Muǵalıma

Ol shákirtterin óziniń uly men qyzyndaı jaqsy kóredi. Shákirtteri de ony týǵan anasyndaı qasterlep, baýyr basyp ketken. Onyń basqalardan basty ereksheligi de osynda. Kezinde uly ustaz Ábý Nasyr ál-Farabı: «Adamǵa eń áýeli bilim emes, tárbıe berilýi kerek. Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy», degen eken. Onyń balalarǵa bilim men tárbıe berýde basqalardan erekshe ádiskerlik tásili bar. Ol – Almatydaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy №123 mektep-gımnazııanyń bas­taýysh synyp muǵalimi Baıan Maskýbaıqyzy Adyrbekova. Mine, til baǵytyndaǵy synypqa sabaq berip kele jatqanyna jıyrma jyldan asty. Osy mektepke kelgen alǵashqy jyly oqý isi jónindegi meńgerýshisi 2-shi synyp oqýshylaryn tapsyrǵan: «Bularǵa turaqty muǵalim bolmaı tur. О́ıtkeni, oqýshylardyń qabyldaý qabiletteri óte tómen. Oqý úlgerimderi kóńil kónshitpeıdi. Tártipterin de anaý aıtty jaqsy deı almaımyn. Sondyqtan, muǵalimder bul synyptan qashady. Siz de ózińizdi baıqap kórińiz. Ońtaıyńyzǵa kelmeı jatsa aıtarsyz», − degen edi. Synypta otyzǵa jýyq oqýshy bar eken. Muǵalimder jıi aýysa bergen soń ba, olar «bizge kelip-ketetinderdiń biri bolar» degendeı asa mán bermedi. Oqýshylardyń sabaqqa qyzyǵýshylyqtary joǵy óz betterinshe otyrǵandarynan kórinip turdy. Ol az kúnniń ishinde-aq otyzynan otyz túrli minezdi baıqady. «Ne isteý kerek? Balalar nazaryn sabaqqa qalaı burýǵa bolady? Iá, ol úshin qalaıda júrekterine jol tabýym kerek». Ári oılap, beri oılap, áýeli olardyń esimderine janama attar qoıýdy uıǵardy. Uldarǵa «batyr», qyzdarǵa «sulý» ataýlaryn qosa aıtty. Sodan ba oqýshylar apaıyna nazarlaryn sala bastady. Bir baıqaǵany, balalardyń qabiletteri de jaman emes sekildi. Tek yntalaryn oıatyp, tyńdata bilýge mashyqtandyrý kerek. Oı jetken jerge qol jetkizý ońaı ma?.. Onyń da jolyn tapty. Ol «Ana tili» sabaǵynyń aldynda bes mınýt qysqa ertegini mánerlep oqyp edi, balalar uıyp tyńdady. Sodan bastap «Ana tiliniń» ár sabaǵyn osylaı bastaýdy úrdiske aınaldyrǵan. Al «Qazaq tili» páninen sóz taldaýdy túsindirý oqýshylarǵa edáýir qıyndyqtar týdyrdy. Sózdiń túbiri jáne jurnaq pen jalǵaýdyń máni men mindetterin birden uǵyna qoımaı, shatastyrýmen boldy. Onyń da tıimdi jolyn izdemese, qur ereje jattatqannan eshteńe shyqpaıtyny anyq. Qansha degenmen oıynǵa qyzyqpaıtyn bala bolmaıdy ǵoı. Ol sabaqty túsindirý barysynda oıyn, sergitý elementterin paıdalanýdy jón kórdi. Áýeli taqtaǵa «oqýshylar» dep jazdy da, sózde qansha dybys bolsa, sonsha balany taqta aldyna shyǵardy. Sosyn olarǵa qarap: «Qazir myna sózdi taldaımyz. Biz bólek-bólek qatar túzip, túbirge, jurnaq pen jalǵaýǵa bólinemiz, − dep toptan úsh oqýshyny