Arqadan aıbyndy asyrǵan, talaılar bárekeldi dep bas urǵan elordamyz boı kóterdi. Bul, «El degende emirenip, jurt degende júginip qyzmet etken» (Baýyrjan Momyshuly) Elbasy bastaǵan adal azamattardyń eńbeginiń jemisi men jeńisi ekeni sózsiz. Taǵy da qadap aıtsaq, ol jeńis pen jemis – dál búgin birde Aqmola, odan soń Selınograd bolyp alma kezek aýysyp, endi Máńgi Eldiń máńgi Astanasyna aınalǵan bas qalamyz ekeni aıdaı álemge aqıqat.
Eli bar, astanasy bar jurt álemge tike qaraı alady eken. Oǵan qazir kóz jetkizip otyrmyz. Bas qalamyzda tabanymyzdy kıeli topyraqqa tirep turyp, ózgelermen oı bólisip, pikir almasýǵa, qajet bolyp jatsa tepsinip turyp Táýelsizdikti qorǵaıtyn irgeli jurtqa aınaldyq. Osyndaı mańdaıǵa basyp, kók Týmen qatar kókke kóterer elordamyz týraly alǵashqy sóz aıtylǵanyna da 20 jyldan asa ýaqyt óte shyqqan eken. Prezıdenttiń zań kúshi bar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Astanasy týraly» Jarlyǵyna aldaǵy qyrkúıektiń on besinde jıyrma jyl bolady.
«Barlyq joldar Rımge ákeldi», dep ıtalııalyqtar aıtpaqshy, búkil halqymyzdyń bitim-bolmysyn túgendegen, altyn alańynan qyrandaryn ushyryp, qaıta qondyratyn myqty tuǵyrǵa aınalǵan elorda bir kúnde, ne bir aıda, bolmasa bir jylda boı kótergen joq. Qyzyǵy da, qıyndyǵy da jetip-artyldy. Eń bastysy, bereke-birlik kózdegen maqsatqa, dittegen márege jetkizdi. Sonyń bárine kýá bolǵan búgingi qazaq zııalylarynyń biri, ádebıettanýshy, folklorıst, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi Seıit QASQABASOV edi. Biz kórnekti ǵalymdy áńgimege tartqan bolatynbyz.
– Astanany aýystyrý jaıyn alǵash estigende qandaı kúıde boldyńyz?
– Irgesi myqty, irimeıdi, shirimeıdi degen Keńes dáýiri kúırep, bodan elder bostandyǵyn alǵan ýaqyttaǵy, «balapan basyna, turymtaı tusyna» degen kezdegi alasapyran kimge de bolsa ońaı soqqan joq. Jurttyń kóńil kúıi de ala qula edi. Osyndaı sátte astanany Arqaǵa kóshirý kerek degen ıdeıa aıtyla bastady. «Bul oryndalmaıtyn arman ǵoı», dep senbegender de, ekiudaı kúı keshkender de bolmaı qoıǵan joq. Jasyratyn nesi bar, osy oryndalatyn is pe, álde boljam ba degen oı meniń de basymnan ótken».
– Sonda sizdiń kóńilińizde de bir kúmán bolǵan eken ǵoı.
– Qazaq – qashanda úmitin úkilegen halyq. Sóıte turyp, bul qalaı degen suraqty da aldyńa tarta bilgen. Munyń arǵy jaǵynda zil joq, saqtyqtan, saqtandyrýdan týǵan ǵoı. Arǵy-bergi tarıh, qıly kezeńder, baıtaq dalamyzdyń aldaǵy taǵdyry oıǵa oralǵanda, men jańa astana týraly ıdeıany ońǵa baǵaladym. О́ıtkeni, soltústik oblystardyń qubylasy anda-sanda qyryq qubylyp onyń keıbir jaǵymsyz kórinisteri aldymyzdan shyǵa beretin. Eń bastysy, ol óńirlerdegi memlekettiń ıesi, irgetasy sanalatyn qazaqtyń úlesi kóńil kónshitpeıtin. Men muny Prezıdenttiń oıly sózderinen ańǵaratynmyn. Biraq ol kisi badyraıtyp aıtqan joq.
– Astana salý baqyty bizge buryn buıyrmaǵan deısiz ǵoı.
