Italııadaǵy «La skala» teatry 3600 kisilik bolsa, Rım opera teatry – 2200 oryndyq, Parıjdegi «Garne» teatrynyń konsert zaly 1900 kórermenge qyzmet kórsetedi. Al «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatry 1500 adamǵa shaqtalǵan. Mundaı zamanaýı úlgidegi ǵajaıyp sáýlet óneriniń týyndysy búkil dúnıejúzin qamtyǵanda óte sırek. Ǵımarat syıymdylyǵy jaǵynan álem boıynsha búginde tórtinshi oryndy ıelenedi.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev teatrdyń ashylý saltanatynda: «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatry – Táýelsizdigimizdiń 22 jyl ishindegi 19-shy óner shańyraǵy bolyp sanalady. Buǵan deıin elimizdiń ár qıyrynda 18 jańa teatr salynyp, el ıgiligine berilgen. Astanaǵa alǵash qonys aýdarǵan kezde, tuńǵysh ret biz Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatryn ashyp, kadrlar tarttyq. Eldiń sol óner ordasyna boıyn úırettik. Keıin Beıbitshilik jáne kelisim saraıy, Táýelsizdik saraıy, «Qazaqstan» konsert zaly boı kóterip, bárimizdi qýantty. Mine, olardyń qatary taǵy bir teńdesi joq arhıtektýralyq týyndymen tolyp otyr. Syrtqy sán-saltanaty men ishki jabdyǵy ádemi úılesken «Astana Opera» bizge arman bolatyn. Endi onyń tusaýy kesildi» deı kelip, muny el ómirindegi, tarıhymyzdaǵy aıtýly oqıǵa dep baǵalady. Ortalyq Azııa aýmaǵy boıynsha erekshe nysan sanalatyn óner oshaǵynyń jalpy aýmaǵy 64 163 sharshy metrdi qamtıdy. Qasbetindegi baǵanalarynyń bıiktigi – 23 metr. Salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, Máskeýdegi Úlken teatrdyń baǵanalary odan áldeqaıda tómen – 11 metr. Elordalyq jańa teatr ǵımaraty klassıkalyq ellınızm, manerızm jáne barokko stılinde boı kótergen. Ejelgi grek-rım máneri men qazaq ulttyq sáýlet óneriniń ozyq úlgileri úılesimdi sabaqtastyrylǵan teatr HHI ǵasyrdaǵy adamzat órkenıetine qosylǵan qomaqty mura bolyp tanyldy. Arqaǵa sán bergen sáýletti úı zamanaýı talapqa saı sahnalyq jáne jaryq berýshi qurylǵylarmen jaraqtandyrylǵan. О́ner oshaǵynda, sonymen qatar, 250 oryndyq kameralyq mýzyka zaly, murajaı, meıramhana, ashana, 326 orynǵa arnalǵan jerústi avtoturaǵy men 92 oryndyq jerasty parkıngi jumys isteıdi. Astanalyq teatr sahnasynyń shymyldyǵy jetpis jyldaı buryn alǵash Almatyda qoıylǵan Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sara» lırıkalyq-dramalyq týyndysymen ashyldy. Ulttyq operadaǵy Birjan rólin Reseıdiń Marııa teatrynyń ánshisi Ahmet Agadı, al aqyn Sarany tanymal opera ánshisi Nurjamal Úsenbaeva somdady. Reseılik rejısser Iýrıı Aleksandrovtyń sahnalaýynda ulttyq shyǵarmanyń júzine zamanaýı qan júgirdi.
Álemdik deńgeıdegi 20-dan astam teatrmen yntymaqtastyq jónindegi memorandýmǵa qol qoıyldy. Atap aıtar bolsaq, olardyń ishinde «La Skala», «San-Karlo», sonymen qatar «Opera Eýropa» halyqaralyq assosıasııasy (Ulybrıtanııa), «Keıptaýn Opera» (OAR), Shanhaı úlken teatry (Qytaı), Lırıkalyq opera (Sıngapýr), Qoǵamdyq teatr (Italııa), «Akademııa de lıa Rosh» (Fransııa), Ulttyq opera jáne balet teatry (Bolgarııa), «ATER» (Italııa), Palıashvılı atyndaǵy Grýzııa opera jáne balet teatry, Rım operasy sııaqty aıtýly óner ujymdary bar. Mundaı shyǵarmashylyq baılanystardyń el mádenıeti men ónerine tıgizetin paıdasy ushan-teńiz. Mysaly, jas ártister úshin álemdik deńgeıdegi óner ıeleriniń sheberlik synyptaryna qatysyp, olardan oqyp-úırenýine jan-jaqty jaǵdaılar týǵyzylǵan. Buryn shaqyrýlar kóbine Qazaqstan tarapynan bolsa, sońǵy ýaqytta sheteldik teatrlardyń otandyq ónerge degen qyzyǵýshylyǵy arta túsýde.
