Qalamgerdiń qashanda jalpaq jurtqa ózinen buryn sózi jetedi ǵoı. Tamsanasyń, tánti bolasyń. Kórip-bilmeseń de ishteı bir jaqynyńa aınalady. Izdeısiń, elegizısiń. Kitap-jýrnaldardan atyn oqı qalsań: «Mynaý álgi pálenshe degen shyǵarmany jazǵan kisi ǵoı!» dep kózińe jylyushyraı ketedi. Men de Qalaǵańmen, Qalıhan Ysqaqovpen áýeli sózi arqyly qaýyshqan edim.
Bizdiń bala kezimizde gazet-jýrnal kelmeıtin úı neken-saıaq. Ásirese, aýdandyq, oblystyq gazetterdi qoıshy-qolańǵa sovhoz basshylary suramaı-aq syrtynan jazdyra salatyn. Aýdandyq «Kommýnıstik eńbekte» nómir aralatyp, «Qazaqstan pıonerine» arakidik bolsa da óleńderim shyǵyp, «bala aqyn» atanyp «dúrildep» turǵan shaǵym. Qolǵa túsken gazet-jýrnaldardan óleń-áńgimeni qur jibermeımin. Jaz ortasy. Jaılaý. Ádettegideı Barlybaıdyń baýraıynda otyrǵanbyz. Poshtashy Ábýǵalı shal qoıshy aýyldyń birine tústenip, birine qona-jastanyp, aı boıy jınalyp qalǵan gazet-jýrnal, hat-habardy taratady. Bir kúni túske qaraı mesqaryn tory attyń ústinde eki aıaǵy salańdap, qara qorjynnyń eki basy teńkıip bizdiń úıge keldi. Ákem Serpýhovta áskerde júrgen aǵamnan hat kútip alańdaýly edi. Sálemnen keıin: «Bizdiń uldan birdeńe bar ma?» dedi. Ábekeń: «Ne bolsa da osynyń ishinde», dep bir býma gazetti maǵan qushaqtata saldy. Hat joq eken. Úıdiń kóleńkesine etpetteı ketip, gazetterdi paraqtaýǵa kiristim. Izdeıtinim – «Ádebıet beti». Oblystyq «Kommýnızm týy» gazetinde Qalıhan Ysqaqov degen jazýshynyń «Buqtyrma saryny» povesi jarııalanypty. Sońǵy ishki betti túgel alyp jatyr. Ádette óleń, shaǵyn áńgimelerdi jaqsy kórem. Náýmezdenip kelesi nómirdi aqtardym. Onda da sol. Gazettiń tórt sanyna qatarynan shyǵypty. Aýdandyq gazettegi kóztanys avtorlardyń birli-jarym óleńderin, syqaq, feletondaryn qaqshyp tastadym da, «Buqtyrma sarynyna» qaıta oraldym. Soraby bólek sonyǵa túskendeı kibirtiktep qaldym áýelgide. Sóz oralymy, boıaý, kestesi múldem ózgeshe. Sózben sýret salǵandaı keıipker keskini, tabıǵat bederi bar boıaýymen tógilip kóz aldyńa tura qalady. «Qudaı-aý, qazaqtyń qara sózin de dál bulaı qubyltyp, qulpyrtýǵa bolady eken-aý!» deımin tań-tamasha bolyp ishimnen. «Shamasy, jel tursa kerek, qaraǵaı basy qara arǵymaqtyń jalyndaı shalqyp jatyr...», «Shatqal ishin bý kernep, Buqtyrma burq-sarq qaınap jatqan sııaqty...», «Orman jelegi boz qyraýdyń ulpasymen maıysyp, tógileıin dep tur eken...», «Shal oǵan tý syrtyn bere teris aınalyp edi, qýalap júrip qulaǵyn taýyp aldy da, tońqaıyp turyp etekten aspanǵa qaraı aıqaı saldy...». Oqıǵasyna emes, sózdiń dámine tańdaıym ýyljyp qyzyǵyp otyrmyn. Qaıyqqa ótkel bermes Ertistiń qara ıirimindeı dóńgeletip, tuńǵıyǵyna tarta berdi.