bólip alyp, qatar turǵyzdy da: – Balalar, bul úsh oqýshy «oqýshylar» degen úsh áripten turatyn sózdiń túbiri – «oqý», ataý sóz, – dedi. Sodan soń eki oqýshyny bólip alyp: – Bular «shy», ataý sózdiń maǵynasyn ózgertken jurnaqtar. – Oqshaý qalǵan úsh oqýshyny qataryna qosty. – Al «lar» sózdiń maǵynasyn ózgertpeı, tek kóptikti bildiretin jalǵaýlar, − dedi. Oıyn oqýshylardyń sabaqqa qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, yntalaryn oıatyp, taqyrypty jeńil meńgerýge alyp keldi. Ol matematıka pánine de osyndaı oıyndy paıdalandy. Oqýshylardyń sabaqqa qyzyǵýshylyǵy artyp, toqsan saıyn barlyq pánderden úlgerim kórsetkish nátıjeleri kóterile tústi. Kóp uzamaı-aq onyń bul ádiskerlik tásilin áriptesteri de sabaqtaryna paıdalanyp jatty. Toqsandy qorytqan jınalysta ata-analar: «Baıan apaı, buryn balalarymyz sabaqqa barǵysy kelmeı enjarlyq tanytatyn. Siz ustazdyq etkeli olarda bir erekshe qulshynys paıda boldy. Tústen keıin erteńgi sabaqqa tyńǵylyqty daıyndalyp, tańerteń mektepke asyǵatyndy shyǵardy», − dep jarysa aıtyp, ózderiniń qýanyshtaryn bildirip jatty. Synyp oqýshylary ár alýan taqyryptarǵa arnalǵan keshter de ótkizip, mektep ujymynyń ystyq yqylasyna bólene bastady. Jyldar jyljyp, oqýshylar synyptan synypqa aýysyp jatty. Aýdandyq, qalalyq, oblystyq jáne respýblıkalyq ashyq sabaqtar ótkizip, onyń jańashyl ádiskerlik is-tájirıbesi respýblıkalyq muǵalimderdiń bilimin jetildirý ınstıtýtyndaǵy «Úlgili ashyq sabaqtar» qatarynan oryn alyp, respýblıka ustazdarynyń nazarlaryna usynyldy. Ozat tájirıbesin qala kólemine taratýǵa arnalǵan semınardaǵy shyǵarmashylyq esebi de ózgeler nazarynan qaǵys qalǵan joq. Birde muǵalimderdiń bilimin jetildirý ınstıtýtyndaǵy oqytýshylar respýblıkanyń barlyq aımaqtarynan kelgenderdi osy mekteptegi bastaýysh synyptardyń ashyq sabaqtaryna qatystyrýdy uıǵarady. Sonda ustazdardyń basym kópshiligi basqalardan góri Baıan Adyrbekovanyń sabaǵyna qatysýǵa ótinish jasaǵan. Sol ashyq sabaqqa qatysqan, Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kelgen muǵalimder Baıannyń sabaq ótý tásiline tánti bolyp, «óz mamandyǵyna adal berilgen sizdeı ustazdar kóp bolsa, shákirtterdiń bolashaǵy qandaı jaqsy bolar edi», degen pikir aıtty. Oqý jylynyń sońynda ádettegideı joǵary synyp muǵalimderi mekteptegi bas­taýyshty bitiretin balalardan barlyq pánder boıynsha synaq jumystaryn alady. Sol jyly mekteptegi bastaýyshtyń segiz synybyndaǵy shákirtter synaqtan ótti. Sonda jaı synypqa sanalyp kelgen Baıan Adyrbekovanyń shákirtteri oqý úlgerimi boıynsha barlyq gımnazııa synyptaryn artqa tastap, eń úzdik kórsetkishke qol jetkizdi. 