KONSTITÝSIIа – EL TIREGI

Álemdegi kez kelgen táýelsiz memlekettiń ǵasyrlar boıy óz qunyn joǵaltpaı, urpaqtan urpaqqa mura bolyp kele jatqan zańdar jı­naǵy bolady. Osyndaı Ata Zań bizdiń elimizde de, ıaǵnı Qazaqstan Respýblıkasynda da el táýelsizdigin nyǵaıtý barysynda qabyldandy. Memleketimizdiń tym qysqa merzimde óz Konstıtýsııasyn jasap, qabyldaǵany talaı­lardy tańqaldyrǵany ras. Olardyń arasynda azýyn aıǵa bilegen derjavalar da boldy. Biz quptaı qaraǵandarǵa da, synaı úńilgenderge de mán bermesten ólsheýli ýaqyt, tabandy talap, shyǵarmashylyq is-árekettiń arqasynda alǵa qoıǵan maqsatymyzǵa jettik. Sóıtip, Qazaqstan Respýblıkasy óziniń demokratııaly, zaıyrly, quqyqtyq, áleýmettik memeleket ekenin Ata Zańy arqyly da búkil álemge tanytty. Qazaq­stan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy egemen memelekettiń konstıtýsııalyq damýynyń jańa kezeńine jol ashqan zańnamalyq akt boldy. Ata Zańnyń qabyldanýy konstıtý­sııa­lyq qurylystyń saıası-quqyqtyq negizin qalady, memlekettik tetik jáne qoǵamdyq, saıası júıeniń negizgi qaǵıdattaryn or­nyq­tyrdy. Adam men azamattyń konstı­tý­sııalyq mártebesin belgiledi. Konstıtýsııa Qazaqstan Respýblıkasy derbes memleket retinde ultyna qaramastan onda turatyn barlyq adamdardyń erkine sáıkes jasaldy. Ata Zańnyń alǵysózinde “Biz ortaq tarıhy bar, taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy...” dep jazylǵan sóılemniń maǵynasynyń tamyry óte tereńde ekeni aıtpasa da túsinikti. Bul bosqa jazyla salǵan sóz emes. Sebebi, Qazaqstan hal­qynyń tarıhı taǵdyrynyń birligi el aýma­ǵynda kóptegen ult ókilderiniń uzaq ýaqyt boıy sany 65%-ǵa jaqyndaǵan qazaq ultymen birge turýy nátıjesinde qalyptasty. Olar ár kezeńde ártúrli sebeppen bizdiń atamekenimizge qonys aýdardy. Birneshe urpaqtar aýysýynyń barysynda Qazaqstanda bolǵan saıası, eko­nomıkalyq, áleýmettik, mádenı oqıǵalardyń qatysýshylary men kýágerleri boldy. Birlese otyryp el táýelsizdigin qalyptastyrdy jáne qorǵady, jeńis úshin maıdanda qatar júrip erlik kórsetti. Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy quryl­ǵannan keıin, elde turatyn barlyq ulttar men ulystar egemen memleketti bir kisideı moıyndady. Sóıtip, olar ótken kezeńderdegi taǵdyrlarynyń tarıhı birligin is júzinde dáleldeı otyryp, biraýyzdan jańa memleketti odan ári damytýǵa ázir ekendikterin bildirdi. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııa­sy­nyń ıdeıalaryn, qaǵıdattaryn jáne normala­ryn saıası, quqyqtyq jaǵynan taldaý elimizdiń ekonomıkalyq-áleýmettik, rýhanı turǵyda ósýine serpilis pen qýat beretini anyq. Ata Zań adamnyń quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaý men iske asyrý, materıaldyq ál-aýqatyn jaqsartý, saıası turaqtylyq pen qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtýdyń, quqyq tártibi men zańdylyqty ornyqtyrýdyń mindetti túrde oryndalýǵa tıisti sharty bolyp tabylady. Joǵaryda aıtylǵan oıymdy túıindeıtin bolsam, Konstıtýsııa tek memlekettiń ǵana emes, qoǵam ómiriniń jol kórsetýshisi – Ata Zańy bolyp tabylady. Osy ıdeıanyń men­shikke, azamattardyń quqyqtary men bostan­dyq­taryna, qoǵamdyq birlestikterge, otbasyna jáne taǵy basqalarǵa qatysy bar ekendigin eshqashan