Jazýshy keıiptegen óńir myna Barlybaı taýynyń ıyǵynan asyp tússeń, qol sozymdaı jerde ǵana. Qýshoqynyń bıiginen bári alaqanǵa salǵandaı menmundalaıdy. Áne, Buqtyrmanyń ıreleńdegen saýyry qojyr-qojyr jartastary ojyraıǵan qulama betkeıdiń etegin qıyp, balqyǵan qorǵasyndaı jaltyrap jatyr. Odan ári órkesh-órkesh jotalarǵa tebendeı shanshylyp qaptaǵan qalyń qaraǵaı, úıirilgen aqsha bult. Rasynda da ádemi. Biraq shyǵarmadaǵy sýret odan da ásem, áldeqaıda áserli. Jazýshy aınala-álemge biz kórmegendi kóretin áldebir sıqyrly kózben qaraıtyn sııaqty.
Qalaǵańnyń qolyma túsken alǵashqy shyǵarmasymen qaýyshqanda, mine osyndaı kúıge bólenip, tań-tamasha haldi bastan keshken edim. Dámin alyp dándep alǵannan keıin qýyp júrip oqıtyn boldym ár jazǵanyn. Onyń shyǵarmalarynda sapyrylysqan ýaqıǵa, keń aýqymdy tarıhı drama, qaqtyǵysty maıdandar joq, san boıaýly dıalogtar, minezder men kesteli, kemel sýretter aıasynda shynaıy ómirdiń qan tamyry búlk-búlk soǵyp jatady. Tý sonaý taıga túkpirindegi beıǵam tirlik, kúıki turmystyń badyraıǵan sýretteri kórer kóz, sezer júrekke talaı ýaıymdy ısharalap turar edi. Ýaqıǵanyń bel ortasynda júrgendeı bárine shúbásiz ılanyp, kúlemiz, muńaıamyz, túrli áserge bólenemiz. Biraq bir sát es jıǵandaı serpilip: «Iаpyr-aý, ómirimiz shynymen osylaı ma? Myna túrimizben qaıda baramyz!» degen úreıli saýaldyń kókeıde kólbeń qaǵary haq.
Osylaı ishteı tabysyp, syrttaı tanysqan jazýshymen kúnderdiń kúninde júzdesýdiń de sáti tústi. Ýnıversıtetti bitirisimen «Qazaqfılm» kınostýdııasyna ornalastym. Aýdarma bóliminde isteımin. Qalekeń ssenarıı kollegııasynda redaktor. Qaratory óńinde qaırat tepsingen jigit aǵasy eken. Bitimi sharyq tastaı shymyr, dembelshe. Aıasy keń qara kózderi jarq etip kisige tike qaraıdy. Úlkenmen de, kishimen de qurdasyndaı qaljyńdasa beretin jaıdary, ashyq minez. Janasa ketken kisini ázilmen ilip, kúlkige qaryq qyp tastaıdy. Qurdastary «Ketik» dep ataıdy eken. Qasqa tisi jaltyraǵan jez. Shamasy, sonyń oryny opyraıyp júrgende qulaǵyna azan shaqyrǵan bolsa kerek. Ol tustaǵy «tórt tapaldyń» aınalasyndaǵy alypqashty áńgime kóp. О́z basym ondaı «Sandybadtyń saparyna» kýá bolǵan emespin.Tonnyń ishki baýyndaı jaqyndasyp, aralas-quralas bolǵan joqpyz. Sálemimiz túzý, syrttaı syılasyp qana júrdik. Sondyqtan Qalaǵańnyń «qaltarys qyzyqtary» jaıly eshteńe aıta almaımyn. Meniń bar biletinim – Qalekeń ǵajaıyp eńbekqor edi. Stýdııa túsiretin fılm ssenarııleriniń bári derlik sol kisiniń qolynan ótetin. Bárinen derlik sol kisiniń qara teri ańqyp turatyn.
