Ústimizdegi jylǵy 2 shildede Astanada Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen «Nurly Jol» jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamalaryn júzege asyrýǵa arnalǵan telekópir ótkizilgeni málim. Sondaǵy sóılegen sózinde Elbasy halyqpen oı bólisý retinde bylaı dedi: «Biz – Uly dalanyń perzentterimiz. Bizdiń babalarymyz osy dalada ómir súrip, kókke tabynǵan. Táńiri degenimizdiń ózi – kók aspan. Bizdiń týymyzdyń kók tústi bolýynyń astarynda da osyndaı syr bar. Biregeı kók tús – elimizdiń birliginiń belgisi. Endeshe, bizge nege ózimizdi Uly dala elimiz dep atamasqa».
Iá, biz – Uly dala elimiz. Bizdiń babalarymyz, olardyń ejelgi jurty, ósip-óngen Otany osy jer. Ony sonaý qadym zamannan beri saqtalyp kelgen saıahatshylar men jıhankezderdiń jazyp qaldyrǵan jádigerleri dáleldeıdi. Oǵan ulan-baıtaq jerimizdegi arheologııalyq eskertkishter anyq dálel. Jazýshy Úzben QURMANBAIULY tómendegi maqalasynda, mine, osy týraly baıandaıdy.
Qazaq halqynyń birtutas tarıhyn Keńes Odaǵy uly derjavalyq, shovınıstik, otarshyldyq saıasat jeteginde múldem basqa arnaǵa buryp jiberdi. Aqty qara etip, ulyny ýly keıipte kórsetip, urpaqtardy máńgúrt etýdiń nebir qıturqy joldaryn oılap tapty. Qazaq degen ultty kósherin jel, qonaryn saı bilgen jabaıy tirlik ıesi, mesheý halyq retinde baǵalady. Altyn Orda dáýirinen bastalatyn memlekettigimizdiń tarıhyn múlde jaýyp qoıdy. Endi, mine, Táýelsizdikke qol jetkizgen tusta sol tarıhymyzdy túgendeý jolynda kelemiz.
Bul uly iske Elbasymyz Nursultan Nazarbaev ózi muryndyq bolyp otyrǵanyna qýanamyz. Buǵan dálel Memleket basshysynyń osydan on jyl buryn qolǵa alyp, óz nátıjesin eselep bergen «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń zańdy jalǵasy ispetti ótken jylǵy Ulytaýdaǵy suhbaty, «Máńgilik El» ıdeıasy, bıylǵy halyqqa joldaǵan Joldaýy, «Nurly Jol» baǵdarlamasy men Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý jónindegi bastamasy.
Qazaq handyǵy qurylǵanǵa deıin «qazaq» degen ataý, uǵym bolmaǵan, olardyń qolynan mal baǵýdan ózge eshteńe kelmeıtin jabaıy halyq dep sáýegeısigender bolǵan. Al shyndyqqa júginsek, qazaq degen halyqtyń keminde úsh-tórt myń jyldyq tarıhy baryn dáleldeıtin derekter az emes. Basqasyn bylaı qoıǵanda, Jaratýshymyz basqa ulttardy aldymen, sońynan ǵana bizderdi jaratypty degenge kimder senedi. Múmkin, biz úshin úsh myń jyldy da qıǵysy kelmeı, al óz tarıhtaryn bes myń jyldan asyrǵysy keletinderge Shyńǵys hannan buryn-aq Mońǵolııadaǵy Bıtóbe degen jerde kereı memleketi, Qaraqorymda naıman taıpasy qurylǵanyn, bular qazaq degen halyqtyń beldi rýlary bolǵanyn kim joqqa shyǵara alady. At tóbelindeı mońǵoldardan shyqqan Shyńǵys hannyń 600 myń áskeriniń 400 myńy qazirgi Qazaq eliniń bir bóligi kereı, merkit, jalaıyr, qońyrattar bolǵanyn qaıda qoıamyz. Munyń bárin Shyńǵys hannyń urpaqtary, qazirgi Mońǵolııa memleketiniń ǵalymdary ózderi anyqtap keledi. Sebebi, mońǵoldyń tarıhyn, shejiresin jazýdy alǵash kereıdiń ataqty bilgiri Shyńsaıǵa Shyńǵyshan ózi tapsyrǵan. Shyńsaı bul tapsyrmany kereı memleketiniń batysyndaǵy Qazaq taýyndaǵy eldi mekende jatyp jazatynyna ýaǵda beredi. Shyńǵys han bul sózdi qup kórip, Qytaı balgeri, sopy Chan Chýndi shaqyrady. Ol aldymen Qazaq taýyna kelip, odan Shyńsaıdy kómekshi etip, shejireni jazýǵa kirisedi. Al «qazaq» degen ataýǵa keler bolsaq, Mońǵolııanyń Zavhan aımaǵynda Hasagt Haırhan «Qazaq taý»(mońǵoldar kúni búgin qazaqty «hasag» dep ataıdy) taýynyń ataýy Shyńǵys han dáýirinen beri belgili. Uly qaǵan zamanynda arba ústine tigiletin hannyń aq ordasyn «hasag ger» «qazaq úıi» dep ataǵan. «Hasag ger» – mońǵol tilinde qazaq úı degendi bildirse, «hasag tereg» mońǵol tilinde qazaq arba degen uǵymdy beredi.