esten shyǵarmaýymyz kerek. Konstıtýsııany biraýyzdan qabyldaı otyryp, Qazaqstan halqy memlekettik bıliktiń birden-bir qaınar kózi – óziniń egemendik quqyǵyn iske asyrdy. Sóıtip, biz Ata Zańda negizi qalanǵan quqyqtyq memleketti jáne aza­mattyq qoǵamdy qalyptastyrý jolyn tańdap aldyq. Árıne, Qazaqstan halqynyń egemen quqyǵy tek Konstıtýsııa qabyldaýmen ǵana tııanaq­tal­maıdy. Ol memlekettiń asa mańyzdy máse­le­lerin sheshý úshin halyqtyń boıyndaǵy barlyq konstıtýsııalyq-quqyqtyq múmkindikterdi de jınaqtap, qarastyrady. Memleket ómiriniń asa mańyzdy másele­lerin talqylaý jáne sheshý kezinde quqyqtyq sanasy joǵary árbir azamat Konstıtýsııada kórsetilgen jaýapkershilikti jan-jaqty sezinýi qajet. Qoǵamnyń búgini men bolashaǵy úshin, jalpy alǵanda, óz Ata Zańymyzdy qurmettep, qorǵap jáne mańyzdylyǵyn joǵaltpaı saq­taýymyz bizdiń barlyǵymyzdyń, ıaǵnı Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy árbir azamattyń mindeti men paryzy. Sebebi, Konstıtýsııa bizdiń búginimizdiń negizin qalaı otyryp, bolasha­ǵamyzdyń aıqyn bolýyna bastaıtyn sham­shyraq ispetti desek artyq aıtqandyq bola qoı­mas. Kez kelgen demokratııalyq memleket­tiń tańdaǵan órkenıtetti baǵyty boıynsha damýyna yqpal etetin zańdy irgetasy – Konstıtýsııasynyń bolýy mindetti jáne onda aıtylǵandardy buljytpastan oryndaý árbir azamattyń qasıetti boryshy. Dúnıe jú­zin­degi elderdiń bar­lyǵynda memlekettik basqarý tetigi Kons­tıtýsııa negizin­de jáne sonyń aıa­syn­da jumys isteıdi. Bul kez kelgen qu­qyq­tyq memlekettiń basty ómir­lik nor­ma­sy bo­lyp tabylady. Eldiń saıası, eko­no­mı­kalyq jáne áleý­mettik tu­raqtylyǵy negizinen Ata Zańnyń turaq­ty­lyǵy negi­zinde durys jumys isteýine baı­lanysty. Qazaqstannyń konstıtýsııalyq qu­ry­ly­sy­nyń ta­rı­hyn­da bes ret kons­tıtýsııa jazylyp qa­byl­dandy (1926, 1937, 1978, 1993, 1995 jyl­dar). Olardyń árqaısysy qazaqstandyq mem­le­kettiliktiń ulttyq avtonomııadan tolyq mem­lekettik derbestikke jáne egemendikke deıingi damýynyń belgili bir kezeńderin kór­setti. 1995 jyly qabyldanǵan Qazaqstannyń qazirgi Konstıtýsııasy elimizdiń memlekettik táýel­sizdiginiń jańa órleýin zańdy túrde nyǵaıtty. Bıylǵy jyly 30 tamyzda bizdiń Konstı­tý­sııamyzǵa 15 jyl tolady. Búginde onda bekitilgen normalar, qaǵıdattar men memle­ket­tik ınstıtýttar tájirıbeden ótip, tabysty jumys istep jatyr dep aıtýǵa bolady. Táýelsiz memleket negizin qurý jumysy aıaqtaldy, tıimdi ekonomıka bazasy jasaldy, sóz bostandyǵy, básekelestik jáne saıası kózqarastar qamta­masyz etilýde. Osyndaı irgeli jumystardyń nátıjesi jáne eń basty jetistigi – elimizdegi beıbitshilik pen rýhanı kelisim. Qazaqstandyq qoǵam óziniń qalaǵan derbes jolymen nyq qadammen damýda. Bizdiń Konstıtýsııamyz Qazaqstan hal­qynyń materıaldyq ál-aýqatyn arttyrýdyń lokomotıvine aınaldy. Qazir bizde memlekettik jáne jeke menshik teńdigi, kásipkerlik erkin­digi, qoǵamnyń qajetti qaǵıdattary eskerile oty­ryp, osy turǵydaǵy taǵy basqa da tetikterdi paıdalanýǵa sáıkes damýda. Bul óz kezeginde eko­nomıkanyń ósýi men órkendeýine aıtar­lyqtaı yqpalyn tıgizýde. Ata Zańymyz menshik ıelerin, birinshi kezekte, memlekettiń ózin kóp nársege mindetteýde. Negizgi zańdy oryndaý arqyly