Memleket-jeke menshik áriptestigi: ekonomıkalyq damýdyń jańa múmkindikteri

Memleket – jeke menshik árip­testigi (MJMÁ) – ár taraptyń resýrstary men tájirıbelerin jáne qoǵam múddesin eskere oty­ryp biriktirip, mańyzdy joba­lardy  barynsha az shyǵyndarmen jáne táýekelge urynbaı iske asyrýdyń álemdik tájirıbede synalǵan tıimdi tásilderiniń biri bolyp tabylady. Bul tásil sapaly jáne jańa deńgeıdegi ınvestısııa­lardy  tartýǵa barynsha qolaıly múmkindikterdi týdyra alady. Sondyqtanda ol kóptegen elderde qoldanylady. Bıznes-jobalarǵa memleket pen jeke bıznesti tartýdyń qan­daı quraldary bar? Ekonomı­kalyq daǵdarystar men toqyraý­lar kezeńinde memleket-jeke menshik áriptestigin damytýdyń múmkindikteri qandaı? Osy suraq­tardyń jaýaby men osyǵan qa­tysty máselelerdi bizdiń elimizdiń jaǵdaıynda ala otyryp, barynsha qysqa túrde qarastyryp kóreıik. 2006 jyldan bastap elimizde memleket-jeke menshik áriptestigi qalyptasyp, damý qyrlary baı­qala bastady. Sońǵy tórt jylda osy saladaǵy quqyqtyq qatynas­tardy retteıtin “Konsessııalar týraly” Qazaqstan Respýblıkasy­nyń zańy, konsessııa máseleleri jónindegi mamandanǵan uıym qurý týraly Úkimet qaýlysy jáne olardy júzege asyrý tetikterin qarastyrǵan kóptegen normatıvtik qujattar qabyldandy. Munyń ózi ekonomıkamyzdyń odan ári da­mýyna edáýir dárejede yqpal etip qana qoımaı, sonymen qatar bu­ryn qoldanylmaı kelgen jańa múmkindikterdi iske qosýdyń ózin­dik bir jańa tásilderiniń ómirge kelgendigin de kórsetip berdi. Búgingi tańda Qazaqstannyń MJMÁ quraldary retinde qarjy ınstıtýttary, arnaıy ekonomıka-lyq jáne ındýstrııalyq aımaqtar, venchýrlyq kompanııalar jumys istep keledi. Olar ózderiniń alda­ryna qoıǵan maqsattaryna sáıkes bıznestiń irilenýine qoldaý kórse­te otyryp, Qazaqstan ekonomı­ka­sy úshin artyqshylyǵy bar baǵyt­tardy damytýǵa qolaıly múmkin­dikterdi qalyptastyrý ústinde. Máselen, Kólik jáne kommý­nı­kasııa mınıstrliginiń baǵam­daýy boıynsha, el ekonomıkasy­nyń ınfraqurylymdyq júıele-rin damytýǵa baǵyttalǵan joba­lardy júzege asyrý úshin 26 mıllıard AQSh dollary qajet eken. Osy salanyń jańa ınvestı­sııalarmen tolyǵýy tıisti ınfra­qurylymdardy qalyptastyryp qana qoımaı, uzaq merzimdi perspektıvada olardy ustap turý, kútim jasaý qarajatyn qamtama-syz etý máselesin de sheshedi. Álemdik ekonomıkalyq daǵda-rys birshama elderde bıznestik jobalardy júzege asyrý isiniń aıaqsyz qalýyna nemese osyndaı jobalardy qarjylandyrý kólemi men túrleriniń qysqarýyna alyp kelgeni málim. Mundaı jaǵdaıdyń Qazaqstanda da  oryn alǵany ras. Elimizdegi ekinshi deńgeıdegi bank­terdiń sheteldiń arzan nesıelerin alý múmkindikteri azaıysymen qarjylandyrý ústindegi nemese josparlanyp otyrǵan kóptegen jobalar qarjy tapshylyǵyn kúrt sezindi. Mine, osy tusta olarǵa memleket-jeke menshik áriptestigi kómekke keldi.  