Qazaq kıiz úıi týraly osydan 2600 jyl buryn áıgili jeti ǵulamanyń biri bolǵan Aqanarys: «Túndiginen kún nury tógilip túsken qasıetti kıiz úıge tastan, saz balshyqtan, aǵashtan qalanǵan qapas kepeler qaıdan jetsin», dep jazyp ketýi kóp jaıdan habardar etpeı me? Sol zamanda kıiz úı bolmasa Aqanarys bul derekti qalaı qaldyrady? Aqanarys 2600 jyldyń aldynda jazsa, qazaqtyń kıiz úıi odan qansha jyl, tipti neshe ǵasyr buryn paıda bolǵanyn bir Alla ǵana biler. Jalpy, kıiz úıdi kóshpendi, sonyń ishinde mońǵoldar men qazaqtar paıdalanǵany tarıhtan belgili. Aıtaıyq degenimiz, qazaqtyń qazaq bolǵanyna keminde 4000 jyl bolǵanyn aıǵaqtaıtyn, mine, osyndaı dáıekter tarıhta óte kóp.
Tarıhshylarymyz qazaq halqynyń arǵy tarıhyn ata-babadan qalǵan bizdiń qazirgi kıeli baıtaǵymyz Qazaqstan terrıtorııasynda b.j.s burynǵy VII-I ǵasyr aralyǵynda meken etip, ómir súrgen taıpalardyń bolmysymen sabaqtastyra zerttep keledi. Ásirese, saqtar men ǵundardyń dáýirine baılanysty tarıhı-arheologııalyq derekter negizge alynýda. Bul, árıne, zańdy, keı tusta shartty dúnıe ekenin eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. О́ıtkeni, odan arǵy tarıhqa naqty kózimiz jetpese de saq, ǵun dáýirinen bergi kezeńde qazirgi Qazaq eli aýmaǵyn meken etken halyqtar túp qotaryla basqa jaqqa kóship ketpegeni, Altaıdan Atyraýǵa deıingi ulan-ǵaıyr keńistikti meken etken baıyrǵy jurt, dálirek aıtsaq, qazaqtar men basqa da túrki tekti halyqtar – osy saqtar men ǵundardyń urpaqtary ekeni áldeqashan anyqtalǵan, álem tarıhshylary moıyndaǵan aqıqat.
Al odan arǵy tarıhqa oı jibersek, adam balasy alǵash paıda bolǵan zamannan beri Ortalyq Azııany, Turan dalasyn mekendegen halyqtardyń bolǵanyn arheologııalyq qazbalar dáleldep otyr. Endeshe, bizdiń halqymyzda sol dáýirdegi adamdardyń búginge jalǵasqan urpaǵy ekenin kim joqqa shyǵara alady. Máshhúr Júsip Kópeıuly bizdiń ata-babalarymyzdyń Nuq paıǵambardyń kemesi toqtaǵan Qazyǵurt taýyn meken etkendegi zamannan beri naýryz merekesin toılap kelgenin jazyp ketken.
Mine, tarıhymyzdy sol dáýirmen Nuq paıǵambarmen baılanystyra zerttep júrgen jekelegen tarıhshylar da joq emes. Ári buǵan kúmánmen emes, osy baǵamda da jan bar bolýy múmkin degen izdenis senimimen qaraýymyz kerek sııaqty. Máselen, osyndaı arǵy tarıhymyzdy Nuq paıǵambar dáýirimen sabaqtastyra zerttep júrgen Halel Núrkeuly Nuq paıǵambardyń urpaǵy Iаpastyń Ǵad, Tola atty urpaqtary Altaıǵa kelip ósip-óngen degendi Altaı halyqtary arasyndaǵy ańyz ben keıbir ǵalymdardyń paıymyna súıene otyryp dáleldeýge tyrysady. Jalpy, úndisterdiń «keı» taıpasynyń myńdaǵan jyldar aldynda Ortalyq Azııadan Alıaska arqyly ótken kóshpendiler ekeni tarıhta dáleldengenimen, olardyń qazaqqa qatysyn saralap jatqan eshkim joq. О́tken jyly ǵana Amazonka ózeniniń boıynan tabylǵan ejelgi dáýirdegi áıel súıegine jasalǵan saraptama qazaq áıelderine 99 paıyz sáıkesetinin amerıkalyq ǵalym Janın Devıs Kımball anyqtaǵan. Qarapaıym halyq muny buryn-sońdy aıtylmaǵan tyń jańalyq, tyń zertteý retinde qabyldaǵany anyq. О́ıtkeni, óz ǵalymdarymyzdyń bul saladaǵy eńbekteri áli de sol baıaǵy boljam retinde qalyp keledi. Biz búgin qazaq degen halyqtyń, tipti, qazaq memlekettiginiń tarıhy óte tereńde jatqanyna az-kem toqtalsaq deımiz.
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Tursynhan Zákenulynyń tujyrymyna júginsek, «Qazaq handyǵy men Qazaq memlekettiligi – ekeýi eki basqa uǵym. Qazaq handyǵy qazaq memlekettiliginiń aıasyna kiredi nemese onyń belgili bir kezeńi dep túsingen jón. Is júzinde qazaq jerindegi memlekettilik dástúr tym erte kezden bastaý alady. Arheologııalyq derekter qazaq jerinde budan bir mıllıon jyl buryn adamzat mekendegenin dáleldese, osyndaǵy memlekettilik dástúr tek 2500 jyldy quraıdy. Al qazaq jerindegi alǵashqy memleketter týraly derekter bizdiń zamanymyzdan burynǵy VI-V ǵasyrlardan bastalady. Memlekettilikke baılanysty eń alǵashqy derek retinde saqtardyń úsh bóligi, ...týraly málimet bergen Parsy patshasy Darııdiń jazbalaryn ataýǵa bolady», deıdi.
Osyndaı tarıhı naqty derekterge den qoısaq, bizdiń baba tarıhymyzdyń tym áride ekenin ańǵaramyz.
