Kemeldikti taný keden qyzmetinen kórinedi

Máskeý bardyq, Parıj astyq, Beıjiń ushtyq, Úrimshiletip qaıtqanymyz da bar, sonda baıqaǵanymyz, alys saparǵa táýekel etip, “jolaýshy” atanǵan jampozdy eń aldy­men kedenshiler qarsy alady eken. Jyly qar­sy alsa, qujatyń men qorjyn-qosqolańyńdy qas-qaǵymda resimdep berse, tipti, qýanyp ta qalasyń. Al aınalańdaǵy aınadaı jarqyraǵan tazalyqqa, sybyrlap qana tildesken syrbaz­dyqqa, qyzmetshini kerek etkizbeıtin  tehnıka men tehnologııaǵa tańǵalǵanyńdy aıtpaı-aq qoı. Sonda oılaısyń “e, bizdiń eldiń basshysynyń da “Eń ozyq elý el” dep, “2030” dep aıta beretini osy ozyq mádenıet pen ozyq órkenıet eken ǵoı, al onyń... keden men keden qyzmetinen bastalatynyn kim bilgen?!.” dep. “Kósh júre túzeledi” degen, bizdiń keden men kedenshilerdiń de jaǵdaıy jyldan jylǵa jaqsaryp, túzelip keledi. Búginde Jambyl oblysyndaǵy kedendik baqylaý departamenti qazaq-qyrǵyz elderi aýmaǵyndaǵy respýblıka­lyq jáne halyqaralyq dárejedegi 10 avtojoldy, kópjaqty baılanysqa arnalǵan 4 avtojoldy jáne ekijaqty baılanystaǵy 6 avtojoldy baqylaýda ustap otyr. Zaman talabyna saı keden departamenti qyzmet kórsetýdiń sapasyn arttyrý men onyń móldirligine, memlekettik baqylaýdy júrgizý, jeńildikter men ońaılatylǵan prosedýralar­dy engizý, ákimshilik kedergilerdi joıý shara­laryna baǵyttalǵan júıeli ári josparly jumystardy júrgizýdi de umyt qaldyrmapty. Naqty aıtsaq, bul sharalardyń eń bastysy burynǵy úsh kezeńdik kedendik resimdeýden endi bir kezeńdik resimdeýge kóshý bolyp otyr. Bir kezeńdik  resimdeý degenimiz, kedendik re­sim­deý kezinde qosymsha usynylatyn qujattar tiziminiń edáýir azaıýy,  syrtqy ekonomıka­lyq qyzmetke qatysýshylardyń qaǵaz túrin­degi esep kártishkelerin qysqartý, birikken ba­qylaý sııaqty kásipkerlerge tıimdi jaqtardan turady. Munda kedendik tólemder men salyqtardy óndirý salasyndaǵy tásilder de jetildirile tú­sýde. Mysaly, halyqaralyq qaǵıdattarǵa sáı­kes, kedendik qundy anyqtaý baǵyty boıyn­sha baqylaý jasalyp, tarıftik jáne tarıftik emes retteýler qoldanylyp, jeńildikter men preferensııalardy usyný qatań baqylaýǵa alynǵan. Aıta ketý kerek, ústimizdegi jyldyń aqpan aıynan bastap, eldiń memlekettik shekarasyndaǵy avtokólik ótkizý pýnktterin­degi kóliktik ınspeksııanyń fýnksııalaryn keden organdary júrgize bastady. Qazaqstandyq keden organdary az ýaqyt ishinde taýarlaryn resimdeýden ótkizgisi kelgen syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshy­larǵa múmkindik bere otyryp, halyqaralyq tájirıbede qoldanylyp kele jatqan kedendik resimdeýlerden soń kedendik aýdıttiń rólin kóterýdi ádetke aınaldyra bastapty. Elek­trondy resimdeý tájirıbesi keńinen qolda­nysqa engizilip, kedendik júıeni aqparattan­dyrý jumystary kezeń-kezeńimen iske asy­rylyp otyr. Eń bastysy, syrtqy ekonomıka­lyq qyzmetke qatysýshylardyń artyq shyǵyndaryn qysqartý maqsatynda ótkizý pýnktteriniń jumysyn jandandyra otyryp, tıimdi kedendik baqylaý men tıimdi resimdeýler júrgizýge jaǵdaı jasalýda. Qazaqstanda keden organdary qurylǵaly beri ol