Qazaqstan iske asyryp jatqan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq saıasat el ekonomıkasynyń ornyqty ósýin qamtamasyz etýge, otandyq ónimniń básekege qabilettiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Atalǵan baǵdarlama Elbasynyń bastamasymen qolǵa alyndy. Bul qujat Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Nur Otan» partııasynyń 2009 jylǵy 15 mamyrdaǵy kezekten tys HII sezinde bergen tapsyrmasy negizinde ázirlendi. Al ony Qazaqstan Prezıdenti 2010 jylǵy 19 naýryzdaǵy №958 Jarlyǵymen bekitti. Árıne, údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń el ekonomıkasyna úlken yqpal etkeni shyndyq. Eń bastysy, bizdiń ekonomıkamyzǵa jan bitirgen baǵdarlama boldy. О́tken jyly onyń alǵashqy besjyldyǵy aıaqtaldy.
Nátıjesi anyq kórinip tur jáne eldiń ishki jalpy óniminiń ósýine óziniń úlesin qosty. Buǵan dálel – ótken bes jyl ishinde jańadan 690 óndiris ornynyń ashylǵany. Onyń ishinde úlken de, shaǵyn da kásiporyndar bar. Bul óndiris oryndarynyń ónimderi tek ishki ekonomıkaǵa emes, syrtqy saýdaǵa da oń áserin tıgizdi, óz ónimderin eksportqa da shyǵaryp otyr. Ústimizdegi jyldan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń ekinshi kezeńi bastaldy. Bıyl elimizdiń óńirlerinde 75 obektini iske qosý josparlanǵan. Bul jobalar 600 mlrd. teńgedeı qarajatty talap etedi. Osy jobalar jumys istep ketse, jańadan 7500-deı adam jumys ornymen qamtamasyz etiledi degen sóz.
Bul – bir jyldyń kóleminde atqarylatyn ister. Al 2016, 2017, 2018 jáne 2019 jyldarǵa deıin osyndaı kólemde jańa jobalar iske qosylatyn bolsa, sondaı-aq, aldyńǵy bes jyldyqta qol jetkizilgen óndiris kólemin eskersek, atalǵan baǵdarlamanyń ekonomıkamyzǵa serpilis beretinin bolashaqta anyq kórýge bolady. Eń bastysy, ashylyp jatqan óndiris oryndary ınnovasııalyq jetistikterge negizdelýimen erekshelenedi. Olar básekege qabiletti ónimder shyǵarýy tıis. Qazirgi ýaqytta álemdik ekonomıkada básekege qabilettilik úshin ınnovasııalyq jobalar bolýy basty qaǵıda. Buǵan jańa kózqaras qalyptasý ústinde. Ǵalymdarymyz da atsalysýda. Bul jan-jaqty máseleni qamtıdy. Bizdiń eldegi joǵary oqý oryndary, sondaı-aq, kásiptik-tehnıkalyq kolledjder jańa býyn túlekterin oqytyp shyǵarýǵa beıimdelýde. Osy tusta dýaldy oqytý júıesiniń de oń áseri bolmaq.
Bul – óz ishimizde mamandardy daıarlaý isi. Sonymen qatar, mamandarymyzdyń shetelderde bilimin jetildirýine de kóńil bólinip otyr. Sonda otandyq óndiristerimiz qajetti mamandarmen tolyq qamtylatyn bolady. Ekonomıkanyń damýyn ártaraptandyrý – eń mańyzdy baǵyt. Bizder shıkizatqa táýeldi bolyp qalmaýymyz qajet. О́ıtkeni, shıkizattyń búgin baǵasy bolǵanmen, erteńgi kúni túsip ketýi múmkin. Búginde jahandaǵy munaıdyń, sol sııaqty qazba baılyqtardyń baǵasy qubylyp tur. Jańa ınnovasııalyq jobalar negizinde ónimderimiz óńdelip, otandyq tutynýshylarǵa jetkizilse jáne shetelge shyǵarylsa, anaǵurlym tıimdi bolary sózsiz. Sonda elimizdiń ekonomıkasy da turaqty damıtyn bolady. Mysaly, biz jylyna 7-8 mln. tonna bıdaıymyzdy shetelge shyǵaramyz.