Saqtar kim edi, qaıda ómir súrdi, tek-turpaty, turmys-tirshiligi, ómir súrý salty qandaı boldy? Osy saýaldardyń qaısysyna jaýap izdesek te olar búgingi bizdiń arǵy tegimiz ekenin ańǵarý qıyn emes. Naqty tarıhı dálel, derek te az emes.
Kóne derekter boıynsha soǵdylar men horezmdikterdiń teriskeı jaǵyn «jeldeı júırik atty kóshpeli týrlar» mekendegen. Parsy derekterinde týrlar saqtar dep atalady, al grek avtorlarynyń týyndylarynda olar skıfter degen atpen kirgen, bul kóshpelilerdiń ekinshi aty ekendigin tarıhshylar áldeqashan dáleldegen. B.z. I ǵasyrda kóne Rım oqymystysy Plınııdiń úlkeni: «Iаksarttyń (Syrdarııanyń kóne aty) arǵy betinde skıf taıpalary turady. Parsylar jalpy ony saqtar dep aıtady... Skıf halyqtarynyń sany qısapsyz kóp... Olardyń ishindegi el-jurtqa áıgili bolǵandary saqtar, massagetter, daılar, ıssedondar... arımasptar», dep jazady. Bizderge jetken sıpattama derekterge qaraǵanda, saqtar malshylar bolǵan, olar jylqy, múıizdi iri qarany, usaq maldardy ósirgen, shetterinen at qulaǵynda oınaıtyn shabandozdar, quralaıdy kózinen atatyn sadaqshy-mergender eken. Saqtardyń ishindegi eń kóbi massagetter bolǵan. Gerodot olar týraly bylaı dep jazady: «Bul halyq Araks (tegi Syrdarııa sekildi) ózeniniń arǵy betinde, ıssedondarǵa qarama-qarsy turady... Kıetin kıimderine, turmys-saltyna qarasaq, skıfterge uqsaıdy. Olar atpen de, jaıaý júrip te soǵysady. Soǵystyń osynaý eki tásiline de jetik, sadaqpen de, súńgimen de shaıqasa biledi; ádette, aıbaltamen de qarýlanady. Olardyń barlyq buıymdary altyn men mystan...».
Tarıhta naqty derekter az bolsa da aınalasyndaǵy qaptaǵan jaýdyń qaı-qaısysyna aldyrmaı, memlekettigin uzaq jyldar saqtaǵan Tumar hanym syndy kósemderdi bilemiz. Parsy patshasy Kır b.z.b. VI ǵasyrdyń basynda saq-massagetter eline shabýyl jasaǵan jáne «shoshaq bórikti» saqtardyń taban tiresken qarsylyǵyna tap bolǵan. Dala jaǵdaıynda jaýdy álsiretip baryp, órshelene tap bergen saqtarmen bolǵan qııan-keski shaıqasta Kır áskeri túgeldeı talqandalady, onyń ózi de qaza tabady. Osy oqıǵa týraly baıandaǵan Gerodot Uly dalada keńinen taraǵan áńgime retinde saq patshaıymy Tomırıs jaıly ańyzdy keltirgen. Kóneden jetken ápsana boıynsha, qan maıdanda erjúrek ulynan aıyrylyp, jany kúızelgen Tomırıs shaıqastan soń qan toltyrylǵan torsyqqa Kırdiń basyn salyp: «Sen osy qandy ańsap kelip ediń, ish endi», depti degen ańyzdy biz keńestik dáýirde tarıhtan oqydyq. Biraq, bul saqtar qazirgi túrki tekti halyqtardyń, sonyń ishinde túrki atajurty Altaıdan eshqashan taban aýdarmaǵan qazaqtardyń tegi degendi eshkim aıtqan joq. Budan keıin I Darııdiń de b.z.b. 518 j. saqtarǵa joryq jasaǵany, biraq olardy baǵyndyra almaǵany belgili. Osy joryq kezinde ádeıi parsylar jaǵyna ótip, olardy aldap, sýsyz shól dalaǵa ertip aparyp qyrǵan saq jaýyngeri Shıraq jaıly ańyzdy grek tarıhshysy Polıen jazyp qaldyrǵan.
Bul rette qazaq jerinde kóne zamanda ómir súrgen, búgingi bizdiń ata-tegimiz retinde moıyndalǵan taıpalardyń biri saqtardyń ulan-baıtaq terrıtorııasy bolǵanyn, ony aınalasyndaǵy jaý elderden ómir boıy qorǵap kelgeni, bir basshylyqqa, patshasyna, kósemine baǵynǵanynyń ózi – memlekettiktiń aıqyn nyshany. Mine, qazaq jerindegi memlekettiktiń eń bergisi osy saq jáne ǵun zamanynda qurylǵanyna, qalyptasqanyna eshkim de qarsy ýáj aıta almasa kerek.
Al saqtarmen qatar soltústik Qytaı, Mońǵolııada, Baıkal óńirine, Qazaqstan aýmaǵyna deıingi aralyqta qonystanyp, ómir súrgen ǵundardy da qazirgi qazaq halqynyń teginen alystata almaımyz. Ataqty ǵalym Lev Gýmılev sanaly ǵumyryn sarp ete otyryp, ǵundardyń – ejelgi dáýirdegi iri taıpalar odaǵynyń biri, túrki halyqtarynyń arǵy tegi ekenin dáleldep shyqty. Ǵundar ózderiniń birtutas memleketin bizdiń zamanymyzdan burynǵy III ǵasyrdyń sońyna qaraı qurdy.