2005 jyly «ABDI Kompanı» aksıo­nerlik qoǵamy «Ulttyq joba: «Qazaq mektebi» degen taqyrypta bastaýysh sy­nyptarǵa arnalǵan jańa býyn oqýlyq­taryna kómekshi quraldar jasaýda konkýrs jarııalaǵan edi. Qoǵam tańdaýy Baıan Adyrbekova bastaǵan úsh ustazǵa túsken. Olardyń «Álippe» men «Qazaq tili» pánderi boıynsha qurastyrǵan kómekshi quraldaryn «ABDI Kompanı» toptama etip shyǵaryp, respýblıka kólemine taratyldy. Qazir sol kómekshi quraldardy elimizdiń barlyq mektepteri keńinen paıdalanýda. Sondaı-aq, ol Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Oqýlyq» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń» tapsyrysy boıynsha «Interactive Kazakhstan» kompanııasynyń «Danalyq álippesi» oqý-ádistemelik keshenine saraptama jasap, Til bilimi ınstıtýtynyń «Alǵys hatymen» marapattaldy. Baıan Maskýbaıqyzy sodan beri de qan­sha­ma balalardy bilimge baýlyp, qanattan­dyr­­dy deseńizshi. Kezekti oqý jylynyń basyn­da til baǵytyndaǵy gımnazııalyq birinshi sy­nyp oqýshylaryn qabyldap aldy. Bul mektepke jyl saıyn Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti men Qazaq memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń stýdentteri úsh aı merzimge óndiristik-praktıkaǵa kelip, tájirıbe jınap ketedi. Baıan Adyrbekova ózine bekitilgen stýdentter Gúljan men Aımannan: «Qyzdar, shyndaryńdy aıtyńdarshy, sender ýnıversıtetke muǵalim bolýdy armandap tústińder me?», − degende olar: «Baıan apaı, muǵalimderdiń jalaqysy az. Biz ýnıversıtetten joǵary bilimdi degen «dıplom» alsaq boldy. Jolymyzdy basqa saladan tabamyz», − degen. Úsh aıdan soń sol qyzdar: «Baıan apaı, sizdiń shákirtterińizben jumys istegenińiz bizge qatty unady. Oqýshylaryńyzdyń bári baýyrmal, alǵyr, tárbıeli. Olarmen jumys isteý qyzyqty eken. Endi bizdiń de siz sekildi muǵalim bolǵymyz kelip ketti», − deıdi. Sol qyzdar qazir qala mektepterinde ustazdyq etip júr. Adyrbekovanyń taǵy bir utymdy tásili – kún saıyn úzilis kezinde eki-úsh oqýshysyna arnap hat jazyp, eshkimge bildirmeı kúndeliginiń arasyna salyp qoıady. Ol hatynda oqýshysynyń sol kúngi sabaqqa qatysý belsendiligin, ústi-basyn taza ustaýyn, oqý quraldaryna uqyptylyǵyn, jibergen kemshilikterin jazady. Úıine barǵan oqýshy apaıynyń hatyn oqyp, jaýap hat jazady. Bir qaraǵan janǵa onyń bul tásili jaı nárse sekildi kórinýi múmkin. Al oılanǵan janǵa máni zor. Birinshiden, bul tásil oqýshynyń oılaý qabiletin arttyrady. Ekinshiden, olardyń óz oıyn jetkizip jazýǵa mashyqtandyrady. Úshinshiden, saýatty jazýǵa úıretedi. Qazir shákirtteriniń sol hattaryn oqyp otyryp, sózderinen grammatıkalyq qate tappaısyz. Sondaı-aq, olardyń oılaý qabiletteriniń sonshalyq jetilgenine súısinesiz. Osy oraıda aıta ketetin taǵy bir jaıt, ol oqýshylary