kóptegen oń ózgeristerge ushyrady. О́t­ken jyldar ishinde salynǵan kedendik baqy­laýdy júrgizýge laıyqty záýlim ǵımarattar, shekara shebindegi zaman talabyna saı beket­ter, baqylaý-ótkizý pýnktteri sonyń aıqyn dáleli. Olardyń mýltımedııalyq quraldar men zamanaýı tehnıkalarmen jabdyqtalyp, úlken qorǵa aınalýy da qazaq keden qyzme­tiniń irgesi bekı túskenin kórsetse kerek. Sonymen birge, ótken jyly esirtkige jáne esirtki bıznesine qarsy kúres týraly memle­kettik baǵdarlama aıasynda Jambyl departa­mentin kedendik baqylaýdyń tehnıkalyq quraldarymen jabdyqtaýǵa qosymsha 188 mln. 595 myń teńge bólingen bolsa, bıylǵy jylǵa 2 mlrd. 972 mln., al 2011 jylǵa 940. mln. 448 myń teńge bólý kózdelýde. Jalpy alǵanda, Jam­byl oblysyna beriletin qarjynyń jal­py somasy 4 mlrd. 102 mln. teńgeni quramaqshy. Almaqtyń da salmaǵy bar. Búginde qyrǵyz-qazaq elderi arasyndaǵy taýar aınalymy 57 mln. AQSh dollaryn qurap otyr.  О́tken jyly oblys boıynsha kedendik baqylaý departamenti el qazynasyna 18 mlrd. teńge óndirse, aǵymdaǵy jyldyń ótken 5 aıy ishinde 3,6 mlrd. teńge óndirdi. Jeńildetilgen tártip boıynsha óndirilgen kedendik tólemder men salyqtar eki esege artyp, jalpy somasy 59 mln. 041 myń teńgeni qurady. Búginde syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylar tarapynan kedendik resimdeý kezindegi zań buzýshylyq kóbeıip turǵany ótirik emes. Sonyń saldarynan qaıta óndiril­gen kedendik tólemder men salyqtar somasy jyldan jylǵa artyp keledi. Máselen, ótken jyly departamenttiń tekserý qorytyndysy nátıjesinde bıýdjetke qosymsha 122 mln. 400 myń teńge qaıta óndirilgen. О́tken 5 aıdaǵy bul kórsetkish 72 mln. 651 myń teńge bolyp otyr. Ústimizdegi jyly anyqtalǵan quqyq buzýshylyqtardan aıyppul retinde óndirilgen soma 572 300 teńgeni quraǵan. Bıyl syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylardy jospardan tys tekserýler kezinde QRQK 214, 209 baptary boıynsha 5 fakti anyqtalyp, kedendik tólemder men salyqtardan jaltarǵany úshin 72 mln. teńge bıýdjetke qaıtarylypty. Al ótken jyly bul kórsetkish 6 mln. 800 teńge bolǵan. Salystyrmaly túrde alyp qarasaq, ósim 65 mln. 200 myń teńgeni qurap otyr. Elbasynyń keden organdarynyń aldyna qoıǵan kadrlyq quramdy jaqsartý, jumys­tardy túpkilikti ózgertý týraly talaptaryn oryndaýda jáne quqyq qorǵaý organdarynyń kadrlyq bólimsheleriniń rólin joǵarylatý maqsatyndaǵy mindetter naqtylana tústi. Keden qyzmetindegi basqarý júıesin jetildirý, qurylymdardy zamanaýı talaptarǵa sáıkes jasaqtaý, qyzmetke qabyldaý kezinde sapaly jınaqtaý tetigin qalyptastyrý, kadrlyq rezervterdi jasaqtaý, sybaılas jemqorlyqpen kúres, tálimgerlik jumys, kadrlardy daıyndaý jáne olardyń biliktiligin arttyrý jolǵa qoıylǵany baıqalady. Keden odaǵyna kirý barysynda departa­menttiń shtattyq qurylymy 54 adamǵa ulǵaıtylyp, jambyldyq kedenshilerdi turǵyn úımen qamtamasyz etý máselesi 4 aýdanda oń sheshimin tappaqshy. Al elimizdiń Keden odaǵyna enýi keden organdarynyń ıyǵyna  úlken mindet pen jaýapkershilik júkteıdi. Kósemáli SÁTTIBAIULY. Jambyl oblysy.