Tarıhshylar kóshpeli memlekettiń negizgi belgileri osy ǵundar dáýirinde qalyptasty deıdi. Quryltaılarynda ǵundar ózderiniń ádet-ǵurpyna negizdelgen zań erejelerin jasaǵan. Onda jer-sý máselesine erekshe mán berilgen. Ǵundar memleketinde, Qytaı derekterine qaraǵanda, turaqty áskerdiń sany 300 myń bolǵan. Kúni keshege deıin otarshyldar kóshpeli halyqtardy saýatsyzdar retinde kórsetip kelse, ǵalymdar ǵundardyń sol zamanda resmı is qaǵazdaryn júrgizip, oǵan mór basý úlgisi qalyptasqanyn aıtady. Ǵundar memleketi b.z.d. III ǵasyrdan b. z. V ǵasyrynyń jartysyna deıin ómir súrgeni belgili. Árıne, basqa kóshpeli ımperııalar sııaqty olar birde kúsheıip, birde álsirep otyrǵan. B. z. IV ǵasyrdan bastap ǵundardyń bir bóligi Edilden asyp Eýropa jerine qaraı aıaq basqan. Sodan bylaıǵy 200 jyldyń ishinde olar Eýropanyń jartysyn jaýlap alyp, óz bıligin ornatqan. Jalpy, ǵun taıpalarynyń Shyǵystan Batysqa qaraı jyljýy b.z.d. I ǵasyrdan bastalyp, b.z.IV ǵasyryna deıin sozylǵany tarıhtan málim. Tarıhta mundaı qubylysty «halyqtardyń uly qonys aýdarýy» dep ataıdy. Uly qonys aýdarý, ásirese qazirgi Qazaqstan terrıtorııasyna da úlken áserin tıgizgen. Jergilikti saq, úısin, qańly sııaqty taıpalardyń Shyǵystan Batysqa qaraı oryn aýystyrýyna ákelgen.
Jalpy, ǵundardyń joǵaryda aıtqanymyzdaı, Attılanyń basshylyǵynda Edilden ótip, Eýropaǵa engen kezi de osy tus edi. German taıpalary gottar ǵundarmen odaqtasýǵa májbúr boldy. V ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda ǵun basshysy Rýmynııa men Vengrııa jerinde memleket basyna kelgennen bastap memleketi kúsheıip, álemge áıgili boldy. Ǵundar patshasy Attıla Eýropada Ǵun memleketin kuryp, eldi keńeıtý maqsatynda Rım ımperııasyna qarsy kúresti. Sonymen qatar, ǵundar túrki tiliniń Eýropada taralýyna yqpal jasady. Túrki tiliniń jergilikti dıalektisin qalyptastyrdy. Osylaı, Azııa men Eýropaǵa qamshy úıirgen Edil bahadúr Attıla atymen áıgilenip, tarıhymyzǵa óshpes iz qaldyrdy.
Endi áıgili túrik qaǵanatyna toqtalaıyq. Otarshyldyq saıasat bizdiń myńdaǵan jyldyq memlekettigimizdi, mádenıetimizdi bárin moıyndamasa da óziniń búkil tarıhyn, mádenıetin tasqa qashap jazyp ketken V-VIII ǵasyr aralyǵynda (546-744 jyldar shamasy) Ortalyq Azııaǵa ústemdik qurǵan bizdiń bergi babalarymyz, ıaǵnı Kók túrikterdi joqqa shyǵara alǵan joq. Tipti, qazaqtar, bizder osy túrki tektes halyqtardyń qolamtasyn saqtap, qart Altaıdyń baýraıynda san ǵasyr boıy taban aýdarmaı meken etken urpaǵy ekenimizdi eriksiz moıyndaıdy. Biz de erjúrek batyrlar eli, Kók túriktiń urpaǵy ekenimizdi oryndy maqtan tutamyz.
Túrki qaǵanaty da 552 jyldary Jýjan memleketin tas-talqan etip jeńip, túrki halqyna bostandyq alyp bergen Býmyn qaǵan men onyń muragerleri túrki qaǵanatynyń shekarasyn jyl ótken saıyn keńite túsken. Shyǵysynda Qytaıdyń Sary ózennen, batysynda Ámýdarııaǵa deıingi, soltústiginde Saıan taýynan Kavkaz, Qara teńiz aralyǵyn ıelik etken qýatty memleket bolǵan. Alaıda, yntymaq-birliktiń joqtyǵynan qas dushpandarynyń aldaý-arbaýyna kóngendikten Túrki taıpasynyń berekesi qashyp, álsirep, batys, shyǵys bolyp ekige bólingen. Uly Túrki qaǵanatynyń qulaýyna sebepshi bolǵan alaýyzdyqty urpaqtarǵa sabaq bolsyn dep Kúltegin babamyz tasqa qashap jazyp ketken.
«Buıryqtary da biliksiz boldy, álsiz boldy. Bekteri, halqyna bolmaǵany úshin Tabǵach halqynyń aldaýyna sengendiginen, arbaýyna kóngendiginen, inili-aǵalynyń kekteskendiginen, bekteri men halyqtyń ymyrasyzdyǵynan Túrki halqy eldik quryp otyrǵan elin kúshpen joıdy. Qaǵandyq quryp otyrǵan qaǵanyn joıdy.Tabǵach halqyna bek urpaǵy qul boldy, súlikteı qyz urpaǵy kúń boldy.Túrki bekteri túrki atyn joıdy», degen Kúltegin babamyzdyń ósıetin Elbasymyz búgingi urpaqtarǵa ulaǵat etip, ult muratyna qatysty sóılegen sózderinde halqymyzdyń esine salýmen keledi. Eýrazııa ýnıversıtetiniń ishine turǵyzǵan Kúltegin eskertkishiniń kóshirmesi de bizdiń rýh jigerimizge qýat berip turǵandaı. Qashan da eldiń el bolýy ony basqarǵan kósemderiniń bilim-biligine baılanysty.