– Shynynda, jıyrmasynshy ǵasyrda ózgeniń ústemdigi basym túsip, ultymyz óz astanasyn turǵyza almady. Alash arystary uıysyp, ult joqshysy bolǵan Semeı qalasynyń jaıy belgili. Jaqsylarymyz bas qosqan Orynborǵa da ornyǵa almadyq. Qyzylordaǵa sál aıaldap, Alataýdyń baýraıyndaǵy Almatyǵa taban tiredik. Munyń bárin de Máskeýdegi bılik tutqasyn ustaǵandar sheshti. Almatynyń tabıǵaty da, taǵylymy da erekshe ekenin bárimiz bilemiz. Degenmen, óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetkende jer men eldiń erteńgi taǵdyry úshin Elbasynyń astanany Otanymyzdyń teń ortasyna kóshirý jónindegi bul ıdeıasy tarıhı sheshim bolǵanyn búgin eshkim de joqqa shyǵara almasa kerek.
– Astana anyqtalǵannan keıin kósh basynda kelgenderdiń biri ózińiz emes pe edińiz?
– Men Aqmolaǵa 1997 jyly keldim. Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetiniń janynan «Eýrazııa» ortalyǵyn qurýǵa basshylyq jasadym. Bul Eýrazııa ıdeıasyn jan-jaqty zerttep, zerdeleýge arnalǵan ortalyq edi. Qaı istiń de ońaı oryndala qoımaıtyny belgili. Otyratyn oryn, ǵylymı qyzmetkerler jaǵynan qınalǵanymyz anyq. Degenmen, el irgesin bekitýge degen umtylys bárin júıeli atqarýǵa jeteledi.
Bir kezderi batystyq uǵym alǵa shyqsa, táýelsizdikten keıin shyǵys álemine de boılap barý qajettigi týyndady. Bul ıgi qadam elordada da óz sheshimin tabý kerektigin eskerip, ýnıversıtette shyǵystaný fakýltetin uıymdastyrýǵa da jetekshilik ettim.
Ol kezde qala Aqmola atalatyn. Úkimet te, Parlament te kele qoımaǵan edi. Qalanyń kelbeti keıde oılantpaı qoımaıtyn. Eńseli úıler az edi. Jóni túzý kósheler de kóp emes bolatyn. Jıek jol atymen joq. Olardyń ózine tóselgen asfalt ta úzik-úzik, kóbi qıyrshyq taspen kómkerilgen. Keıbir tustarynan ótkende belýardan balshyq keshetinbiz. Aǵash mardymsyz, kógal bolymsyz. Jergilikti halyqtyń kóbi ózgelerge qaraılaıdy, solarǵa uqsap sóıleýge talpynady. Ultym degen azamattar onsha kóp emes, sanaýly ǵana. Olar qazaq jeri men tiliniń, halqynyń jaıyn qozǵap, qaladaǵy ulttyń úles salmaǵyna kelgende bireýleri 14 paıyz dese, ekinshileri 17 paıyzǵa jetpegenin alǵa tartady. Jyltyr alıýmınıımen oralǵan dóńkıgen qubyrlar kózge oǵash kórinedi. «Áı, myna qaladan aıbyndy astana salý 40-50 jylǵa sozylatyn shyǵar», degen kúdikterdi kóp estıtinbiz.
Babalar sózine baqsaq: «Táýekel túbi jelqaıyq, ótesiń de ketesiń», talpynsań joǵyńdy tabady ekensiń, umtylsań almaıtyn asý, shyqpaıtyn shyń joq kórinedi. Men osy oıdy alǵa tartqanda, esime Elbasynyń qaısarlyǵy, qarymy, aldaǵy kúnge degen sheksiz úmiti, bárin bilimdarlyqpen uıymdastyratyn kóregendigi oralady.
Bılik qurylymdary Aqmolaǵa kóship keletin bolǵan soń, ázirlik bastalyp ketti. Burynǵy oblystyq partııa komıtetiniń ǵımaraty kúrdeli jóndeýden ótti. Basty kósheler asfalttalyp, onyń boıyndaǵy turǵyn úılerdiń syrty árlendi. Jurt bolyp jumylǵan jumys yrǵaǵy boıǵa qýat berip, kúmándi oı seıile bastady. Kóp aýǵan jaqqa Qudaı da septigin tıgizetin kórinedi.
Kún sanap Aqmolanyń ajary ashylyp, kórki kire bastady. Otanymyzdyń tórt buryshynan jigerin janyǵan azamattar lek-legimen kelip jatty. Ár alýan jańa ǵımarattardyń irgetasy qalanyp, shaǵynaýdandarda turǵyn úıler sap túzedi. Qyzý tirlik bastaldy. Aqmolalyq azamattar mundaı qımyl-qareketti kórgende, ásirese úlkender jaǵy rızalyqtaryn bildirdi.
– Aqmolaǵa kelgende páter máselesi qalaı sheshildi?
