Arý Astanaǵa dos súısinip, dushpan kúıinetindeı ózge kelbet kerek boldy. Osy maqsatta dúnıeniń ár túkpirinen eń myqty arhıtektorlar shaqyryldy. Qazaqstan tarapy olarǵa álem tarıhynda paıda bolǵan jańa elordada turqy bólek keshenderdiń kóp bolýy qajet ekenin aıtty. Al, sáýletshiler ulttyq naqyshtaǵy nysandarmen qatar, HH ǵasyrdyń basynda Reseıde paıda bolyp, tek sol ótken júz jyldyqtyń sońynda keńinen qoldanysqa ene bastaǵan «sýprematızm» stılindegi ǵımarattar turǵyzýdy usyndy. Sóıtip, Astanada túrli-tústi, san alýan (tik tórtburysh, tórtburysh, dóńgelek, úshburysh) pishinderdi qarapaıym geometrııalyq ólshemge negizdeıtin, jartylaı qııal, jartylaı fantastıkaǵa qurylǵan arhıtektýranyń atalǵan baǵyty boıynsha ǵımarattar salyna bastady.
Jalpy, álemdik arhıtektýraǵa engenine bir ǵasyr endi tolsa da, sýprematıka stıline sáýletshiler kóptep arqa súıeı bastaǵan. Ásirese, sońǵy jıyrma jyldyqta álemniń túkpir-túkpirinde boı kótergen eń bıik ári turqy bólek ǵımarattar osy stıldiń enshisine tıesili. Qazaqstannyń bas qalasy Astanada da sáýlet óneriniń atalǵan baǵyty boıynsha boı kótergen nysandar barshylyq. Tipti, elordamyzda sýprematıkanyń damyǵan túri – neosýprematıka stılinde turǵyzylǵan keshender de kóptep kezigedi. Neosýprematızm degenimiz – klassıkalyq sýprematızmniń nyshandaryn estetıkamen tolyqtyrý negizinde paıda bolǵan stıl. Naqty aıtqanda, neosýprematızmge túzý ári kúrt tómen túsirilgen syzyqpen, súıir buryshpen aıaqtalatyn dástúrli qurylysqa tańsyq pishinder jatady. Esildiń sol jaǵalaýyndaǵy «Sýly-jasyl býlvar» («Vodno-zelenyı býlvar») dep atalatyn iskerlik jáne turǵyn úı kesheni dál osy neosýprematızm stılinde salynǵan. Iаǵnı, bul keshen óziniń aınalasyndaǵy arhıtektýranyń zamanaýı nysandarymen sheber úılesim tapqan. Keshenniń eń tómengisi – 4, joǵarǵysy – 30 qabat. Iаǵnı, 6 bólikten turatyn nysan tómennen joǵaryǵa qaraı órleıdi. Stılden bólek, aq jáne kók jolaqpen bezendirilgen keshenniń osyndaı qıǵash pishin alýynyń bir syry «Báıterekpen» baılanysty. О́ıtkeni, eger keshenniń barlyq bóligi bastapqyda josparlanǵandaı tek bıik qabattardan turatyn bolsa, onda elordadaǵy «Nurjol» býlvarynyń qaq ortasyndaǵy 97 metrlik monýment alystan kórinbeı qalatyn edi. Sol sebepti de, keshenniń «Báıterek» jaǵy áýelgi esepten on esege deıin tómendetilgen.