Túrki halqynyń baǵyna týǵan Qutlyq (Elteris) qaǵan qytaılarmen júrgizgen qııan-keski soǵys nátıjesinde 682 jyly mońǵol jerinde óz memleketin qaıtadan qalpyna keltirdi. Elteristen keıingi Qapaǵan qaǵan men onyń muragerleri Bilge qaǵan men Kúltegin, dańqty qolbasshy Tonykókter tusynda shyǵys Túrki qaǵanaty qaıta dáýirledi. Qoryta aıtqanda, bul da bizdiń ultymyzdyń qýatty memleket qura bilýimizdiń jarqyn dáleli.
Joǵaryda tarıhyna qysqasha toqtalǵan saq, ǵun taıpalary, Túrki qaǵanaty tarıhy – qazaq halqy, bizdiń de, búgingi jer betinde jasap jatqan kúlli túrkitektes halyqtardyń memlekettiginiń tarıhy. Jaı ǵana memlekettik emes, dushpanynyń basyn ıdirgen, tizesin búktirgen, jarty álemdi baǵyndyrǵan aıbyndy da asqaq memlekettigimizdiń tarıhy.
Biz búgingi tańda qazaqtyń memlekettiginiń kemel shaǵy Altyn Orda dáýiri ekenimen maqtanýǵa tıispiz. Eýropany titirkentken, Reseıdi qolyna qaratqan Altyn Ordanyń terrıtorııasy qaıda, halqy kim edi, hany kim edi, tili qaı til edi?
Altyn Ordanyń terrıtorııasy qazaqtyń ata-babasynan qalǵan baıtaǵy Deshti Qypshaq dalasy, halqy búgingi bizder, hany qazaq tekti merkit, tili kúlli túrkitektes halyqtardyń tiline negiz bolǵan qazaq tili ekenin tarıhtan habary bar ár adam biledi. Joshynyń merkit ekenin «Mońǵoldyń qupııa shejiresinde» Shyńǵystyń uly Shaǵataı ákesiniń aldynda Joshynyń betine basyp turyp aıtqanyn Shyńǵys han týraly serıal túsirgende qytaılar da jasyrǵan joq. Shyńǵys han qartaıǵan shaǵynda tórt ulyn shaqyryp alyp: «Men de ata-babalardyń artynan ketpeıtindeı, ajal meni aınalyp ótetindeı oılanbaı kelippin», deı kele, «Men ólgen soń han taǵynyń murageri qaısylaryń bolasyń?» degen saýal qoıyp áýelgi kezekte uldyń úlkeni Joshynyń jaýap berýin suraıdy. Sonda Shaǵataı atyp turyp: «Joshy aıtsyn dep, Joshyny nege taǵaıyndaǵaly otyrsyz? Biz myna merkittiń qaldyǵyna baǵynamyz ba?», degende Joshy ushyp túregelip Shaǵataıdyń jaǵasynan alyp turyp bylaı deıdi: «Meni han ákem shetqaqpaılamaǵanda sen nege syrtqa tebesiń? Sen menen qandaı bilim qabiletińmen artyqsyń?» (Mońǵoldyń qupııa shejiresi, 225-bet. Ulan-batyr, 1990 jyl) degen.
Mine, munda shyndyq ashyq aıtylǵan. Avtor Joshyny ne sebepti merkittiń qaldyǵy dep otyrǵanyn da ashyq jazǵan. Joshy da ony jasyryp turǵan joq. Endeshe, Altyn Orda memleketi – qazaqtyń memleketi emeı qaı halyqtyń memleketi bolmaq? Biz búgin osyndaı tarıhta jazylyp qalǵan naqty derekter arqyly elimizdiń eldigin, memlekettigin, tarıhymyzdyń tamyry tereńde jatqanyn, «myń ólip, myń tirilsek te eshqashan joıylyp ketpegen Máńgilik el ekenimizdi álem halyqtaryna, ǵalymdarǵa moıyndatýymyz kerek. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıyndaǵy alǵa qoıatyn negizgi maqsattarymyz osyndaı mańyzdy is sharalarǵa baǵyttalýy tıis.
Qazaq handyǵy tarıhy túrki-tektes halyqtardan enshi alyp, otaý kótergen shaqtan bastalatyn bizdiń bergi tól tarıhymyz. Memlekettigimizdiń arǵy tarıhy biz biletin, aıtqysy kelmese de basqalar da biletin saq, ǵun babalarymyz qurǵan kóshpendiler ımperııasy bolsa, qazaq handyǵy eń bergi, eń jas bolyp eseptelinetin Qazaq memleketiniń aıqyn kýási. Jas deıtinimiz saqtan, ǵunnan, odan da áriden bastalatyn memlekettilik dástúrimizdiń biz biletin 2500 jyldy quraıtyn tarlan tarıhpen salystyrǵanda, Qazaq handyǵy qurylǵannan bergi 550 jyl – qoǵam tarıhynda qas-qaǵym ýaqyt. Biz muny salystyrmaly túrde aıtyp otyrmyz. Iá, osy qysqa merzim ishinde sonaý Shyńǵys zamanynan qazaq sıpatymen aty atalǵan qazaq halqy basynan ne ótkermedi. Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan nebir mamyra-jaı zamandy da, at aýyzdyqpen sý iship, er etigimen sý keshken, nebir aqtaban shubyryndy shaqtardy da basynan ótkergeni tarlan tarıhtan belgili. Jalpy, qashan da dúnıe kezek. Qazaq degen halyq báz bireýlerdiń aıtyp júrgenindeı, sanamyzǵa quıǵanyndaı ómir boıy ózgeniń tekpisinde qorlyq kórip, qul bolyp ótpegen. Dáýirlegen tustary da bolǵan. «Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zaman» degenimiz qandaı zaman edi?