– Bul jaǵy uzaq áńgime. Shaǵyn qalada páter jaıy kóp qıyndyq keltirdi. Jeńgeń qasymda edi, balalar Almatyda qaldy. Táýekel dep kelgen soń – bárine tózýiń kerek. Ár jerde júrdik. Úıge laıyqtap alyńdar dep jataqhanadan bólmeler berdi. Ony durys baspanaǵa aınaldyrý qııamettiń qıyny edi. Materıal tapsań, jóndeıtin sheber qolǵa túse bermeıdi. Qatyramyn dep kelgender teńgeńdi qaǵyp alyp, taptyrmaı ketedi. Orta jastan asqanda sonyń bárine kóndik, tózdik. Eń bastysy, batyrlar jyryndaǵy sábı bolyp týyp, kún sanap ósken alyptar sekildi Astana kórkeıdi. Eń bastysy, elordaǵa qazaq keldi. Aınalasynda ultymyzdyń ókilderi bas quraǵan aýyldar boı kóterdi. Halyqtyq qasıetimiz qalyptasa bastady. Biz kelgende jalǵyz qazaq mektebi bar edi. Sol mektep turǵan kóshe «Kazahskaıa» dep atalatyn. Ult urpaǵy ult mektepteriniń sanyn arttyrdy. Qaǵajý kórip kelgen qazaq tiliniń birte-birte kúni týyp, kúńgirt qalǵan tusyna sáýle tústi. Alǵashqy kezde jaqtyrmaı qaraǵan qandastarymyz endigi jerde eńselerin kóterip, ana tilinde ún qata bastady.
Qazir Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde kafedra meńgeremin.
Ajary ashylǵan, kelbeti kelisken bilim ordasynyń qazirgi áleýeti kimniń de bolsyn oıyna qanat bitiredi. Sonymen birge, erke Esildiń eki jaǵyna tizilgen sándi ǵımarattar Qazaq eliniń dáýletine sáýleti saı ekenin dáıektep turǵany anyq.
Ashyq kúnderi kók aspanmen astasatyn áınekti úıler erekshe áserge bóleıdi. Bári de kórkem, bári de kórikti. Mysaly, Han Shatyr, Beıbitshilik jáne kelisim saraıy, «Dýman» oıyn-saýyq kesheni, «Qazaq eli» monýmenti – osylaı jalǵastyryp kete beredi.
Bulardyń ishinde Astananyń, búkil elimizdiń sımvolyna aınalǵan «Báıterektiń» jóni bólek.
Men folklorıst retinde halyqtyq mıfologııanyń tereń ıirimderin kóp zerttedim. Sonda bir ańǵarǵanym, dúnıejúzi halyqtarynyń mıfologııasynda úsh álemnen turatyn búkil kosmosty úlken záýlim aǵash túrinde sýretteý oryn alǵan. Bul aǵash kóp jaǵdaıda mıftik úsh álemdi, ıaǵnı aspandy, jerdi, jer astyndaǵy vertıkaldi túrde jalǵastyryp turady. Ony ǵylymda «álemdik aǵash» nemese «kosmostyq aǵash» dep ataıdy. Búkil kosmostyń taǵdyry osy aǵashpen baılanystyrylady. Ol tómengi, ortańǵy, joǵarǵy álemdi ustap turǵan tireý jáne olardy bir-birimen aralastyrmaı, kosmosty taza saqtap, izgilikti qyzmet atqarady. Sol álemdegi keıipkerlerdiń taǵdyryna áser etetini aıtylady.
Men kezinde «Egemen Qazaqstanǵa» Báıterek týraly tolymdy maqala jazǵanym bar. Onda: «Astana Báıteregi – mıfologııada sýretteletin kosmostyń modeli, ol búkil álemdi sımvoldyq uǵymmen beınelep tur: aspanǵa boı túzep, jer sharyn kóterip, ejelgi mıfologııany negizge ala otyryp, búgingi Qazaqstandy álemge pash etýde. Astana Báıteregi – qara orman qalyń qazaqtyń beınesi, onyń jarqyn bolashaqqa izgilikti álemge umtylysy. Astana Báıteregi – Qazaq eliniń tiregi men qorǵany. Al onyń kepili – Elbasy», degen edim.
Shynynda, Arqa tósindegi Astana Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń kemeńger saıasatynyń nátıjesinde búgingi bıigine jetti. Qazir Elbasy men elordany bólip qaraı almaısyń. Ásirese, zamanaýı alyp ǵımarattardan Prezıdenttiń qoltańbasy aıqyn kórinip turady. Bir zamandardaǵy oń jaǵalaýdaǵy jupyny úılerdiń ózi tanymastaı ózgerdi.
Al sol jaǵalaýdaǵy keremet ákimshilik ortalyqtary men tórt qubylasy túgel turǵyn úıler kimdi de bolsa súısindiredi. Ásirese, elordanyń aınalasyndaǵy jasyl beldeý boranǵa tynys bolyp, jelge toqtaý saldy. Qala ishi turǵyn úılerdiń aýlalary jasyl jelekpen kómkerilip, qala kórkine kórik qosyp otyr.