tórtinshi synypqa kóshken kezde «Qupııa dápter» tásilin qolǵa alady. Bul ustaz ben shákirtteriniń shynaıy syrlasýy. Ol dápterdiń alǵashqy betine oqýshylaryna arnaý sózin jazǵan. Al shákirtteri tórt jylǵy ustazdan kórgen ónegelerin qoltańba retinde qaldyrǵan. Mundaı tájirıbe-tásil respýblıkada Baıan Adyrbekovadan basqa áli birde-bir ustazda bolǵan emes. Ol: «Ustaz shákirtterin súımese, olarǵa analyq meıirimmen qarap, shyn janashyryndaı syrlasa almasa, júrekterine jol tabý ekitalaı», − deıdi. «...Aınalaıyndarym, sender jyldarmen jyljyp úlken azamattar da bolarsyńdar. Keıbireýleriń, tipti, el tanıtyn azamatqa da aınalarsyńdar. Biraq báriń de men úshin baıaǵy kip-kishkentaı Raýan, Bereke, Gúlim, Shuǵyla, Arslan, Talshyn, Maǵjan, Alýa, Alıbek, Aısulý, Damılııa (báriniń esimderi túzilgen) ...maǵan báriń de osyndaı shákirt kúılerińde qala beresińder. Men senderdi kórgen jerde betterińnen óbip, súıetin bolamyn. Sendermen 4 jylymnyń kúzi, qysy, kóktemin birge ótkizdim. Jaz aılarynda ǵana bólek demalyp, kúzde saǵynyshpen qaıta tabysatynbyz. Endi sol jyldardyń esteligindeı bolyp, osy «Qupııa dápter» jáne birge túsken fotolarymyz ǵana qalady. Aınalaıyn balalarym, senderdi qımaı otyryp, bolashaqtaryńa jarqyn ómir, bilimderińe bıik shyń, arman-maqsattaryńa jetýlerińe talmaıtyn qanat tileımin. Sendermen ótkizgen jyldaryma rızamyn. Sender eń tamasha balalarsyńdar! Sender baýyrmalsyńdar, sender aqyldysyńdar, sender bir-birińmen tatýsyńdar! Men senderdi qatty jaqsy kóremin!..». Baıan Adyrbekovanyń osy ózekjardy arnaýyn oqyp otyryp, shákirtterin tulǵa retinde tárbıelegenin baıqadym. «Qupııa dápterdi» shákirtiniń aldy bolyp Raýan Saǵymbek bastapty. «...Siz meni árkez «jazýshy qyzymyz» dep aıtyp kelesiz. Sol jazýǵa, ádebıetke degen qumarlyǵymdy oıatqan da, izdenýge úıretken de ózińizsiz. Eger siz ádebıettiń adamy bolmaǵanda, meniń boıymdaǵy jazýǵa degen yntamdy kez kelgen ustazdyń baıqaı berýi múmkin emes edi. Sizdiń qaı suraqqa da erinbeı-jalyqpaı jaýap berip, qulaqqa quıyp tastaıtynyńyz keremet! Anam: «Seniń apaıyń tek sabaq berýmen ǵana shektelip qalmaıdy, kúndelikti ómirdiń ózin senderge qarapaıym tilmen túsindire biledi. Bul qasıet muǵalimderdiń bárinde birdeı bola bermeıdi, qyzym», − degen edi. Shynynda da solaı eken. Biz úshin qanshama áserli keshter ótkizip júrsiz. Tipti, sizdiń búkil bolmysyńyz bizge «ustaz osyndaı bolýy kerek» degendi ańǵartady. Bıpaz birtoǵa júris-turysyńyz, kıim kıisińiz... bárimizge naq óz balasyna sóılep turǵandaı jyly júregińizben, jumsaq jymıysyńyzben, móldiregen meıirimińizben qaraǵanyńyz, óz perzentińizge jasaǵandaı qamqorlyǵyńyz bári-bári de kóz aldymyzda. Ony biz qalaı umyta