Balet trýppasynyń dırektory Tursynbek Nurqalıev qazaqstandyq solısterdiń óneri ıtalıalyqtar jáne osy ulan-ǵaıyr sharaǵa jınalatyn qonaqtar tarapynan úlken qyzyǵýshylyq týdyratynyna senim bildirdi. «Ártisterimiz úshin bul sapar, bárinen buryn – úlken tájirıbe. Olar ártúrli eldiń bıshilerin tamashalap, olardyń bıleý stılderin, balet mektepterin salystyrýǵa múmkindik alady jáne bul olardy kásibı turǵydan shyńdaıtyny sózsiz», – dedi sheber.
Sondaı-aq, «La Skala», Preljokaj baleti, Marııa teatry, Abaı atyndaǵy memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatry, Novosibir opera jáne balet teatry, Tbılısı memlekettik opera jáne balet teatry usynǵan qoıylymdar týraly óz aldyna bólek áńgime qozǵalýǵa ábden laıyq. Qala kúni merekesi qurmetine «San-Karlo» teatrynyń trýppasy munda «Jızel» baletin tartý etse, al jeltoqsanda bizdiń teatr Italııanyń Genýıa qalasyna Iý.Grıgorovıchtiń «Shelkýnchık» balet-spektaklin aparǵaly jatyr. 10 shildede opera juldyzdary Dına Hamzına, Saltanat Ahmetova, Medet Shotabaev Italııanyń «Karlo Felıche» sahnasynda óner kórsetip, L.V. Bethovenniń Toǵyzynshy sımfonııasyn oryndamaq. Bıylǵy jeltoqsanda «Astana Operanyń» jetekshi solısteri «Karlo Felıche» teatryndaǵy «Bogema» operasynyń qoıylymyna qatysady dep kútilýde.
Jánibek Imanqulov buǵan deıin B.Eıfmannyń «Roden» baletinde bas partııany somdaǵandyqtan, bul onyń «Astana Opera» sahnasyndaǵy alǵashqy iri róli emes, al Marııa partııasyn oryndaıtyn Nazerke Aımuhametova úshin kerisinshe, bul sát óte jaýapty kún bolyp tabylady.
– Bul – múltiksiz oryndalýy tıis aıtarlyqtaı kúrdeli partııa. Munyńyz az deseńiz, meniń keıipkerim kóz jumady, demek, spektaklde maǵan kóp júk artylatyny sózsiz, ol úshin bar qaıǵyny sezinetindeı keremet akterlik sheberlik, zor emosııa qajet, – deıdi ártis óz suhbatynda.
Qazaqstandyq horeograftardyń qoıylymyna ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty, A. Vaganova atyndaǵy Orys baleti akademııasynyń dosenti Olga Rozanova óziniń «Tamasha ańyz... Tamasha balet...» atty maqalasynda bylaısha aǵynan jarylady: «1934 jyly V.Hodasevıch óte jaqsy kórkemdegen jáne sol ssenografııamen kúni búginge deıin Marııa teatrynda qoıylyp kele jatqan spektaklmen salystyrǵanda, qazaqtyń «Burqaǵy» anaǵurlym ózgeshe ári jaqsy».
– Bul jerde bıdi asqan sheberlikpen oryndaý, múltiksiz meńgerý jetkiliksiz, keıipkerdiń ómirin óz basyńnan keshýińe týra keledi, onyń jan qaıǵysyn kórsete alý kóp eńbekti qajet etedi, melodramalyq ásireleýden boıdy meılinshe aýlaq ustap, mahabbat pen úmitke degen yntyqtan bastap, qajý men qasarysýǵa deıingi sezim-kúıdi jetkizý úshin kisige qajyr-qaırat qanshalyq qymbat ekenin uǵynasyz. Bir sózben aıtqanda, balerına naǵyz aktrısa bolmaı, aldaǵy mejege jetý qıyn. Bul talantty prımalar – Áıgerim Beketaevanyń jáne Gaýhar Ýsınanyń qolynan keldi, – dedi ónertanýshy.
Sıýjetke A.Pýshkınniń, «Kóz jasynyń burqaǵy» dep te atalatyn, Baqshasaraı burqaǵy jaıly kóne ańyzdyń negizinde jazylǵan attas poemasy negiz bolǵan. «Tatardyń qatygez qolbasshysy Gereı han Polshada soıqan salady. Kezekti shapqynshylyq kezinde ol áskerimen kelip, knıaz qyzy Marııanyń týǵan kúnine oraı ótip jatqan saltanatty keshte polshalyq qamaldy basyp alady. Jergilikti halyqty qyryp salǵan Gereı han, Marııany kórgende essiz ǵashyq bolady. Sulýlyǵy kún nurymen talasqan názik tutqyndy Baqshasaraıǵa alyp keledi, sol jerde Marııa, ózi kelgeli birinshi áıel dárejesinen aıyrylǵan, Gereıdiń súıikti jubaıy – Zaremaǵa kezigedi. Gereı han bolsa, Marııadan ózin unatýdy jalynýmen bolady, jas qyz salqynqandylyq tanytady. Úlken basy kishireıgen Gereı han ketken kezde, jatatyn bólmege Zarema keledi. Ol hannan bas tartýdy talap etse, Marııa Gereıdi eshqashan súıe almaıtynyn túsindirýge tyrysady. Alaıda, Marııanyń bólmesinen hannyń umytyp ketken taqııasyn kórgen Zaremanyń qyzǵanyshy basyna shaýyp, jas qyzdy óltirip qoıady».
