Adamdar. Jyldar. Taǵdyrlar

Qazirgi qazaq prozasynyń aıtýly ókilderiniń biri Asqar Altaı. Ol otyzdan astam áńgimelerdiń, birneshe hıkaıattar men romandardyń avtory. О́zindik aıtar oıy bar, keıipkerlerin iri sóıletip, kesek týraıdy. Sondyqtan da ádebıet súıer qaýymdy «Asqar ne jazypty», «Ne jazyp júr eken?» degen sózder jıi mazalaıdy. Asqar Altaıdyń sońǵy romany «Sırat» dep atalypty. Atynyń ózi qazaqtyń jaıshylyqtaǵy «qylkópir» degeni emes, Quran aıattarynan alynyp, anadaıdan andaǵaılap tur. Roman oqıǵalary ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldardaǵy Altaıdyń ar jaq, ber jaǵyndaǵy qazaqtyń qıyn taǵdyryn sýretteýge arnalǵan. «Altaıdyń ber jaǵy – dert, ar jaǵy – órt eken», deıdi ony bir sózben avtor. Bul jaqta qyzyl kámesserler qysyp, malyn, baılyǵyn tartyp alǵannan jan saqtap, shekara asaıy­n dese, ony pýlemetpen kúzettirgen qandy ókimet qamshysynan basqa qarýy joq halyqty qoıdaı qyrady. Qorǵasyn jaýǵan qyspaqtan aman ótkenniń ózinde ar jaqtaǵy musylman qaýymy gomından ókimetiniń qysymyna qarsy kóterilip, úlken lań onda da týyp jatyr. Sondyqtan syrttan kelgen bularǵa «salýly tósek, salqyn úı joq» edi... Jalpy, romanǵa júk bolǵan oqıǵalar aýqymy úlken, geogra­fııasy keń. Onda Kishi júz qa­zaq­tarynyń Ústirt arqyly Qara­qalpaqstanǵa, Iranǵa, qyzyl Qy­taıdaǵy qýǵynnan Shyǵys Túr­kistan qazaqtarynyń Tıbet, Kash­mır arqyly Ulanaıdan asýy – bár-bárin ultymyzdyń Sırat kópirden ótkenindeı qamtylyp ketken. Bi­raq roman birizdilikpen bir oqı­ǵanyń aınalasy emes, negizinen NKVD barlaýshylarynyń kórgen shyndyǵyn aıtpaq bolǵan sııaqty. Buǵan óz ákesi, Omardan (shyn esi­mi Ǵumar) estigen áńgimeler ar­­qaý bolǵany kórinip tur. Ol Ke­ńestiń barlaýshysy bolǵan, Más­keý túbindegi dıversııalyq mek­­tepte oqyǵan, osynda til úı­renip, Qytaıǵa jiberilgen, ol jaqta Beıjińdegi joǵary zań ýnıversıtetin bitirgen óte qyzyq taǵdyrly, bilimdi adam eken. Shyń­jańda ol Altaı aımaqtyq saq­shysynyń bastyǵy da bolady. Osy qyzmette júrip, Úsh aı­maq kóterilisi kezinde Ospan batyr kóterilisshilerine járdem de bergen, 1955-1962 jyldary Keńes Odaǵyna ótkisi kelgenderge de astyrtyn kómek qolyn sozǵan. Shyǵys Túrkistan respýblıkasy quryǵan soń keńesterge keregi bolmaı qalǵan ol Qytaıǵa birshama qyzmet etip, aqyry1961 jyly qalyń kóshpen birge elge ótken. Keńes barlaýshylarynyń da talaıyn bilgen jan eken... Mine, osy adamnyń jáne basqa da qym-qýyt oqıǵalardy biletin adamdardyń shym-shytyryq áńgimelerin kórkem baıandap bergen «Sırat» romanynyń jýyrda Astanadaǵy akademııalyq ki­taphanada tusaýkeser rásimi boldy. Aldymen sóz alǵan akademık Ǵarıfolla Esim kitap týra­ly jaqsy pikirler aıtty. Ol kitapty oqyp shyqqanyn birneshe ret aıta otyryp, óziniń túıgeni ja­zýshynyń romanǵa úlken daı­yn­dyqpen kelgeni ekenin tilge tıek etti. «Eger men bul kitaptyń avtory bolsam, bul eńbektiń atyn «El qaıda?» dep qoıar edim, – dedi. Osydan keıingi pikirler de osy sarynmen kitaptyń tek jaqsy qyryn ataýmen ketti. Keıbir jazýshylar ózderiniń kitapty áli oqyp bitirmegenin syltaý qylyp, tereń pikirge