alamyz?! Alla buıyrtsa, endi eki toqsannan soń bizder, shákirtterińiz joǵary synypqa qadam basamyz. «Taý alystaǵan saıyn bıikteı túsedi» demekshi, sizden alystaǵan saıyn ustazdyq bar bolmysyńyz aldymyzda qashanda bıikteı bereri sózsiz...». Tórtinshi synyp oqýshysy Raýannyń oı-órisiniń qanshalyqty ósip ketkeni osy «Qupııa dápterdegi» syrynyń úzindisinen kórinip turǵan joq pa. Osy materıaldy jazý ústinde kóz aldyma pedagogıkalyq ýchılıshede oqyp júrgen kezimde bizge pedagogıka men psıhologııa­dan sabaq bergen ulaǵatty ustazymyz Jaqypbaı Qasymbekov kóz aldyma kele berdi. Ustazymyz óz mamandyǵynyń asqan sheberi, óte bilimdi, tájirıbeli ýchılıshe muǵalimderiniń aqsaqaly edi. Bizge sabaq berip qana qoımaı, pedpraktıkaǵa da alyp baratyn. Bizdi praktıkaǵa tuńǵysh ret alyp barǵaly turyp: − Bizdiń baratyn klasymyzdyń muǵalimi qalamyzdaǵy eń ozat, jas bolǵanyna qaramaı jurtshylyqqa syıly muǵalim. Sabaq berý tásilderi de, shákirtterin tárbıeleý tásilderi de ózgeshe. Shákirtterimen qarym-qatynasy qandaı deseńshi! Sender shákirt tárbıeleıtin alǵashqy qadamdaryńdy sol muǵalimniń jolymen bastap, úlgi alsańdar, bolashaqta sondaı muǵalim bolyp qalyptasar degen úmitim bar, − degen-di. Shynynda da bastaýysh synyptarǵa sabaq beretin muǵalimderdiń arasynan ol muǵalimdeı muǵalimdi men buryn-sońdy kezdestirmegen edim. Men «Ulan» gazetinde bas redaktor bolyp qyzmet istep júrgende mektepterdi jıi aralaýshy edim. Keıde shákirtter týraly jazý úshin mektep basshylyǵymen keńese otyryp, muǵalimderdiń sabaǵyna da qatysatynmyn. Sonda osy Baıan Maskýbaıqyzynyń sabaǵyna tap bolǵanymda, sabaq júrgizý tásilderine qarap, bul kisi bizdiń qadirli ustazymyz Jaqypbaı Qasymbekovtiń nemese sol Jaqypbaı aǵaıymyz syndy óte tájirıbeli ustazǵa shákirt bolmady ma eken, biz tuńǵysh ret pedpraktıkadan ótkizgen muǵalimnen bul kisi de ótpedi me eken dep oılaǵanym bar-dy. Onda muǵalimderdiń is-tájirıbesi týraly tereńdetip jazý mektep oqýshylaryna arnalǵan «Ulan» gazetine laıyq dep tappaǵandyqtan, shákirtteri, olardyń alǵyrlyǵy týraly ǵana jazǵan edim. «Ustaz talantty bolsa, shákirti talapty bolady» degen ulaǵatty sóz bar. QR Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri Baıan Adyrbekovadan tárbıe alǵan shákirtter zerektigimen, alǵyrlyǵymen, talaptylyǵymen kózge túsip keledi. Jańa oqý jylynyń kúzinde ata-analar mektep tabaldyryǵyn alǵash ret attaǵaly turǵan balalaryn Baıan Adyrbekovanyń synybyna berýge talasa ótinish jasap jatqandaryna qarap, ustazǵa degen qurmetterin kórgendeı bolasyz. О́ıtkeni, balanyń bilimge degen qushtarlyǵy osy bastaýyshtan bastalyp, keıin tulǵa bolyp qalyptasary sózsiz. Sultan QALIULY, aqyn-jazýshy. ALMATY.