Jasyratyny joq, «Qazaqfılm» ǵasyrǵa jýyq óz tarıhynda, orysty bylaı qoıǵanda, Baltyq jaǵalaýy, Kavkaz elderindegi sııaqty jalpaq jurtty tamsandyryp, «paı-paı shirkin» degizerdeı eshteńe túsirip kórgen joq. Tipti irgeles túrik, ózbek, qyrǵyzdarmen de ıyq teńestire almaımyz. Biraz patrıot aǵaıynnyń kózi shaqshıyp, baj ete túserin bilemin. Biraq shyndyq osy. О́semiz, órkendeımiz desek, qur dańǵazany maldanbaı, ótimiz jarylsa da aqıqatty moıyndap, qyr asyp ketken qońyraýly uly kóshke jetý úshin ózimizdi qamshylaǵanymyz jón. Álbette, «Qyz Jibek» bastatqan birqatar fılmderdi aýyzǵa alyp toqmeıilsýge bolar, biraq, qudaıshylyǵyn aıtsaq, olar da «orta boıly, dembelshe» ǵana. Halqymyzdyń minez-bitimin, shynaıy bolmysyn beınelep, álemdik arenaǵa shyǵarǵan shedevr dep aıta alamyz ba? Daý aıtam deýshiler osy tóńirekte sál de bolsa oı qaýzap kórse, shyndyqtyń izin tabar edi. Kınomyzdyń jer baýyrlap eńbektegen meshel haline kúıinip Oljastyń kınematografısterdiń bir plenýmynda: «Men VGIK-tiń oqý prosesimen tanystym. Sheberlik sabaqtarynda odaqtas respýblıkalardaǵy túsirilgen úzdik fılmderge taldaý jasalynady eken. Qazaq fılmderin de taldaıdy. Biraq ony: «Bulaı fılm túsirýge bolmaıdy», dep úlgi retinde kórsetedi eken!» dep ájýamen túıregeni esimizde.
Darynsyzdyq vırýsy qaıdan juqty, jyldar boıy odan nege aryla almadyq? Osy salanyń shúıginin shıyrlap, talaı bıik kreslony tozdyrǵan Qaltaı aǵamyzdyń: «Qazaqqa kıno qonbaǵan», dep qynjylǵany kópke mátel bolyp ketkeni málim. Qalaǵań aıtsa, bilip aıtady ǵoı. O kisi bul jerde kúlli qazaqqa topyraq shashýdan aýlaq, kınonyń aınalasyndaǵy darynsyz qazaqtardy meńzep otyr. Keleńsiz basshylar, tvorchestvolyq túısikten jurdaı kezdeısoq rejısserler qaıran ónerdiń óresin taryltyp, baǵyn baılady. Folklordan bastap alpysynshy jyldardaǵy uly shoǵyrdyń týyndylaryna deıingi ádebıetimizdiń jaýharlary qattaý-qattaýymen jatqan altyn sandyqtyń ústinde otyrsa da, qazaq topyraǵynan ssenarııge ózek bolar eshteńe taba almaı, «basqa baqtyń almasynyń táttisi-aı» dep syrtqa qarap móńireıtin. Jylt etken ushqyny bar bireý kórinse, saýyrlap qýyp, qotandaryna jolatpaıtyn. Kóbinese ózderi jazyp, ózderi qoıdy, ne pysyqaı tamyr-tanystarynyń kók esegine mingesetin.
Jyǵylǵan ústine judyryq bolǵan taǵy bir úlken sor – ol kezde eki tizgin, bir shylbyr Máskeýdiń qolynda boldy. Ssenarııdi bekitý, fılmdi qabyldaý... Báriniń batasyn solar berdi. Kiriptardy kim basynbaıdy, olar kóbinese máskeýlik avtorlardy tyqpalaıtyn. Kóldeneń ótkendi jebeı saýyp úırenip qalǵan jyryndylar «qaı bir sútti qyzyn» bersin, «bularǵa osy da jaraıdy» dep, «Mosfılm», «Lenfılmderdiń» bosaǵasynan syǵalaı almaǵan haltýralaryn, «Sergeıdi – Serik, Borısti – Berik...» dep, «qazaqshalaǵan» bop, qazekeńe «má, Qońqaı» dep ustata salady. «Bolmaıdy» dep bas shaıqaıtyn basshy joq, «almaımyn» deıtin rejısser joq. Bastyqqa jospar kerek, tvorchestvolyq átek rejısser «pálen fılm túsirdim» degen ataqqa máz...