memleket medısınalyq qyzmetti jáne bilim berýdi jaqsartý, jappaı turǵyn úı qury­lysy, jalaqy jáne áleýmettik tólemder mól­she­rin kóbeıtý, azamattarǵa jáne otandyq ká­sipkerlerge salyqty azaıtý sııaqty áleýmettik máselelerdi sheshýde. Konstıtýsııany basshy­lyqqa alǵan Qazaqstan halqynyń birige eńbek etýiniń nátıjesinde qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysqa da qajetti tosqaýyl qoıylýda. Memleket áleýmettik baǵdarlamalar arqyly jaǵdaıy aýyr azamattarǵa ótemaqylarmen qoldaý kórsetýde. Memlekettiń mundaı konstı­tý­sııalyq róli barlyq áleýmettik-ekonomıka­lyq saıasatty qaıta qaraýǵa májbúr etken qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarys kezeńinde óziniń tıimdiligin baıqatty. Búginde elimizdegi azamattardyń áleýmettik quqyqtaryn qorǵaýda Konstıtýsııanyń alatyn orny aıryqsha. Elbasy “Daǵdarys arqyly – jańarý men damýǵa” atty Joldaýynda Ata Zańdy basshylyqqa ala otyryp, memlekettik organdarǵa azamattardyń ekonomıkalyq qu­qyq­taryn tıimdi qorǵaýdy barynsha artty­rýdy, onyń ishinde otandyq taýar óndirýshi­lerdi materıaldyq yntalandyrýdyń keshendi sharalaryn júzege asyrýdy júktedi. Elbasy Joldaýynan týyndaǵan mindetterdi oryndaý maqsatynda azamattardy áleýmettik qorǵaý, básekege qabiletti kadrlardy daıarlaý baǵdar­la­malaryn qamtamasyz etý úshin respýb­lıkalyq bıýdjetten qomaqty qarjy bólindi. О́ńirlerde jańa jumys oryndary ashylýda. Azamattardyń bilim alýdaǵy konstıtýsııalyq quqyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda teh­nı­ka­lyq jáne eńbek qyzmetin kórsetetin kadrlardy daıar­laýǵa memlekettik bilim berý tapsyrysy ulǵaıtyldy. Azamattardy turǵyn úımen qam­ta­masyz etý úshin turǵyn úı-kommýnaldyq ny­sandary qaıta jobalanyp, jóndeý júrgizilýde. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshilerge óz ónimderin qaıta óńdeý úshin maqsatty nesıeler berilýde. Bul da halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdyń konstıtýsııalyq sharasy bolyp tabylady. Ata Zańda bekitilgen azamattardyń quqyqta­­ry iskerlik sıpatqa ıe. Bul, ásirese, elimiz úshin daǵdarysty kezeńde anyq kórinýde. Kons­tıtýsııamyz boıynsha áleýmettik memleket qaǵıdaty negizdelgen áleýmettik saıasat – ózi­niń tabıǵaty boıynsha áleýmettik turǵyda qor­ǵalmaǵan adam men azamatqa janashyrlyq bildi­retin qaıyrymdylyq qyzmet emes. Bul – azamattardyń áleýmettik quqyqtaryna kepildik beretin jáne qorǵaıtyn memlekettiń konstı­týsııalyq mindeti. Osy arqyly azamattardyń ádilettilik negizdegi quqyqtary saqtalyp, mate­rıaldyq qundylyqtary qamtamasyz etiledi. Konstıtýsııalyq keńestiń bir sheshiminde atap kórsetilgendeı, adamdy, onyń ómirin, quqyǵy men bostandyǵyn konstıtýsııalyq tur­ǵyda moıyndaý men qorǵaý eń joǵarǵy qun­dy­lyq bolyp tabylady. Memleket úshin adamǵa degen qamqorlyqtan, onyń materıaldyq ál-aýqatyn arttyrýdan basqa mańyzdy eshteńe joq, sondyqtan da memleket adamdardyń laı­yq­ty ómir súrýi úshin bárin jasaýǵa mindetti. Konstıtýsııa bekitkendeı, áleýmettik mem­leket qoǵamnyń árbir múshesiniń jumyssyz­dyq, múgedektik, qarttyq jáne jalǵyzdylyq jaǵdaıynda densaýlyǵyn, azamattyń jáne otbasynyń ıgiligin qoldaý úshin kúshti áleýmettik saıasatty júrgizýge tıisti. Ata Zań