Sýprematızmniń ózi latyn tilinen aýdarǵanda «supremus» – «eń bıik, eń joǵary» degen maǵynany bildiredi. Sondyqtan, osy stılde salynǵan ǵımarattar men keshender, turǵyn úıler «Astana arhıtektýrasyna» ózgeshe aıshyq berip tur. Máselen, olarǵa: «Soltústik shuǵylasy», «Merýert meken», «Asyl tas», «Grand Alataý», «Astana Trıýmfy», «Kapıtal» sekildi turǵyn úı keshenderin, «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasynyń ǵımaratyn, Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligine arnalǵan «Transport Tower» ǵımaratyn, «Han Shatyr» saýda, oıyn-saýyq ortalyǵyn, sondaı-aq, qurylysy 2016 jyly aıaqtalatyn «Abý-Dabı Plaza» kópfýnksııaly keshenin jatqyzýǵa bolady. Biz solardyń bir parasyna toqtalýdy jón kórdik. Máselen, Astanaǵa kórik berip turǵan «Han Shatyr» – 2010 jyldyń 6 shildesinde ashylǵan aıryqsha nysan. Qurylystyń jobasyn arhıtektor Norman Foster jasady. Nysan qurylysynyń tóbesi 150 metrlik móldir shatyrmen jabylǵan. Onyń qurylysyna qoldanylǵan materıaldardyń hımııalyq quramynyń arqasynda syrttaǵy aýa raıyna qaramastan, ishtegi mıkroklımat únemi birqalypty bolyp turady. Ortalyqtyń bıiktigi 150 metr bolsa, ishki aýmaǵy 127 myń sharshy metrdi quraıdy. Irgetasynyń ózi 20 metrge jetedi. «Han Shatyrdyń» basty artyqshylyǵy – jyldyń tórt mezgilinde de temperatýrasy +35 gradýs bolyp turatyn jasandy jaǵajaıynda. Jasandy jaǵajaıdyń qumy arnaıy Maldıv araldarynan ákelingen. Aty aıtyp, kózge kórinip turǵandaı, «Han Shatyrdyń» kádýilgi shatyrdan esh aıyrmasy joq. Desek te, ǵımarattyń qaq ortasyna ornatylǵan jýan dińgekke tartylǵan ýyq sekildi bolat arqandar kózge kıiz úıdi elestetedi.
2008 jyly qurylysy aıaqtalǵan «Soltústik shuǵylasy» (Severnoe sııanıe) turǵyn úı kesheni de qalaǵa ózgeshe sán berip otyr. Elordanyń Esil aýdanynda ornalasqan bul turǵyn úı kesheni 34, 39 jáne 44 qabattan turady. 3 nysannan turatyn keshenniń eń úlkeniniń bıiktigi 180 metrge jetedi. Alystan qaraǵanda, jasyl-kók shynyly ǵımarattardy tolqyp turǵan teńiz sýyna uqsatýǵa bolady.
Sýprematıka stıliniń «dıgıtaldy vertıkalızm» baǵyty boıynsha turǵyzylǵan «Transport Tower» – áýel bastan-aq Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi úshin turǵyzylǵan ǵımarat. 2002 jyly qoldanysqa berilgen, 36 qabattan turatyn keshenniń bıiktigi – 155 metr. Jalpy aýmaǵy – 32 394 sharshy metr. Bul keshendi salýǵa Túrkııa, Horvatııa, Shveısarııa sekildi elderdiń sáýletshileri usynys bildirgenimen, jobany júzege asyrýdy baıqaýǵa qatysqan qazaqstandyq kompanııa jeńip aldy. Ǵımarat sońǵy úlgidegi tehnıkalyq qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan. Máselen, nysannyń joǵarǵy qabattaryna kóterilý úshin munda 10 jedelsaty úzdiksiz jumys istep tur.
Elordadaǵy «Merýert meken» (Izýmrýdnyı kvartal) dep atalatyn 37, 40 jáne 53 qabatty 3 ǵımarattan turatyn turǵyn úı kesheniniń arhıtektýrasy da ózgeshe. Syrttaı qaraǵanda, ashylǵan kitapqa uqsaıtyndyǵyna baılanysty elordalyqtar arasynda «Kitap» atalyp ketken keshenniń ortańǵy ǵımaratynyń bıiktigi – 210 metr. Bul ǵımarat óziniń assımetrııalylyǵymen erekshelenedi. Máselen, «Kitap» tómennen joǵary qaraı túzý bolyp keledi de, 32-shi qabattan bastap, birinshi qabatpen salystyrǵanda, onyń kólemi 15 metrge deıin ulǵaıyp, keńeıe túsedi. Joba quny – 350 mıllıon dollar bolǵan keshenniń jalpy aýmaǵy – 280 myń sharshy metrdi alyp jatyr.
«Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy bas keńsesiniń ǵımaraty da Astanadaǵy bıik nysandardyń sanatynda tur. Atalǵan kompanııaǵa tıesili keshenniń joǵarǵy qabattary 3 jerden bir-birimen kópir ispettes etip baılanystyrylǵan jartylaı dóńgelek pishindegi 37 jáne 40 qabatty qos ǵımarattan turady. Bıiktigi 175 metrge jetetin ǵımaratqa joǵarydan zer salǵanda, kompanııanyń ımıdjdik belgisin kórýge bolady.