Já, qııalap bara jatqan áńgimemizdi shıyryp, Rable aıtqandaı, «qotanymyzǵa qaıta oralsaq», Qalıhan aǵamyzdyń dál osy tusta «qany» jerge tambaıtyn. Haltýrany qalaı ılese de qııýyn keltire almaı sasqalaqtaǵanda aınalyp-úıirilip tabatyndary – Qalekeń. Ol kisiniń ıi jumsaq, bas shaıqaýdy bilmeıdi, úsh juldyzdy «Qazaqstannan» qasqaldaqtyń qanyndaı ǵana anda-sanda bir urttap qoıyp, ezýinen shıratylǵan kók tútin tóbege tirelip, qalamy syqyrlap saǵattar boıy otyrǵany. Qazaqy minezdi qalyptaıtyn dıalogtar jazady, oıynan jańa epızodtar qosady... «О́liniń» úshkirip keýdesine jan salady, kóteremdi qulaǵynan kóterip, tabanynan turǵyzady. Sóıtip, ssenarııdiń shyt jańa qazaqsha nusqasy jasalatyn.
Keıin bul jumystyń qamytyn biz de moınymyzǵa kıip, azabyn bir kisideı tartqanbyz. Qalaǵańnyń pushaıman kúıin sodan bilemiz, ónbes iske janyn salyp, qanshama esil ýaqytyn qor qyldy deseńizshi.
Qalaǵań stýdııadan ketkenmen, kınodan qol úzgen joq. Men dýblıajdi jaǵalap júrgen uzaq jyldar ishinde aýdarmaǵa bilek sybana atsalysty. Árıne, aýdarmaǵa degen qushtarlyqtan emes, qý tirliktiń qamy úshin. Biraq sonyń birde-birine júrdim-bardym qaramaı, bıtin salyp, nebir ǵajap balamalarmen jaınatyp jiberetin. Sońǵy ret, osydan tórt-bes jyl buryn, Qytaı túsirgen 30 serııaly áıgili «Shyńǵyshan» fılmin qulpyrtyp aýdaryp, sol kezdegi «Habar» arnasynyń abyroıyn bir belge kóterip tastaǵanyn kórermen áli umyta qoımaǵan bolar.
Jazýshynyń qalamynan shyqqan sońǵy týyndysy – «Kelmes kúnder elesi» dep atalatyn ǵumyrnamalyq romany. Tutas bir dáýirdi qalyptaǵan keń tynysty týyndyny roman-epopeıa desek te asyra baǵalaǵandyq bola qoımas. Keıingi kezeńde memýarıstıka – qazaq ádebıetinde birshama shúıgini shıyrlanǵan janr. Eski kóz, aǵa býynnyń birazy ǵumyrnamalyq shejire-baıandardy jarysa jazý ústinde. Ár júırik, árıne, áline qaraı shabady, biri ilgeri, biri keıin degendeı: solardyń kóbindegi ortaq tendensııa – ózin dáripteý, ózine shań jýytpaý. Kinániń bárin basqadan izdep, áldekimderdiń asty-ústin jezdeı qaqtap, kákáılaryn qylǵa tizedi. Al ózi sútten aq, sýdan taza, zamannan qýǵyn kórip, japa shekken, jamandarmen jalǵyz alysqan jekebatyr... Qalaǵańa mundaı poza múldem jat, roman basqa aýanda, aınalasynan jaqsylyq izdep jaryqqa umtylǵan shýaqty sezimmen jazylǵan. Jazýshy ózin aıap, óbektemeıdi, oqıǵanyń bel ortasynda aqqa da, qaraǵa da belshesinen batyp júredi. О́kinish, qýanyshy aralas pendege tán buralań taǵdyryn búkpesiz jaıyp salady aldyńa. Qordaly kókireginiń qattaý-qattaý syryna úńilgen jazýshymen ilesip, bala Qalıhan men dana Qalıhannyń arasyn jalǵastyrǵan ýaqyt keńistigine saıahat jasaımyz. Jazýshynyń janary qııadaǵyny shalatyn qyraǵy, esh nárseni qalt jibermeıdi. О́mir jolyndaǵy sapyrylysqan san alýan ýaqıǵalardy shyrǵasyn shyǵarmaı zerdesine toqı bilgen, kesteniń órnegindeı tógildirip kóz aldymyzǵa tosady. Kóne qulaq qarılardan jetken Altaı shejiresi, qıly taǵdyrlar, qyzyq minezder, árnege alań kóńildiń tolǵanystary arqyly ǵasyrǵa jýyq tutas bir dáýirdiń beınesi aıshyqtalǵan. Avtor aq-qaraǵa tarazy bolýdan aýlaq. Eshteńeni synap-minemeıdi. Tek jandy sýret, ómir bar. Úlkendi-kishili zamandastaryn keıiptese de, ormany otalǵan atameken men boıkúıez, marǵaý aǵaıynnyń qońtorǵaı tirligin tilge tıek etse de boıaýyn ústemeı qaz-qalpynda sýrettep, tóreligin oqýshyǵa qaldyrady. Iаkı, odan arǵysy siz ben bizdiń oı-túısik, aqyl-parasatymyzǵa syn.