Al ony óńdep, otandyq ónim retinde eksportqa shyǵarsaq, kóp utar edik. Sol sekildi mal sharýashylyǵyndaǵy teri men júnnen qanshama baǵaly ónimder jasaýǵa bolar edi? Sonymen qatar, munaıdy da ózimiz óńdep, daıyn ónim retinde shetelge eksporttaıtyn kez keldi. Munaıdyń quramynda qanshama baǵaly ónimder bar? Osy turǵyda ınnovasııalyq jobalar iske asyrylǵany jón. Mundaı kásiporyndardyń sanyn arttyrsaq, ózimizde qansha jumys oryndary ashylar edi? Soǵan oraı mamandar tárbıelenetini daýsyz. Jańa ónimderdi alý úshin ǵalymdarymyz qulshyna jumys ister edi. О́zimizdiń munaıymyz ben qazba baılyqtarymyzdy, bıdaıymyzdy, etimiz ben sútimizdi jan-jaqty óńdep, daıyn ónim túrinde shyǵarǵanymyz durys. О́ıtkeni, bizdiń ónimderimiz ekologııalyq, tabıǵılyq jaǵynan alǵanda árqashanda taza ári sapaly ekeni anyq. Ol álemdik naryqta joǵary suranysqa ıe bolatynyna senimdimiz.
Básekege qabiletti jáne tabıǵı ónimdi shyǵarýymyz kerek. Elbasynyń bergen tapsyrmalary men alǵa qoıǵan mindetteri osyndaı. Sondyqtan ÚIIDB-niń bizdiń ekonomıkamyz ben qoǵamǵa, áleýmettik jaǵdaıdy jaqsartýǵa qosatyn úlesi aıtarlyqtaı. Sondaı-aq, álemdik ekonomıkada óz elimizdi tanytýda róli aıryqsha. Qazir, sút ónimderi daıyn untaqtardan jasalatyny jóninde jıi aıtyla bastady. Ol uzaq saqtalady ári tasymaldaýǵa ońaı. Barlyq dúkenderdiń sórelerinde tolyp tur. Biraq osy untaqtan jasalǵan sút ónimi ekologııalyq taza, sapaly sútti naryqtan tyqsyryp bara jatqan sııaqty. Turǵyndar bastapqyda bilmegen shyǵar nemese ózimizdiń taza ónimderimiz azdyq etken shyǵar. Al qazir bizdiń ónimderimiz jetkilikti.
О́rkenıetti eldiń adamdary taýardyń baǵasyna emes, onyń qundylyǵyna, tazalyǵy men tabıǵılyǵyna qaraıdy. Qazaqstan taza ónim shyǵarady. Bizde keıbir elderdegideı gendik túrlendirilgen ónimder paıdalanylmaıdy. Sondyqtan ózimizdiń, balalarymyzdyń densaýlyǵyn oılaıtyn bolsaq, kózqarasymyzdy ózgertip, otandyq ónimdi alýymyz kerek. Bizde sút te, et te, aıran da, qaımaq ta, irimshik te – bári bar. Mysaly, sút neshe kún saqtalatynyn barshamyz jaqsy bilemiz. Al shetelden kelgen ónimniń qansha ýaqyty tasymaldaýǵa ketedi, qoımalarda jáne dúken sórelerinde qansha turady? Sondyqtan alty aı saqtalǵan sútti ishken qandaı, eki-úsh kúndik sútti ishken qandaı bolatynyn ár adam ózi oılaýy tıis. Onyń sapasy, dámi qalaı bolatyny aıtpasa da belgili. Et ónimi de sol sııaqty. Birneshe jyl muz bolyp qatyp jatqan ettiń sapasy da, dámi de bolmaıdy. Jáne onyń adamǵa kalorııalyq paıdasy da joq. Qazir bizdiń ónimderimiz sapaly shyǵyp jatyr.