mindetterin júzege asyrýda elimizdiń azamat­taryn áleýmettik qorǵaý jáne olardyń turmys jaǵdaıyn jaqsartýǵa qatysty respýblıka Konstıtýsııasynyń joǵarylyǵyn qamtamasyz etetin memlekettik organ – Konstıtýsııalyq Keńestiń róli erekshe ekeni sózsiz. Konstıtýsııalyq Keńes bul máselelerdi memlekettik organdar qabyldaıtyn zańdar men basqa da normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi konstıtýsııalyq turǵydan, sondaı-aq, resmı túsindirý, konstıtýsııalyq erejeler mazmunyn ashý jolymen konstıtýsııalyq ıdeıalardy ómirge engize otyryp sheshedi. Aıta ketý kerek, adamnyń ómirge, erkin­dikke jáne menshikke quqyǵy Qazaqstan halqy qabyldaǵan Konstıtýsııany syılaý, ózderi saılaǵan Memleket basshysyn qurmetteý jáne Otandy qorǵaý mindetimen ajyraǵysyz bolyp tabylady. Munyń bári – azamattardyń kons­tıtýsııalyq mindeti. Adam óziniń Otanynda ǵana Azamattyǵy arqyly adam bolyp qalyp­tasady. Konstıtýsııanyń II taraýy “Adam jáne azamat” dep atalýy tegin emes. Jyl saıyn 30 tamyzda respýblıkamyzda negizgi merekelerdiń biri – Konstıtýsııa kúni atap ótiledi. 1995 jylǵy referendýmda Ata Zańymyzdy qoldap, otandastarymyz Qazaqstannyń memlekettiligin, azamattyq beıbitshilik pen kelisimdi nyǵaıtýdy tańdady. Konstıtýsııa memleketimizdiń tarıhı damýynyń negizi retinde ǵana tanylyp qoımaı, ol barlyq zańdardyń bastaýy bolyp tabylady. Konstıtýsııa adamnyń jeke bas bostandyǵy, jeke ómirindegi qundylyǵy, sondaı-aq bılik tarmaqtarynyń qoǵamdaǵy róli aıqyn tujyrymdalatyn mańyzdy qujat. Konstıtýsııanyń negizgi qaǵıdasy retinde “adam memleket úshin emes, memleket adam úshin jaralǵan” degen tujyrymǵa kelemiz. Dúnıe­júzilik tájirıbede kórsetilgendeı, basty baı­lyq retindegi adamǵa degen syılastyq, jeke ómiri men bostandyǵynyń qorǵalýy, qoǵam da­mýynyń aıqyn kórinisi. Sondyqtan azamat­tardyń memleket aldyndaǵy jaýapkershiligi aldyńǵy oryndarda turýy qajet. Memleketimizdiń qoǵamdyq jumysyna bel­sene aralasqan erikti azamattardyń memleketke óz úlesi men paıdasyna qyzmet jasamaǵan aza­mattardan bedeli joǵary turady. О́z azamat­tarynyń quqyǵy men jeke bas bostandyǵyn joǵary qoıǵan memleket kúndelikti ómirde ózin barlyq memleketter arasynda joǵary deńgeı­den kórsete alady. Qazaqstan memleketinde adam quqyǵy jáne bostandyǵynyń joǵary qundylyǵy quqyqtyq memlekettiń negizgi qa­ǵıdasyn rettep otyrady. Qazaqstannyń mem­lekettik-quqyqtyq damý baǵdarlamasy halyq­tyń ómir súrý jaǵdaıyn, adam jáne azamat­tardyń quqyǵy men bostandyǵynyń qorǵalýy, memlekettiń joǵary bılik organdaryna qadaǵalaý júrgizip, baqylap otyrady. Elbasynyń belgilegenindeı, Konstıtýsııa qoǵamnyń ornyqty damýyna zor úlesin qosa otyryp, azamattyq qoǵamnyń qalyptasýyn qadaǵalap otyrady. Konstıtýsııalyq normalardy iske asyrý men qadaǵalaý bizdiń respýblıka zańynyń damýyna baǵyttalady. Jergilikti ózin-ózi basqarý reformasynda saılaý zańdylyǵynyń enýi konstıtýsııanyń dúnıejúzilik qaýymdastyqqa kirýiniń negizi retinde tanylady. Konstıtýsııa bizdiń saıası, mádenı, rýhanı jáne áleýmettik ekonomıkalyq damýymyzdyń qaınar kózi retinde tanylady. Bahtııar О́NERBAEV, Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sot ákimshiligi jónindegi komıtet tóraǵasynyń mindetin atqarýshy.