Jazýshynyń ózine tán mashyǵy bul shyǵarmada aıryqsha ushtala túsken tárizdi. Qońyr muń, qońyr áýen, boıaýy tógilgen ǵajaıyp sýretter, qara baldaı sozylǵan til, qatpar-qatpar qordaly oılar... Tórt qubylasy tolysqan has sheberdiń danalyq qalpyn kórsetse kerek.
«Kelmes kúnder elesi» – qazaq kórkem oıynyń búgingi bıikteriniń biri. «Juldyz» jýrnalyna jarııalanǵan kúnnen bastap jurt japyrlap, izdep júrip oqıtyn shyn mánindegi bestsellerge aınalyp ketti. Qalaǵańnyń qaı shyǵarmasy bolmasyn qazaq sóziniń qunary, sarqylmas qordasy ǵoı. Asyly, týǵan tilimizdiń juparyn saǵynǵanda sol tunyq bastaýǵa qaıta-qaıta aınalyp soǵarymyz anyq.
Qalıhan Ysqaqov – ádebıetimizge olja salyp, «Qońyr kúz edi» sııaqty birden klassıkalyq dárejedegi shyǵarma jazǵan sanaýly sańlaqtardyń biri. Ádebı álemdi eleń etkizip, birden solaı moıyndaldy da. Odan keıin de «Buqtyrma saryny», «Tuıyq», «Aqsý – jer jannaty» tárizdi túıdek-túıdek talaı talantty týyndylardy dúnıege ákeldi. Birinen biri ótken jaýhar. Ádette, bizdiń aǵaıyndar aýyzǵa iliger sál birdeńe jazsa, boldym-toldym dep tóbesi kók tirep taltaıyp qalady emes pe. Tek maqtaý estigisi kep turady. Bireý syn aıtsa, sonymen ómir boıy jaýlasyp, jaǵa jyrtysyp ótýge beıil. Qalaǵańa ondaı minez múldem jat edi. Aınalasynan qur maqtaý emes, esti syn kútetin. О́zine ózi suqtanyp, mardymsyp, toqmeıilsinýdi bilmeıtin. Sheberlikti sheksizdik dep uǵyp, únemi ózin jetildirýmen boldy. Uqsata almaı kelem dep ózin ishteı qaırap úzdiksiz alǵa umtyldy. Jazýshyny óz bıigine alyp shyqqan osy minezi men adaldyǵy. Ol úlkenniń de, kishiniń de pikirine qulaq túrip, sodan ıneniń jasýyndaı bolsa da jylt etken birdeńe tabýǵa tyrysatyn. 1989 jyly «Aqsý – jer jannaty» romany shyqqanda: «Jaman inime jaman aǵasynan» dep latynsha qoltańba jazyp berdi de: «Dushpan kózimen oqy!» dedi buıyrǵandaı betime qabaq túıe qarap. Kelesi jolyqqanda ádettegideı qaljyńmen qarsy aldy:
– Iá, qyrt, saıra. Qalaı eken?
– «Baıeke, sizdiń qyzda jaman bar ma» degendeı, Qalaǵa, sizdiń jazǵanyńyzda.... – deı berip edim:
– Syldyrlama, – dep suq saýsaǵyn bezedi. – Maqtaýyńnyń keregi joq. Ne kinárat baıqadyń, sony aıt.
Shyn rahattanyp, súısinip oqyp shyqqan kitapta: «Bul qalaı?» degen bir-eki kúmánim bar edi, ol kemshilik pe, joq pa, ózim de anyq bilmeımin, sasqalaqtaǵanda sol aýzyma tústi.
– Keı tusta shyǵyndanyp, «kúlsalǵyshty» da altynnan jasap jiberedi ekensiz. Sol artyq áýreshilik emes pe?
– Taǵy?