Kásipkerlik qury­lymdarǵa kómektesip, tyǵyryqtan shyǵý joldaryn birlesip qarasty­rýda MJMÁ ınstıtýttary men quraldary belsendi jumys jasaı bastady. Osyndaı áriptestiktiń nátıje­sinde Shar men О́skemen qalala­rynyń arasyn jalǵaıtyn temir jol jelisiniń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berilgeni belgili. Bul jobany memleket pen jeke menshik ınvestorlardyń birlese júrgize otyryp, konsessııalyq negizde iske qosýy elimizde júzege asqan alǵashqy bastamalardyń biri edi. Munan keıin ústimizdegi jylǵy shildeniń 13 juldyzynda jalpy aýmaǵy 13 myń sharshy metrdi quraıtyn, quny 31 mıllıon AQSh dollary turatyn “Aqtaý halyqara­lyq áýejaıynyń jolaýshylar termınaly” qurylysy tolyqtaı aıaqtalyp, memleket menshigine tapsyryldy. Búgingi tańda, elimizde Memle­ket-jeke menshik áriptestigi orta­lyǵynyń saraptamasynan ótip, endi iske asyrý kózdelip otyrǵan birqatar iri jobalar bar. Solardyń qatarynda uzyndyǵy 301 shaqy­rym­dy qamtıtyn, keńdigi 6 jolaq­tan turatyn “Almaty-Qorǵas” avtomobıl jolyn atap kórsete ketsek artyq bolmas. Bul jobanyń jalpy quny 385 mıllıard teńge turady. Osyndaı taǵy bir joba ekinshi sanattaǵy “Astana-Qaraǵan­dy” avtomobıl jolynyń quny 262 mıllıard teńgeni quraıdy. Qarjylyq daǵdarys jaǵdaıyn­da memleket pen jeke sektor ár­qaı­sysy jeke-jeke kelgende túrli ınfraqurylymdar men áleýmettik máni bar qurylystarǵa úlken kólem­degi qarjy salymdaryn salýǵa yntaly bolmaıtyny belgili. Biraq osy ekeýiniń kúsh-jigerin biriktire otyryp, ortaq múdde ushtastyǵyn aıqyndaǵanda is túıini sheshilip sala bermek. Memleket-jeke menshik áriptestiginiń keremettigi de osynda. Memleket óz qolyndaǵy yntalandyrý tetikterin paıdalana otyryp, konsessııaǵa tapsyryla­tyn nemese senimdi basqarýǵa beri­letin áleýmettik nysandar quryly­syna salyq jáne basqa da jeńil­dik­ter jasaýy múmkin. Ekinshi jaq­tan alǵanda kásipkerlik qurylym­dar men jeke adamdar úshin aksııalar satyp alý nemese bank shottarynda aqshany ustaǵannan góri ınfraqurylymǵa qarajat salý birshama tıimdi bolatyny anyqta­lyp otyr. Osy turǵydan alyp qaraǵanda MJMÁ jobalarynyń iske asyrylýy qandaı jaǵdaıda bolmasyn ekonomıka damýynyń lokomotıvine aınala alatyndyǵy dáleldenip otyr. Jýyrda ótken III Astanalyq ekonomıkalyq forýmda da osy qaǵıda odan ári dáleldene tústi. Qazaqstannyń memleket-jeke menshik áriptestigi salasy forým sheń­berinde jan-jaqty pikir alma­sýyn týyndata otyryp, Qazaqstan úshin de, álemdik MJMÁ ortalyq­tary úshin de paıdaly sharaǵa qol jetkizdi. MJMÁ salasyn aqparat­tandyryp otyratyn halyqaralyq ınstıtýttar qaýymdastyǵyn qurý týraly álem memleketteriniń kelisimi alyndy. Bul halyqaralyq ortalyqtyń ofısi Astana qala­synda ornalasatyn bolady. Osy aıtylǵan sharalardyń bar­lyǵy qosyla kelgende Qazaqstan­nyń konsessııalyq jobalardy ázirlep, júzege asyrýdaǵy tájirı­bıesin molaıtyp, MJMÁ salasy boıynsha zańnamalyq bazany tıimdi túrde jetildire túsýge, salanyń jańa damý satysyna kóshýine yqpal etetindigi aıqyn. Suńǵat ÁLIPBAI.