Buryn alys-jaqyn shetelderge shyqqanda astanalaryn qaq jaryp aǵyp jatqan ózenderdi, onda júzip júrgen kemelerdi kórgende, bul netken keremet dep tamsanatynbyz. Qazir elordanyń ári men sánin kirgizip, eki jaqtyń ortasyna dáneker bolyp, baıaý aǵyp jatqan Esil ózenimen de ózgelerdi tamsandyryp otyrmyz.
EKSPO-2017 kórmesine arnaıy salynyp jatqan ǵımarattar Astananyń mártebesin bıiktete beretini sózsiz. Ásirese, bul kúnderi qurylysy qyzý júrip jatqan 88 qabattan turatyn qonaqúı ǵımaratynyń jóni bólek bolsa kerek. Osynyń bári Elbasynyń jol-jobasymen iske asý ústinde. Buǵan qarap otyryp – Prezıdenttiń astanany Arqaǵa aýystyrý ıdeıasynyń aqıqatqa aınalǵanyna kóńiliń ılanyp, kóziń jetedi.
Muny Qazaqstan jurty ǵana emes, kelip-ketip jatqan sheteldikter de súısine aıtyp, az ýaqytta ǵasyr ishinde atqaratyn jumysty bitirgen halqymyzdyń qaıratyna, Memleket basshysynyń danalyǵyna erekshe den qoıyp, ózderine úlgi etip júrgenine talaı kýá boldyq. Bul qazaq halqynyń eshkimdi jat kórmeı, danyshpan Abaı aıtpaqshy, adamzattyń bárin baýyrym degen nıetiniń, peıiliniń nátıjesi dep bilemin. Táńirim ultymyzdyń sol nıetine qaraı baıtaq jerdi, ushan-teńiz baılyqty bergen ǵoı. Sony tıimdi paıdalanýdyń nátıjesinde Astanadaı aıbyndy qala Arqa tósinen boı kóterdi.
– Elordada zııaly qaýym ókilderi qalyptasyp kele jatyr degen baılamǵa sizdiń alyp-qosaryńyz qandaı?
– Zııalylyq bir jylda, ne on jylda qalyptasady deý artyqtyq etedi. Burynǵydaı emes, mádenıet ortalyqtary kóptep ashylyp jatyr. Elimizdiń óńirlerinen alýan túrli mamandyq ıeleri kelý ústinde.
Men elordada tolyq zııaly qaýym qazirdiń ózinde qalyptasty dep aıta almaımyn. Ár zamannyń óz talaby bolady. Eń bastysy, ulttyq sana qalyptasýy tıis. Ol úshin áleýmettik jaǵdaı túzelýi kerek. Otbasy qundylyǵy birinshi kezekten oryn alýy qajet. Iаǵnı, Astananyń bolashaqtaǵy zııaly qaýymy búgingi jastar, erteńgi ul men qyz jórgekten bastap azattyqty sanasyna sińirip, halyqtyq ǵurypty álemdik úrdispen ushtastyra otyryp, ilgeriletse ǵana jahandaný dáýirinde utylmaıdy, utady.
Bizdiń ulttyń etıka, estetıka, tanym, taǵylym eshkimnen de kem emes. Osynyń bári kelip otbasy qundylyǵyna tireledi. Ol qundylyqtyń altyn dińgegi – Analar. Biz sol analardyń birjaqty ketpeı Alla ózderine syı etip bergen qasıeti negizinde ómir súrýine múmkindik jasasaq, urpaǵymyz uly babalarynyń jolyn jalǵap, Prezıdenttiń búgingi eren erligin jasampazdyq isimen jalǵastyra beretin bolady.
Bul oılardy alǵa tartýdaǵy basty maqsat, shırek ǵasyr ishinde órkenıetti memlekettermen ıyq tirestirgen eldik isimizdi, Elbasynyń aqyl-oıymen saltanat qurǵan keń aýqymdy tynys-tirshiligimizdi ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵastyryp, Máńgilik El atty ıdeıany buljytpaı oryndap, Máńgi Eldiń astanasyn jańarta berý, jasarta berý edi. Biz sekildi aldyńǵy tolqyn osyndaı eldik sózdi, jurt birligin aıtýdy ózine paryz sanaıdy. Tek aıtyp qoıý az, múmkindigimizge qaraı úlgi kórsetýde mindet dep bilemiz. Sondyqtan shyǵar, Astananyń keshegisi men búgingi jarqyn belesterin kózden tasa etpeı, kóńilge medet sanap kýá bolyp júrgenimiz.
– Mazmundy áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