Árıne, álemdik naryqqa shyǵý úshin áli de sapasyn, ózindik qunyn jaqsarta túsý kerek. Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda halyqtyń densaýlyqqa paıdaly, taza óz ónimderimizdi tutynýynyń mańyzdylyǵyn atap aıtty. Osy oraıda, qazir qoǵamda otandyq ónimdi tańdaý jóninde jaqsy bastamalar júrip jatyr. Buǵan buqaralyq aqparat quraldary úlken úles qosýda. Álemde ekonomıkalyq ózgerister bir-birimen tyǵyz baılanysyp jatady. Biz de naryq zańymen ómir súrýdemiz. Álemdik daǵdarys tek bir ǵana aımaqty qamtymaıdy, ekonomıka salasy bir-birimen baılanysty bolǵannan keıin, mundaı úrdis ár eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna óz áserin tıgizedi. Biraq oǵan biz daıynbyz ba, daıyn emespiz be, barlyq másele osynda jatyr.
Qazaq «Saqtansań – saqtaıdy» dep aıtady ǵoı. Sondyqtan biz mundaı jaǵdaıda syrtqy áserlerden ózimizdiń ekonomıkamyzdy, óndiris oryndarymyzdy, shaǵyn jáne orta kásipkerligimizdi qoldaý qajettiligi týyndaıdy. Olardy aldyn ala saqtandyrýymyz qajet. О́z óndirisimizdi qalypty deńgeıden tómendetip almaýǵa kúsh salǵanymyz jón. Eń bolmasa, burynǵy deńgeıde ustap qalǵanymyz abzal. Múmkindiginshe bir, tipti, jarty qadam bolsa da alǵa basqanymyz durys. Osy máseleni Elbasy aıtyp keledi. Qarjy daǵdarysynyń aldyn alý úshin, ekonomıkamyzdy qorǵaý úshin Ulttyq qordan arnaıy qarajat bólindi. Onyń qandaı salalarǵa baǵyttalatynyn Prezıdent óz Joldaýynda naqty kórsetip berdi.
Elbasy «Nurly Jol» baǵdarlamasyn usyndy. Álemde daǵdarys bolyp jatsa, biz ózimizdiń ishki ınfraqurylymdarymyzdy damytýdy qolǵa alyp otyrmyz. Bul neni kórsetedi? Bul bizdiń qarsy is-sharalardy qolǵa alǵanymyzdy kórsetip otyr. Elbasy aıtqandaı, daǵdarys – keledi, ketedi. Biraq ult bolashaǵy, urpaqtar jalǵastyǵy, memlekettiń baıandylyǵy máńgilikke qalady. Buǵan dálel Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ulyqtaý rásimi kezinde bolashaǵy birtutas ult, Máńgilik El bolý úshin halyqtyń aldynda jarııa etken eń ózekti bes ulttyq ınstıtýttyq baǵdarlamany ortaǵa salǵandyǵynda. Atalǵan baǵdarlamada el bolashaǵynyń keleshekte jarqyn bolýy úshin eń áýeli qazirgi zamanǵa sáıkes kásibı memlekettik apparatty qalyptastyrý, zańnyń ústemdigi, ádil sot tóreligin júrgizý, ındýstrııalandyrý men ekonomıkalyq ósim qajettigi atap kórsetilgen.
Búginde biz qysqa merzimde álemge qazaqstandyq ekonomıkanyń ǵajaıyp úlgisin kórsettik. Qazir Qazaqstan – Ortalyq Azııadaǵy ekonomıkalyq kóshbasshy. Aldaǵy sheshýshi mindet – halqymyzdyń turmys jaǵdaıyn jaqsartý. Ol úshin túbegeıli qurylymdyq reformalardy júzege asyra otyryp ındýstrııalandyrýǵa negizdelgen ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etýimiz kerek. Eger biz Elbasynyń qazirgi júrgizip otyrǵan kópvektorly saıasatyn búkil halyq bolyp qoldap, ásirese, joǵaryda aıtylǵan bes ınstıtýttyq reformany jáne «Nurly Jol» baǵdarlamasyn asa tıimdilikpen oryndap shyqsaq, onda álbette Elbasy aıtqan 2050 jyly 30 eldiń qataryna qosylýymyz kerek degen meje mezgilinen buryn oryndalatyny kúmánsiz.
Jeksenbaı DÚISEBAEV, Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» partııasynyń múshesi, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty.