– Taǵy degende... Ormanshy da, kerjak ta, saýynshy da... bári Qalıhan Ysqaqovsha sóıleıdi, shetinen dilmár, sheshen... Osy sál bylaı... netip... – dedim kúmiljip. Qalekeń urty qýystanyp temekisin qunyǵa bir sordy da, kók buıra tútindi erin ushynan áýelete úrledi. Sál únsiz turyp:
– Osyndaı pikirdi Bekejan da aıtyp edi, – dedi. Basqa eshteńe degen joq...
Sońǵy alty-jeti jylda, aqtyq saparǵa attanǵansha «Juldyz» jýrnalynda qyzmet atqardy. Azdy-kópti aralas-quralas boldyq. Sondaǵy bir baıqaǵanym, ol kisi ómirde óte qarapaıym edi. Bap tilep, turmys muńyn kúıtteýdi bilmeıtin. Tipti, tirlik qamyna ıkemsiz bop kórinetin. Birde úıine bardym. Ol kezde Seıfýllın kóshesindegi úsh bólmeli páterde turatyn. Ishke ensem, kıinip qarsy aldymda Qalaǵań tur eken. Aman-sálem joq, uzyn dálizdiń túkpirinen Dámesh jeńgem aıǵaı saldy:
– Áı, aıaǵyńdy sheshpe, Qalıhan ekeýiń nanǵa baryp kelińder.
Qalaǵań bir jymıyp betime qarady da, alǵa tústi. Esikten shyǵa berip edik, jeńgem:
– Áı! – dep taǵy da toqtatyp aldy. – Sen Qalıhandy kúnde nanǵa jumsaıdy eken dep oılap qalma. Búgin birinshi ret bara jatyr!
Syrtqa shyqtyq. Aǵam birinshi ret kele jatqan adam sııaqty emes, kózin baılasań da aıaǵy adaspaı tabatyndaı úırenshikti aıdaý jolmen tartyp keledi.
Jeńgemiz ańqyldaǵan jaqsy adam. Oıyndaǵysyn irikpeı arsy-kúrsi sóıleı salatyn ańqaý, azdap ápendileý minezi de bar. Pisken etti qazannan túsirip jatyr eken:
– Qalıhan maı jemeıdi, – dep sıyrdyń súbesindegi ýys toly sary maıdy sylyp alyp shelekke laqtyra saldy. – Sen de maı jeme. Qazaqtyń nege kóp aýyratynyn bilesiń be? Maı degen holesterın. Bar aýrý sodan... – dep biraz aqyl aıtyp tastady.
Klassık jazýshy munshama jupyny turady dep oılaǵan emespin. Ury túskendeı úńireıip turmasa da úı ishinde qajettiden basqa basy artyq eshteńe joq. Tipti sol qajettiniń ózi de tolyq emes-aý dep qalǵandaısyń. Sóz arasynda Qalaǵań:
– Úlken ulǵa qatyn al desek, qaıda ákelem dep ajyraıady. Osy úıdi aıyrbastap, soǵan páter jasap bereıik dep otyrmyz, – dedi. – Qaryq qylǵanyn kóreıik...
Keıin sol úıdi aıyrbastap, ózderi bir bólmeli páterge kóshken. Onysy jazda kún túspeıtin salqyn, syz, qysta jylymaıtyn jaısyz úı bop shyqty. «Qysta – tas qora, aıaǵymyzǵa pıma kıip, tizemizdi kórpemen orap otyramyz», deıtin. Aqyry sol sýyqtan dert jabysty. Tizesin sarsý býyp, tobanaıaq bop qaldy. Odan jambasy synyp, tósekke tańyldy. Kóp azap shekti. Aýrý men turmys qos ókpeden qysty.
Qaıtarynan alty kún buryn kóńilin suraı barǵam. Burynǵy «Temirjolshylar» aýrýhanasynyń aqyly bóliminde jatyr eken. О́zdiginen basyn kóterip otyra almaıdy. Tamaqtandyrý, taǵy basqa jaǵdaıyn jasaý úshin atpaldaı azamattyń kúshi kerek.