«Salp-salpynshaq anaý úsh ózen,
Salýaly meniń ordam qonǵan jer,
Jabaǵyly jas taılaq,
Jardaı atan bolǵan jer,
Jatyp qalǵan bir toqty,
Jaıylyp myń qoı bolǵan jer», dep qarǵa boıly Qaztýǵan jyraý babamyz aıtqandaı, qazaqtyń basyna baqyt qonyp, baılyǵy tasyǵan zaman osy ǵoı. Sol qıly zamannyń, qıly tarıhtyń basynda búgin halqymyzdyń maqtanyshy retinde mereıtoıyn ótkizgeli otyrǵan Qazaq handyǵynyń kóshbasshylary, uly babalarymyz Kók Orda bıleýshisi Orys hannyń urpaqtary, halqy han kótergen Kereı men Jánibek sultandar tur. Kereı, Jánibek babalarymyz da qazaq handyǵyn op-ońaı, bir-aq kúnde qura salǵan joq. Qıyn-qystaý kezeńderden ótti. Jaýlarymen aıqasyp, jaǵa jyrtysty. О́zderiniń qoltyǵyna tyǵylǵan qazaq ulysyn quraýshy taıpalardyń joǵyn joqtady, jerin daýlady.
Olar halyqqa qysym kórsetip, ala qoıdy bóle qyrqyp, О́zbek han áýletimen teń kórmeı, shetqaqpaı etken Ábilqaıyr hanǵa baǵynýdan bas tartyp, Shý ózeniniń boıyndaǵy Qozybasy atty qonysta derbes handyqtyń týyn kóterdi. Qalyń qazaq taıpalaryn bastap Batys Jetisýǵa qonys aýdarǵan Kereı men Jánibek Moǵolstan hany Esenbuǵadan qonys surady. Esenbuǵa jaýynger qazaqtardy Ábilqaıyrǵa paıdalaný úshin qarsy alyp, qonys berdi. Kereı men Jánibek osy jerde Qazaq handyǵyn qurdy. Erkindik ańsaǵan elin azattyq uranymen jigerlendirgen batyr babalarymyz Kereı men Jánibek jańa ulystyń derbestigin jarııalap, jańǵyrǵan qazaq etnosynyń ataýyn alǵan tarıhta tuńǵysh Qazaq handyǵyn qurdy.
Biraq qazaqtardyń jeke shańyraq kóterýin Ábilqaıyrdyń qoshtamaǵany da túsinikti. О́z bıligine baǵyndyrmaq bolǵan Ábilqaıyr hanǵa qazaqtar Kereı men Jánibektiń bastaýymen táýelsizdik jolyndaǵy qasıetti maıdanǵa shyqty. Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı-Rashıdı» atty eńbeginde bylaı delinedi: «Jánibek han men Kereı Moǵolstanǵa kóship bardy. Esenbuǵa han olardy qushaq jaıa qarsy alyp, Moǵolstannyń batys shetindegi Shý men Qozybasy aımaqtaryn berdi…». Táýelsizdik týyn kóterip, derbestigin jarııalaǵan Qazaq handyǵynyń quramy kún saıyn tolyqty. Deshti Qypshaq jurty jańa handyqqa qaraı aǵyldy. Ábilqaıyr han ózine qarsy shyǵyp, derbes handyq qurǵan qazaqtarǵa qylyshyn qaırap, joıyp jiberýdi kózdedi. 1468 jyly qys aıynda Ábilqaıyr han Qazaq handyǵyna qarsy shabýylǵa shyqty. Biraq onyń qalyń áskeri Qazaq handyǵyna qarsy soǵysqa qulyqsyz edi. Olar ishteı azattyq ańsaǵan halyqtyń qasıetti kúresine jaqtas bolatyn. О́ıtkeni, olar da Kereı men Jánibektiń týy astyndaǵy jurttyń qandastary – bir halyq ókilderi, bári de Alashtyń uldary edi. Sóıtip, Ábilqaıyr hannyń bul joryǵy dittegen jerine jete almady. Ábilqaıyr hanǵa kenetten kesel jabysyp, qaıtys bolady. Ábilqaıyr ólgen soń áskeri tarap ketedi. Onyń elinde qııan-keski taq talasy bastalyp, handyq ydyraı bastaıdy.
Ábilqaıyr han bastaǵan ózbek ulysynyń úlken bóligi Kereı han men Jánibek hanǵa kóship ketti» (Muhammed Haıdar Dýlatı, «Tarıh-ı-Rashıdı»). Endigi jerde qazaqtar atqa qonyp, ózderi osydan biraz jyl buryn eriksiz tastap ketken atamekeni – Deshti Qypshaqqa qaıta oraldy. Kereı men Jánibek bastaǵan qazaq qoly Ábilqaıyr hannyń muragerlerine qarsy bitispes soǵys bastady. Kóregen Kereı han men Jánibek atamekendi azat etý jolyndaǵy bul qankeshti soǵystarda Ábilqaıyrmen uzaq jyldardan beri bılikke talasyp kele jatqan Joshy urpaqtary – Ahmet han men Mahmud sultandardyń, batys Sibirdiń bıleýshisi Ibaq hannyń da kúshin sheber paıdalana bildi. Sondaı-aq, ózderine ish tartatyn Noǵaı odaǵynyń bıleýshilerimen de senimdi odaqtas boldy. Qazaqtardyń joıqyn kúshine tótep bere almaǵan Ábilqaıyr hannyń murageri Shaıh Haıdar oısyraı jeńildi. Deshti Qypshaqta ústemdik qylmaq bolǵan О́zbek ulysynyń san myńdaǵan áskeri ydyraı qashty. Ábilqaıyr hannyń nemereleri Muhammed Shaıbanı men Mahmud sultan Astrahanǵa baryp panalady. Ábilqaıyr hannyń muragerlerimen bolǵan azattyq kúresinde tolyq jeńiske jetken Kereı men Jánibek Deshti Qypshaq dalasyn túgeldeı Qazaq handyǵynyń ıgiligine qaratty. Ábilqaıyr hannyń 40 jylǵa sozylǵan ezgisinen qutylǵan kóptegen qazaq taıpalary atamekenderinde derbestigin alǵan Qazaq handyǵynyń týy astynda toptasty. Ártúrli ulystarda bytyrap júrgen qazaq rýlary endi qazaq degen ulttyq ataýǵa ıe bolyp, jeke halyq, derbes memleket retinde tarıh sahnasyna shyqty. Qazaq handyǵynyń halqy bir mıllıonǵa jetti. Ol zamanda mundaı halqy bar memleket saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana edi.