Aldaǵy ýaqytta elordadaǵy nysandar basqa da bıik ǵımarattarmen tolyǵa túspek. Oǵan «Abý-Dabı Plaza» kesheni – dálel. «Abý-Dabı Plaza» kesheniniń ortalyq nysany – bıiktigi 382 metr (88 qabat) bolatyn munara-ǵımarat. Sáýletshilerdiń aıtýynsha, «Abý-Dabı Plaza» tek Qazaqstanda emes, sonymen qatar, Ortalyq Azııadaǵy jáne TMD-daǵy eń bıik jáne teńdesi joq ǵımarat atanbaq. Onyń qurylys jumystary 2010 jyldyń qarasha aıynda bastalǵandyqtan, 2016 jyldyń qarasha aıynda tolyqtaı paıdalanýǵa berý kózdelýde. Eger, bul joba sátti júzege assa, jaqyn bolashaqta keshen ishinde qonaq úı, keńseler, páterler, saýda ortalyǵy ǵana emes, tipti, qysqy baq ta bolady.
Mamandardyń esebi boıynsha, jalpy aýmaǵy 510 myń sharshy metr jerdi alatyn nysan jobasynyń quny 1,6 mlrd. AQSh dollaryna teń eken. Qazirgi tańda bul nysannyń qurylysyn Qazaqstan jáne Birikken Arab Ámirlikteri birlese júrgizýde. Álbette, áýel bastan-aq, bul aýqymdy jobany júzege asyrý úshin ony senimdi qolǵa tapsyrý kózdeledi. Sol úshin de, aldyn ala arnaıy baıqaý jarııalanady. Baıqaýda álemge áıgili sáýletshiler óz baqtaryn synaıdy. Alaıda, joba tek júzden júırik shyqqanǵa ǵana beriletini anyq. Sóıtip, «Abý-Dabı Plazany» dúnıejúzinde talaı záýlim ári ásem ǵımarattar salyp, aty máshhúr bolǵan aǵylshyndyq sáýletshi Norman Fosterdiń kompanııasy jeńip alady. Jeńimpaz atanǵan boıda kóp oılanbastan bilekti túrip, iske kirisken arhıtektorlardyń aldynda, eń birinshi kezekte jobada qazaqy qonaqjaılylyqty pash etetin jergilikti mádenıet pen ekologııaǵa mán berý maqsaty turady. Fosterdiń komandasy Astananyń klımattyq ereksheligin zertteýdi qolǵa alady. Olar qalada qystyń qatal, jazdyń aptap ystyq ekenin ańǵarady. Sondaı-aq, salynýy tıis keshen qurylysy men Antraktıdada aıazdan qorǵaný úshin bir jerge toptasyp, bıologııalyq jylylyǵyn saqtaıtyn «Imperator pıngvınderi» arasynda óte názik baılanys baryn baıqaıdy. Osylaısha, bir qaraǵanda, japsarlas qonǵan qazaqy kıiz úılerdi eske salatyn keshen jobasy keńistik boıynsha odan ary damytylady. Bıiktigi 382 metrge jetetin basty nysan aınalasyna bıiktigi árkelki ondaǵan munara japsarlasa salynady. Al, 18-shi qabatta ornalasatyn tireýlerdiń biri syrttan qaraǵanda kókte qalqyp turǵandaı áser beredi. Bul tireý kún nury saýda ortalyǵy men qysqy baqqa túsip turýy úshin arnaıy qoıylmaq. Demek, aldyn ala boljam boıynsha, keler jyly qurylysy tolyqtaı aıaqtalatyn «Abý-Dabı Plaza» ǵımaraty Astananyń baı arhıtektýralyq ansamblin ózgeshe mánermen tolyqtyra túspek.
Árıne, syrt kóz dástúrli arhıtektýraǵa jat kórinetin kez kelgen stılge áýelde synı kózben qarary anyq. Alaıda, ýaqyt óte kele, adamzat balasynyń qolynan shyqqan árbir bıik týyndy sáýlet ónerine de jańa lep, sony sıpat ákeletini moıyndalmaı qoımaıdy. Bul – tek Astanada ǵana emes, álemniń kóptegen elinde arhıtektýranyń túrli baǵyty boıynsha boı kótergen qurylys nysandaryna da qatysty aıtylǵan sóz.
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