...Sanaýly kúnderden keıin ekinshi teatr maýsymy óz máresine jetýge taıaý. Bul kún opera trýppasy men mýzykalyq aspapta oryndaýshylardyń qatysýymen ótetin tamasha gala-konsertpen túıindelmek. Jaýhar týyndylar ishinde ánder, arııalar, qazaq kompozıtorlarynyń, atap aıtsaq, A.Jubanov, L.Hamıdı, E.Rahmadıev shyǵarmalary, Verdı, Rossını, Offenbah, Borodın jáne Bernstaın operalarynan úzindiler bar.
Jer betindegi eń kóne San-Karlo teatry Qazaqstanǵa alǵash ret gastroldik saparmen atbasyn tiremek. Tek eki kún. Qala kúni merekesine ǵalamat tartý ázirlepti. Osy kúnderde «Astana Opera» sahnasynda Adolf Adannyń «Jızel» baleti álemdik deńgeıdegi juldyzdar – Norvegııanyń ulttyq baletiniń prıma balerınasy Iolanda Korreanyń jáne balet juldyzy Ioel Karrenonyń qatysýymen ótedi dep kútilýde.
Jızel partııasyn oryndaıtyn prıma balerına Iolanda Korrea týraly aıtatyn bolsaq, álem juldyzy tamasha tehnıkasymen áıgili, onyń bıleý mánerinde min joq, oǵan keremet úılesimdilik – sahnada jarqyrap, jeńil, ásem ári ózin sergek sezine qımyldaý, mýzykaǵa degen joǵary qabilet tán, desedi teatrtanýshy mamandar. Onyń serigi Ioel Karreno bolsa, hanzada Alberttiń rólin qapysyz somdaıdy. Kýbalyq bıshi qaıtalanbas ártistik qabiletimen jáne sahnaǵa saı tamasha dene bitimimen erekshelense, al kúrdeli dınamıkasy men qozǵalys-qımyldary asqan sheberlikpen, taza oryndalýymen, bı qımylyn mánerli ádiske sala bilýimen dara baǵalanyp júr.
60 adamnan turatyn neapolıtandyq teatrdyń balet trýppasy «Jızel» baletin KSRO halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Lıýdmıla Semenıakanyń redaksııasynda usynbaq. Eske sala keteıik, Úlken teatrdyń prımasy Jızel partııasyn dúnıejúzinde eń úzdik oryndaıtyndardyń biri bolyp sanalady.
Sıýjetke negizinen ańyzǵa aınalǵan qyzdar-vıllısalar, toıǵa deıin kóz jumǵan, aldanǵan qalyńdyqtar negiz bolǵan. Olar ómir baqı orman kezip, túngi jolaýshylardy eliktirip, álsirep ólgenshe bıge shyr aınaldyrýǵa májbúr. «Gúlmen árlengen nekeqııar kóılekterin kıip... aıdyń jaryǵynda toqtaýsyz bıleıtin vıllısalar bıleýge berilgen ýaqyt aıaqtalýǵa jaqyn qalǵanyn sezgen saıyn qumarlana ári jyldamyraq bıleı túsedi, sosyn olar muzdaı sýyq múrdelerine qaıta oralady...» (G. Geıne). Oqıǵa jelisi boıynsha, Jızel esimdi aýyl qyzy Albertke – sharýa bolyp kıingen aqsúıekke ǵashyq bolady. Jızel jigittiń ózin súıetinine berik senimdi. Alberttiń qalyńdyǵy bar ekeninen ol áli habarsyz. Kóp uzamaı shyndyq ashylady. Jızel qusadan kóz jumady. O dúnıelik bolsa da, ol ózin satyp ketken kúıeý jigitti súıip ótedi. Ar-uıaty qınaǵan Albert tún ishinde onyń qabirine kelgende, qyz ony vıllısalardan qutqarady.
Atalǵan gastrol bir jyl buryn qol qoıylǵan qos teatr arasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi memorandým sheńberinde júzege asqan alǵashqy joba bolyp tabylady.
Djýzeppe Verdıdiń keremet mýzykasy qoıylymnyń negizgi túıini bolyp sanalady. Qatygez jandar beınesi arqyly Dj.Verdı dinı qyzmetkerlerdiń zulmatyn qanshalyqty jek kóretinin masqaralaıdy, óz kezeginde osy zulmatqa Aıda men Radamestiń jan sulýlyǵy hám ónegeli qajyrlyǵy qarsy turady, olardyń mahabbaty barlyq synǵa tótep berip, ólim aldynda da tize búkpeıdi. Opera qudireti adam balasynyń kókiregine jyly sezim sebelep turady.
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan».