Mine, qazaq degen qaısar halyqtyń osylaı óz aldyna derbes shańyraq kótergeli bıyl 550 jyl toldy. Osy bes jarym ǵasyr ishinde qazaq halqy nebir qıynshylyqtardy basynan keshirip, jońǵarlarmen jan alysyp, jan berisip,qandy qyrǵynǵa ushyrasa da, orystardyń bodandyq buǵaýyna tússe de qazaqtyń keń-baıtaq saharasynan, tilinen, dininen, rýhynan aıyrylmaı búgingi urpaqtyń qolyna tapsyrdy.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq tarıhyndaǵy ondaǵan handardyń ishinde biliksiz, álsiz, alaýyzdary da bolǵany tarıhı shyndyq. Olardyń keıbiriniń tusynda halyq azdy, tozdy, jaýdyń talaýyna tústi, tabasyna qaldy. Azýyn aıǵa bilegen nebir bilikti handar da boldy. Olardyń esten ketpes atqarǵan isteri támsil bolyp, tipti, ańyz bolyp búgingi urpaqqa jetti. «Qasymhannyń qasqa joly», «Esimhannyń eski joly», «Áz Táýkeniń jeti jarǵysy», «Abylaıdyń asynda shappaǵanda, atańnyń basyna shabasyń ba» sııaqty búgingi urpaqtyń aýzynda júrgen qanatty támsil sózder osynyń aıǵaǵy. Olardyń keıbirine qysqasha toqtalsaq, Kereı men Jánibek handardyń ult, memleket múddesi jolyndaǵy uly maqsattaryn urpaqtarynyń ishinde Qasym han, Haqnazar han, Táýekel han, Esim han, Abylaı han sııaqty bilikti handar ár ǵasyrda laıyqty jalǵastyra aldy, handyqty jaýlarynan qorǵap, irgesin keńeıtip, halqyn baqytqa, baılyqqa kenelte bildi.
Ásirese, Qasym han zamany qazaq handyǵynyń altyn dáýiri retinde tarıhta qaldy. О́ıtkeni, Jánibekuly Qasym hannyń (1511-1523 jj.) tusynda qazaq handyǵynyń saıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaıy nyǵaıa tústi. Ol handyq qurǵan XVI –XVII ǵasyr aralyǵynda handyq shekarasy edáýir ulǵaıa tústi. Basqasha aıtsaq, qazaq halqynyń qazirgi meken turaǵy Qasym han bılik qurǵan jyldary qalyptasty. Birsypyra qalalar qosyldy, soltústikte Qasym hannyń qol astyndaǵy qazaqtardyń jaılaýy Ulytaýdan asty. Ońtústik-shyǵysta oǵan Jetisýdyń kóp bóligi Shý, Talas, Qaratal, Ile ólkeleri qarady. Orta Azııa, Edil boıy, Sibirmen saýda jáne elshilik baılanys nyǵaıdy. Reseımen, Iranmen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornady. Batys Eýropa da Qazaq handyǵyn osy kezde tanyp bildi. «Qasym hannyń qasqa joly» degen ádet-ǵuryp erejeleri negizinde qazaq zańdary jasalyndy. О́z tusynda «jerdi biriktirý» úderisin jedel júzege asyryp, naǵyz kemeldi memlekettik úrdisti júzege asyrdy. Qasym han týraly sol dáýirde ómir súrgen uly ǵulama Muhammed Haıdar Dýlatıdiń ózi «Qasym han Deshti Qypshaqty túgeldeı óz bıligine alǵany sonshalyq, Joshy hannan soń eshkim de ol sııaqty (munda) joǵary bılikke qol jetkize alǵan joq», dep jazady. Jalpy, tarıhshylar Qasym hannyń dárejesin «Altyn Orda» dáýirindegi handardan da joǵary qoıady. Ol týraly derekter qazir Irannan da tabylyp jatyr.
Qasym hannan keıin uly Haqnazar bılikke keldi. Taǵy da Muhammed Haıdar Dýlatıge júginsek: «Haqnazar handyq mártebege kóterilgen soń kúsheıgeni sonshalyq, tek noǵaılardy ǵana emes, Bashqurt elin, Qazan, Sibir jáne Astrahan patshalyqtaryn, Buharany, Hıýany, Tashkentti jáne basqa kóptegen qalalardy óz bıligine qaratty jáne olardan alym-salyq jınatty», dep jazady. О́z dáýirinde berilgen osy baǵadan artyq baǵa joq bolar.Túrkistan, Saýran degen qalalarǵa da kóz salǵan Haqnazar han bolatyn.
