Marqum Jánibek Kármenov qaza tabarynan eki kún bu­ryn maǵan jolyǵyp, Rymǵalı aǵasyna degen úıdeı ókpesin uzaq aıtqany bar. Bala kezinen birge ósken dosy Muhtar Maǵaýın talaı ret at quıryǵyn kesis­­pek boldy. Meniń de kóńilimdi qaldyr­ǵany az emes. Biraq, Rymǵalı óz minin sezetin bolsa kerek, túk bolmaǵandaı artynan jýyp-shaıyp jiberedi. Birde Muhtar Maǵaýın úıge telefon soqty. Jarylardaı bolyp, ashýlanyp tur eken. – Áı, Orazalın, ózimiz jolyǵatyn jerge tez shyqshy, – dedi degbirsizdenip. – Ana seniń dosyń týraly aıtatyn sóz bar. – Qaı dosym? – Qaı dosyń bolýshy edi, Nurǵalıevti aıtamyn. – Ol seniń de dosyń emes pe? – Barynan joǵy ondaı dostyń! Tez shyq ... Muhtar jolyǵysymen Rymǵalıǵa degen renishin aıta bastady. Meniń quptaýymdy qalaǵandaı betime jaltaq-jaltaq qarap qoıady. Muhtardyń oǵan degen renishin birinshi estýim emes, keıinnen ekeýi qaıta tabysyp ketetin. Sondyqtan úndemeı tyńdaı berdim. Shydamy taýsylǵan Muhtar: – Sen nege úndemeısiń! Meniki qısyq pa? – dedi. – Joq, Muha, seniki durys. Biraq, Rekeńe kiná qoıýǵa bolmaıdy. – Nege? – Olaı bolsa tyńda. Men saǵan bir mysal aıtaıyn: “Baıaǵyda qoıan men shaıan jan aıaspaıtyn dos bolyp, uzaq ýaqyt birge júrip, birge turypty. Birde ekeýi jalpaq jaıylǵan ózenniń jaǵasyna toqtaıdy. Ar jaǵy jasyl shalǵyn eken. О́zennen ótýleri kerek. Shaıan bolsa sýda júze almaıdy. Qoıan dosyn arqasyna mingizip sýdy jaldap kele jatady. Shaıan jaıly, jumsaq jerge otyryp alyp, ózenniń orta tusyna jetkende dosynyń maıly jelkesine kózi túsip ketedi de, shaǵyp alady. Jaı ánsheıin, jaman oımen emes, shaıandyǵy ustap ketedi. Sóıtip, sespeı qatqan qoıanmen birge ózi de sýǵa ketedi”. Mine, osylaı dostym, Rymǵalı da ádeıi istemeıdi, boıyna bitken minezi sondaı, ashy tilin ózi de baı­­qamaı suǵyp alady. Men oǵan renjýdi qoıǵanmyn. Keıinnen Muhtar: – Áı, Orazalın, seniń aıtqan áńgimeń kókeıime qondy. “Onyń jaratylysy sondaı ǵoı!” dep, Rymǵalıǵa keshirimmen qaraıtyn boldym, – dedi. Pendeshilik kimde joq? Uly Abaıdyń ózi “at shaba almas minimnen” demeı me? Sondyqtan birde kelisip, keıde tebisip, ómir jolyn birge ótkergen dosyńdy jamandyqqa qımaısyń. Ol týraly bótenniń ǵaıbat sózin, qııanatyn bilseń namysyń qozyp shyǵa keledi. Rymǵalı da solaı. О́zi aıtsa da ózgege des bermeı, qorǵan bolýǵa jaraıdy. Sondyqtan men dosymdy “qısyq ushyp, túzý óletin qyranǵa” balaımyn. Rymǵalımen san ret saparlas boldyq. Sonyń biri – jetpisinshi jyldardyń basynda arnaıy baryp, Shyńǵystaý men Abyralyny aralaǵanymyz esten ketpeıdi. Qaınarda bizdi Nurǵalı aqsaqal qarsy aldy. Jetpisten asqan kezi. Qýanyshynda shek joq. Eki ulyn tóbelerine qoıyp kútti, aýyl­dastaryna da kútkizdi. Birde Qaınardyń túbindegi tik shanshylǵan Qobylandy bıigine shyǵyp, Qobylandy batyr otyrdy degen tas-taqytty maǵan kórsetpek boldy. Kelgennen beri el shejiresin, osy óńirden ótken oqıǵalardy kózben kórip, qolmen ustaǵandaı sheber baıandaǵan suńǵyla-sheshen shal taýǵa shyqqanda da otyz jasar bizden ozyp ketti. Qobylandy taǵyna shyǵý óte qıyn eken. – Taqqa laıyq balamsyń, – dedi Nurǵalı aqsa­qal. – Arnaıy kelgende oǵan otyrǵyzbaı jiber­meımiz. Sóıtip ózi bir qaptalǵa tura qalyp, ekinshi qaptalǵa uzyn boıly, atan jilikti, aqkóńil azamat, aýdan basshysynyń biri – Qadirdi turǵyzyp, meni tik kóterip, jartasqa shyǵardy. Sol bıik jartastyń qııasynan tamyry tasty jaryp, tereńge sińgen jap-jasyl arsha aǵashyn kórgen edim. Bundaı aǵash Abyralynyń quz-qııasynda kóp ósedi eken. Jelge de, ystyq-sýyqqa da shydamdy jasyl arsha irgedegi Degeleńniń tóbesinde jasyn bop, ajdahadaı ot shashqan atom jalynyna da tótep beripti. Meniń Rymǵalı dosym da sol qııaǵa bitken, japyraǵyn keńge jaıyp, mańaıyn jasyl jelekke bólegen tózimdi, qyzýly, tastaı berik arsha aǵashyna uqsaıdy. Tik shanshylǵan Qobylandy taýynyń bıiktigi men qunarly topyraǵy onyń boıyna tereń sińgen. Rymǵalı “Qazaq ádebıetiniń altyn ǵasyry” atty sóz ónerindegi júz jyldyq tabysymyzdy zerdelegen qomaqty kitabyn maǵan jibergen eken. Oǵan bylaı dep jazypty: “Sultan! – deıdi ol. – Jarty ǵasyr birge keshken ǵumyrymyzda dostyq, adaldyq, qurmet seziminen aıyrmaǵan Alla qalǵan kúnderimizde de sol ryzdyqty syılaı bersin! Rymǵalı. 3.04.2005”. Sońǵy demiń taýsylǵansha osy tilekten aınyǵan joqpyz, asyl dosym, Reke! Sultan ORAZALY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jazýshy, halyqaralyq Televızııa jáne radıo akademııasynyń (JATR) akademıgi, Prezıdent syılyǵynyń laýreaty.