Qazaqqa kelin, jar, ana bolǵan Frıda áje 23 nemere, 14 shóbere súıip otyr
Úrjar aýdanynda turatyn Frıda ájeı Charahmetova (Gaag) 1934 jyly Ýkraınanyń Voroshılovgrad oblysy Alekseevka aýdanyna qarasty Kazakovka aýylynda dúnıege kelgen. Tulymshaǵy jelbiregen sábı kúninde Qazaqstanǵa jer aýdarylypty. Oǵan deıin naǵashylarymen birge úlken otbasynda ómir súrgen. Naǵashy atasy – on alty bala ósirgen aýqatty jan bolǵan eken. Ákesi Alekseı júgeri alqabynda jumys istegen. Anasy Krıstına sıyr fermasynyń bastyǵy, sol kezdegi saýatty áıelderdiń biri bolypty.
– Úsh jasqa kelgenimde ata-anamdy qýdalaý bastaldy. Ákemdi júgeri alqabynan «nemisterge qashpaq boldyń» degen jalamen alyp ketip, «halyq jaýy» dep atyp tastady. Úıdegi jumysty jalshylar isteıtin. Anamnyń shashy óte qalyń jáne baltyryna deıin uzyn edi, jalshylary jýyp, úsh burym etip órip beretin. Bir burymyn arqasyna jiberip, qos burymyn tóbesine ádemilep jınap qoıatyn. Anam fermada jaqsy qyzmet atqarǵany úshin medal men madaqtama alýǵa Máskeýge ketkende, baqtalastarynyń biri sıyrlardy ýlap, anamdy sol úshin abaqtyǵa alyp ketedi. 1941 jyly soǵys bastalǵan ýaqytta sońǵy ret kórdim. Anam sondaı aıanyshty halde edi. Qushaǵyna da ala almady. Uzyn shashyn tyqyrlap alyp tastaǵan. Soǵys bastalǵannan keıin barlyq nemisterdi Qazaqstanǵa jer aýdardy. Bizdi nemisterge qosylyp ketedi dep oılaǵan ǵoı, biraq biz basqa nemister edik.., – deıdi Frıda ájeı.
Júk poıyzyna otyrǵan olar jol boıy vagon qabyrǵalaryna qatqan muzdy qyryp, eritip iship otyrady. Aǵasymen bir vagonda, naǵashylary kelesi vagonda kele jatqanda bir stansaǵa toqtaǵan eken. Ashyqqan eki bala vagonnan sekirip túsip, shoıyn joldardy qıyp ótip, bir toqash taýyp alyp jeıdi. Ash qaryndy jubatyp, qaıtyp kele jatqanda naǵashylary otyrǵan vagonnyń ústinen bomba túsip, ózderi otyrǵan vagon aman qalady. Qıraǵan vagondy ajyratyp tastap ári qaraı qozǵalǵan keńestik nemister otyrǵan poıyz Qazaqstanǵa kelip jetedi. Frıda men aǵasy jas erekshelikterine oraı eki jetimder úıine bólinedi. Búldirshin qyz Aıagóz aýdanynyń О́ndiris kolhozynda qalsa, aǵasy Sergıopol aýylyndaǵy balalar úıine, keıin Qaraǵandydaǵy balalar úıine jiberiledi.
– Qazaqtardyń ortasyna kelgende birinshi úırengen sózim «nan bershi» boldy. Meni qazirgi Sholpan aýyly, ol kezde О́ndiris dep atalatyn aýyldaǵy bir úıge jiberdi. Qıyn zamanda ózderine nandy áreń taýyp otyrǵan el edi. Tas dıirmenmen bıdaı tartyp, kebek sııaqty unnan kishkentaı kúlsheni otqa qaryp beretin. Bir ýaqyt jegen nanym bir kúnge azyq edi. Túrsálim Myrzahanov esimdi mektep dırektorynyń úıinde boldym. Ol kisi óz qyzyndaı qarady. Saýatymdy ashý úshin mektepke shaqyrdy, biraq ózimnen kishkentaı balalarmen birge sabaq oqýǵa uıaldym. Keıin dúnıege baýyrym Maqsut keldi. О́z inimdeı baǵyp ósirdim. Qazir ol Aıagóz qalasynda №5 mektepte dırektor bolyp qyzmet atqarady, – deıdi ájeı.
Ol kezde ortalyq – Taskesken. Kúshtep kóshirilgen nemister aptasyna bir ret Taskeskenge kelip ınspektorǵa, komendantqa belgilenedi. Sóıtip júrgen kezde mashına-traktor stansasynda jumys istep júrgen bolashaq kúıeýimen tanysady. Alaıda, 19 jasqa kelgen boıjetken Frıdany sol kezde aǵasy izdep, taýyp alady.
– Aǵam Qaraǵandyǵa alyp ketti. Onda talaı qyzyqty oqıǵalar boldy. Shahtada jumys istedim. Aýylda júrip qazaq bolyp ketken men orysshamdy umytyp qalǵanmyn. Al shahtadaǵy orys qyzdary sony qyzyq kóretin. Meni ádeıi jumsaı beredi. Birde «Bar, saǵat qansha boldy, kórip kelshi», dedi. Qarasam, saǵat tili 12-den 10 mınýt ketipti. Qalaı aıtarymdy bilmeı qastaryna keldim. Olar: «I skolko je vremıa?» degende, «Desıat bejıt dvenadsat» dep qoıyp qaldym. Qala ómirine úırene almadym. Eki jyldan soń aýylyma qaıta keldim. Aǵam da «osy kezge deıin jetimsiregenimiz jeter» dep, otbasymen maǵan jaqyn jerge, Aıagózge kóship keldi. 21 jasymda turmysqa shyqtym. Qazaq saltymen kelindik qyzmetimdi atqardym. Musylman boldym. 22 jasymda tuńǵyshym dúnıege keldi. Qazaqtyń salty boıynsha tuńǵysh balamyz ata-enemniń balasy boldy. Kelesi balamyzdy da ata-enem baýyryna saldy. Osylaısha 9 bala súıdik. Allaǵa shúkir, búginde 23 nemerem, 14 shóberem bar. Shalymmen 50 jyl birge ómir súrdim. 80-ge kelgen shaǵymda qasymda bolsa artyqtyq etpes edi. Qazaqtar «basy ashy bolsa, aıaǵy tátti bolady» dep aıtady ǵoı, sol ras eken. Qazir shúkir, osy bala-shaǵanyń arqasynda ómirdiń rahatyn kórip otyrmyn, qudaıym osy kúnnen aıyrmasyn, – dedi áje.
Frıda qarııa búginde Qońyrsháýli aýyldyq okrýgine qarasty Taskesken aýylynda turady. Qarııanyń nemeresi, Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıtetiniń stýdenti Venera Maratova ájesimen maqtanatynyn, aýylyna syıly, aǵaıyn-týys ortasynda toı-dýmandarda qyzyqty ómir keship kele jatqan, qazaqqa kelin, jar, ana bolǵan nemis qyzyn árqashan ardaq tutatynyn jetkizdi.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Úrjar aýdany.