Odan keıin Táýekel han bılikke keldi. Onyń bıligi de kúsheıip, qanatyn keńge jaıdy. Jádik hannyń nemeresi Jánibek hannyń shóberesi Táýekeldiń (1582-1598 jj.) tusynda oırattardyń bir bóligi Táýekel hannyń qol astynda boldy. Tipti orys patshasyna joldaǵan hatynda ózin «Qazaqtar men qalmaqtardyń patshasy» dep atap, orystarǵa ses kórsetti. Sóıtip, Reseı memleketimen dıplomatııalyq qarym-qatynastardy jolǵa qoıdy. 1594 jyly Táýekel han Reseıge dostyq kelisim jasasý úshin Qulmuhammed basqarǵan Qazaq handyǵynyń tuńǵysh resmı elshiligin jiberedi. Onyń bundaǵy maqsaty Reseı memleketiniń kómegimen Abdollaǵa qarsy kúresti jandandyrý, Sibir hany Kóshimge qarsy odaq qurý. Jáne 1588 jyly orys áskerleri ustap áketken óziniń nemere inisi, Ondan sultannyń balasy Orazmuhammed pen qazaqtyń áıgili tarıhshysy Qadyrǵalı Jalaıyrlardy tutqynnan bosatý boldy. Orys memleketi Qazaq handyǵymen áskerı odaq qurýdan bas tartqanymen, Táýekel han orys memleketimen dıplomatııalyq qarym-qatynasty úzgen joq. 1595 jyly Máskeýden orys elshisi Velıamın Stepanov Qazaq handyǵyna keldi. Nátıjesinde eki memleket arasynda saýda baılanystary jandandy.
Qazaq handyǵynyń memlekettigin kúsheıtken myqty handar ishinde Esim hannyń da laıyqty orny bar ekenin aıta ketken jón. Esim han Gerat-Horasannyń bıleýshisi Dinmuhammed balasy Imanqul shartqa otyryp, Tashkent pen onyń tóńiregin túgeldeı qazaqtardyń ıeligine aldy. Esim hannyń bıligi tusynda (1598-1645 j.j.) halyq jadynda «Esim salǵan eski jol» degen atpen qalǵan ádet-ǵuryp normalaryn qalyptastyrdy. Bul qazaqtyń handarynyń memleket qura bilgenin dáleldeıtin konstıtýsııalyq qujat bolǵany belgili. Tipti, keıin Táýkeniń áıgili «Jeti jarǵysyna» negiz bolyp, qazaq halqynyń mádenı-rýhanı jáne salt-dástúr qalyptarynyń tól týmalyǵyn bekemdeýge yqpal etti. Esim hannyń tusynda qonys-turaqqa, mal-múlikke, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasqa qatysty týyndaıtyn daý-shardyń sheshimderi de saralandy. Jalpy, kóshpeliler memleketiniń handary sııaqty, Esim han da – taq ústi men at ústinde birdeı tanylǵan birtýar tulǵa. Ony halqynyń «Eńsegeı boıly er Esim» dep atap ketýiniń ózi qurmettiń belgisi edi.
Al Qazaq handyǵy dáýirindegi eń bir qıyn-qystaý, qaıǵy-qasiretti zaman jońǵar shapqynshylyǵy kúsheıgen kez ekenin eskersek, Abylaı hannyń erligin, bitimgerlik dıplomattyǵyn, uıymdastyrý qabiletin ózimiz ǵana emes, ózgeler de moıyndaǵanyn, asa kórnekti memleket qaıratkeri ekenin aıta ketkenimiz jón. Abylaı han tusynda biz jońǵarlardy kúırete jeńip, qazaq dalasyn túgeldeı azat ettik. Abylaımen Reseı patshasy da sanasty. Tipti, Qytaıdyń ózine ses kórsettik. 1757 jyly Mamyrsýda qytaılarmen kelisimshart jasaldy. Qalmaqtardy óz jerimizden qýyp qana qoımaı, Abylaı 10 myń sarbazben Qashqarııa jerinde qalǵan torǵaýyttardy talqandady. Buǵan qazaqtyń qol bastaǵan áıgili batyrlarynyń kúshin jumyldyra bildi (arǵyn – Atyǵaı – Kúleke batyr – 2000 kereı – Mergen batyr – 2000, naıman – Kókjal Baraq batyr – 2000, Qarakereı Qabanbaı batyr - 2000 sarbazben qatysqan.
Qazaqtyń handyq memleketi joıylyp, bodandyq qamytyn moınymyzǵa ilgen dáýirde halqymyzdyń basynan nebir zobalań náýbetter ótip, qyrǵynǵa ushyrasaq ta ulttyq rýh jigerimizdiń, qaısarlyǵymyzdyń arqasynda taǵdyrymyz qurdymǵa ketken joq. Qarýmen, bilektiń kúshimen jeńiske jetetin zaman ozǵanda Alash arystary ózderiniń zııalylyǵyn bilim men biligi arqyly kórsetti. Sol rýh, sol bilim-bilik urpaqtarǵa jalǵasty. Qap túbinde jatpaıtyn asyl kezdikteı ul-qyzdardyń sanasyna sińdi. Keńes Odaǵy quramyndaǵy 15 respýblıka, júzdegen ult-ulystardyń ortasynan qazaqtardyń rýhy birinshi bolyp oıanǵanyna 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi dálel.
Al táýelsizdikke qol jetkizgen jyldar ishinde jetken jetistik – Ult perzenti Elbasymyz Nursultan Nazarbaev bastaǵan azamattarymyzdyń syndarly saıasatynyń, kemel oılarynyń durystyǵynyń kýási, kóz aldymyzdaǵy shırek ǵasyrda damyǵan 50 eldiń qataryna qosylýymyz sonyń dáleli dep bilemin.
Biz eshqashan óshpegen, joıylyp ketpegen, bolashaqta da joıylmaıtyn Máńgilik Elmiz. Ámanda, jerimiz álsiremesin, halqymyz qaǵansyramasyn!
Úzben QURMANBAIULY,
Mońǵolııa Jazýshylar
odaǵynyń múshesi.