barmaı, jeńil qalqyp otyrdy. Sondyqtan pikir aıtqandardyń keıbir sony pikirlerine ǵana toq­talyp ótelik. Ákim Tarazı aǵamyz avtordyń romandy janyn qınap jazǵany kórinip turǵanyn aıtty. Myna jerde seniń júregiń kórinip tur, men onyń lúpildep soǵyp turǵanyn baqyladym. Anaý aǵaıyndarǵa degen seniń sezimiń, seniń sezimiń arqyly meniń aıanysh sezimim oıandy, – dedi avtorǵa. – Kóńilshek adam bolsam jylar da edim, biraq meni Alla qatty qylyp jaratqan ǵoı». Jazýshy Sultan Orazalın óz sózin Asqar Altaı arqyly ózi úshin óte bir daryndy, talantty adamdy ashyp otyrǵanyn jetkizdi. Shy­ǵystan shyqqan aıtýly jazýshylarymyzdy atap shyqqan ol solardyń shyǵarmalaryndaǵy Altaıdyń tarıhy jańa bir jaqsy eńbekpen tolyqqanyn jetkizdi. Shyǵarmanyń kompozısııasy, qu­rylymy naǵyz eýropalyq ta­lapqa saı deı kelip, odan ári S.Orazalın qyzyl qyrǵynnyń tarıhyn eske ala otyryp, shekara asqan qazaqtardyń tarıhy jańa bir tolymdy, kórkem ádebıetpen tolyqty dep aıta alamyz, dedi. Ádebıetshi, professor Tursyn Jurtbaı óziniń sózderin ádebı talqylaý turǵysynan aıtýǵa tyrysty. «Men osydan 3-4 jyl bu­ryn Shyǵys Túrkistandaǵy kó­terilisterdiń taǵdyry týraly jazylǵan eńbekterdiń bárin qu­rastyryp, jarııalaǵan edim. Onda Alash qozǵalysynyń bas­­­shylary ózderiniń ıdeıalaryn sol jaqtaǵy qazaqtarǵa da ta­ratpaq bolǵandyǵyna kózim je­tip, «О́lim ishinen ómir izdegen» atty qorytyndy maqala jazdym. Shyǵys Túrkistandaǵy kó­te­rilister ult-azattyq sıpat­ta bol­ǵanymen azamattyq so­ǵys bol­­ǵany daýsyz. Myna ki­tapt­a­ǵy kórinbeıtin maıdanǵa qa­ty­sý­shylar úsh otaýdyń, ıaǵnı Qa­zaqstandaǵy, Qytaıdaǵy jáne Moń­ǵolııadaǵy qazaqtardyń basyn qosý jolynda bolǵan, deı kelip, alaıda, olar basqa-basqa múddedegi týdyń astynda áreket etip, bir-birimen aıqasqan». Jazýshy Sábıt Dosanov óziniń osy tusaýkeserge Almatydan ádeıi arnap kelgenin jetkizdi. «Bul ta­lantqa degen qurmet, – dedi ol. – Jazýshy shyǵarmaǵa kiriser aldyna óziniń aldyna ne jazamyn, ne úshin jazamyn jáne qalaı jazamyn degen úsh mindet qoıady. Osy úsh mindettiń úsheýin de roman minsiz oryndap shyqqan. Buryn múlde az jazylǵan aq­tańdaqtarǵa ózinshe kelgen». Odan ári sheshen romannyń ke­ıip­­kerlerine, olardyń ózindik qa­sıetterimen oqyrmandardyń kóz aldynda qalyp qoıatynyna mysaldar keltirdi. «Sonyń ishin­de romannyń basynda ǵana kó­ringen Alpyshan, Bátılerdiń ózi umytylmastaı bolyp qalyp qoıady. Dıalogtar oqıǵalardyń damýyna, adamdardyń harakterlerin ashýǵa jaqsy áser etip, sheber qııýlastyrylǵan», deı kelip jazýshy almatylyq Omarova degen bir avtor óziniń 20 bettik romanyn maqtap, «roman» degen osylaı jazylýy kerek, sonda ǵana oqylady dep basqalarǵa úlgi etkenin eske aldy. «Mundaımen eshqashan kelisýge bolmaıdy, kórkemdik qýaty bolsa, kitap kó­lemine qa­ramaı oqyla beredi», dedi S.Dosanov. Sóziniń sońynda ol A.Altaıdyń romanynan óziniń talaı jańa sózderdi úırengenin aıtty. Tusaýkeser rásiminiń qyzyǵyn arttyryp, jandy, qyzýly pikir bildirgen Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty, jazýshy Qa­jyǵalı Mu­hanbetqalıev boldy. «Qolyma alǵan kitapty tez oqıtyn ádetim bar edi, biraq myna roman óte aýyr eken, oqylmady. Jalpy Asqardyń shyǵarmalaryn men qyzyǵyp oqıtyn edim, buryn jaqsy pikirlerimdi aıtqan da edim. Biraq myna romannyń kóp jerine rıza bolǵan joqpyn. Keıipkerleriniń kóbi aıaq astynan shyǵady, oqyrmandy logıkalyq turǵydan daıyndamaıdy. My­saly, keıipkerlerdiń biri Omardyń jetim qalǵany jóninde kitaptyń basynda bir aıtylyp, uzaq ýaqyt ol umyt qalyp, bir kezde, aıaq astynan ol shyǵa kelip, negizgi keıipkerge aınalady. Jazýshy mundaıǵa basqa da birneshe mysaldar keltirdi. Sonyń ishinde «Berıllıı búligi» degen taraýda da oqyrmanǵa buryn múlde belgisiz keıipkerlerdiń aıaq astynan shyǵa kelgenin alǵa tartty. Sol qarapaıym adamdardyń berıllıı týraly tereń túsinigi de múlde nanymsyz», dedi ol. Sonymen qatar, jazýshy av­tordyń kóptegen máselelerge asyǵys, ústirt qa­raǵany kórinip turǵanyn tilge tıek etti. Al til máselesine kelgende tipti tereńdep, kóp aqaýlyqtar kór­genin birneshe mysaldarmen dá­leldep shyqty. Osydan keıin pikir ekige ja­rylǵanymen negizinen Q.Mu­hanbetqalıevtiń aıtqan olqy­lyqtaryn qostaýshylar birshama boldy. Asqar Altaıdyń ózi de osy pikirlerdi moıyndaıtynyn jetkizdi. Jalpy, roman saıası kúres jolyndaǵy qıturqy áreketterdi jetkizbek bolǵan. Sonyń ishinde KSRO-nyń Shyǵys Túrkistandy, odan aldymen gomındanshy, artynan qyzyl Qytaıdy ýysynda ustaý úshin jasaǵan qandy qadamdary qatysqan adamdardyń kózimen, sózimen beınelengen. Biraq sony qorytýy qoıyrtpaqtaý bolyp, ádebı, saıası bıik ustanym emes, aıtylǵan áńgimelerdiń rastyǵyn saqtaý jolymen ketip, shym-shytyryqqa uryndyrǵan. Shyǵys Túrkistandaǵy, qy­zyl Qytaıdaǵy oqıǵalardyń tarı­hyn zerttegen, kórkem shyǵar­malarynda beınelegen qazaq jazýshylary az bolǵanymen, orys avtorlary óte kóp bolyp shyqty. Ony osy jıynǵa qa­tys­qan tarıhshy ǵalym, jazýshy Tursynhan Záken aıtyp, ondaǵan avtorlardy sanamalap berdi. Avtor olardyń tek keıbirin ǵana biledi eken. Romanda sol kezdiń adamdary qoldanatyn sózdermen qatar, qazirgi kitabı tirkester de kirip ketip, oıly oqyrmannyń qulaǵyna túrpideı tıedi. Mysaly, Alpyshan degen keıipkerdiń Bátıge aıtqan myna sózi: «sońynda eriksiz emes, erikti túrde súıdim». Ol kez­de­gi qazaq «súıdim-kúıdim» degen túıeden túskendeı bolyp kóri­netin sózdi qoldanbaǵany anyq. Sol sııaqty «halyq emshisi» degen bertin shyqqan sóz de ketip qa­lypty. Árıne, tildi qoıýlatyp, ádemi sýretter jasaǵan jerler de kóp. Biraq boıaýdy battastyra be­rý de artyqtyq etetin sııaqty. Keıde qulaqqa sińisti tirkester emes, qoldan jasalǵan jasandy dú­nıeler romannan ish tartqyzady. Biz qalasaq ta, qalamasaq ta til jeńildikke saıyp bara jatqan zaman qazir. Ol jalǵyz qazaq tilinde ǵana emes, basqa tilderde de bar. Bir kezdegi bir bıdiń aıtqan sózin úsh kúndik jerdegi ekinshi bı ǵana sheshe alatyn qıyndyq qazirgi zamanǵa ertegideı bolyp qaldy. Qoryta aıtqanda talqylaýǵa da, taldaýǵa da turatyn bir eńbek ómirge kelgen eken. Onyń ádiletti baǵasyn áleýetti oqyr­man aldaǵy ýaqytta bere jatary sózsiz. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».