– Bizdiń hal osy, baýyrym, – dedi bódene quıryq saqalyn syqyrlata ýystap. – Kempir beıshara tóbesimen jer sıpap eki búktelip qaldy, óz basyn alyp júre almaıdy. Basqalardyń óz tirligi bar. Amalsyz óstip jatqan. Senderge rahmet, ásirese Nurlanǵa (Orazalın –
avt.) rızamyn. О́tirik-shyndy qyzmetker qyp ustap, jaman aǵalaryńnyń ózegin taldyrmaı kelesińder. Mynaý qaladaǵy eń arzan bálnıs eken. Odaqtyń járdemi bolmasa, osynyń ózine tyrnaq iliktire alar ma edim...
Tóbege tesilip jatyp, ózimen ózi sóıleskendeı taǵy da biraz áńgime aıtty. «Qadirimiz qalqaıyp júrgende ǵana eken, tósek tartyp jatqaly tóbe kórsetýge jaramady», dep saý kezinde qasynan shyqpaıtyn úıirsek bir-eki baýyrynyń qara kórsetpeı ketkenine, eldegi at ústindegi azamattardyń únsiz jatqanyna keıigendeı keıip tanytty. Sóz arasynda:
– Jazatyn bir nárseler de bar edi, endi qaıdam!.. – dep irkildi.
Bir saǵattan asa otyrdym. Dárigerler kep em-dom ýaqyty boldy degen soń, eriksiz túregeldim. Qalaǵań qolymdy qatty qysyp bosata saldy. Úndegen joq, ıegin ǵana ızedi. Shúńet tartyp keń ashylǵan janarynyń jıegi shymyrlap, tuńǵıyǵynda áldebir muń turdy. Ol ne muń? Ishtegi shertilmegen kóp syr, jazylmaı ketip bara jatqan shyǵarmalardyń ýaıymy ma? Álde jalǵan dúnıeniń osylaı aıaqtalǵan opasyzdyǵyna ókingeni me? Bul meniń uly sýretkerdiń jaryq dúnıedegi nurly júzin kórgen sońǵy sátim edi...
Alataý basyn ıip, Almaty kúńirenip Qalaǵany Altaıyna shyǵaryp saldy. Shyǵystyq azamattardyń jomarttyǵynda, namysshyl-márttiginde shák joq: ushaq jaldap elge áketti, eki jerge asta-tók as berdi. Qudaı qalasa, keremetteı ǵyp eskertkish te turǵyzar... Bárin taǵdyrdyń jazýy desek te, keıde maǵan kúpirlik oı keledi. Shirkin, osy aǵyl-tegil qurmet, qamqorlyqtyń onnan birin tirisinde istegende ǵoı, jazýshynyń kórer jaryǵy bir kúnge bolsa da uzarar ma edi deımin. Qaıtemiz, biz sondaı halyqpyz: tirisinde beı-jaımyz, óltirip ap ókiremiz.
Qalaǵańnyń qyrqynda Dámesh jeńgemiz:
– Seksen jyldyǵyna daıyndalyp, jospar quryp edik. Myna Dýlat toıdy basqarady degenbiz. Ol kúnge jetpeı ketti. Qalıhannyń kózin kórgen sender endi aman bolyńdarshy! – dep jylap edi. Bul onyń qaraıǵan jurtpen qoshtasqany eken, kóp uzamaı Keńsaıdyń bir jotasyna baryp topyraǵy tompaıdy. Qalaǵańnyń ómirimen ǵana ómir súrip, búkil tirligi sonyń tileýin tileýmen ótken ǵazız jar taǵdyrdyń soqqysyna tótep bere almady. Syńarynan aıyrylǵan aqqýdaı qaıǵydan shógip, bir-aq kúnde sóndi.
Iá, uly júrek toqtady. Jumyr basty pendeniń jer betindegi soqpaǵy tuıyqtaldy. Biraq ýaqyttyń bıligi júrmeıtin bir Qudiret bar. Ol – has sýretkerdiń qalamynan jaralǵan shyǵarmasy. Pendelik ǵumyrynda Qalaǵań sharshysynan tolyp, shalqyp ótti deı almaımyn. Ataq qýyp, baılyqqa umtylyp, ıt-yrǵyljyń áýreshilikke bas qatyrǵan emes. Kúıbeń tirliktiń kir-qoqysynan boıyn taza ustady. Tvorchestvolyq taǵdyrdyń taqýalyǵymen ǵumyr keship, ómirdiń mánin tek qasıetti qalamnan tapty. Sol azaptyń ǵajabymen tańyn atyryp, kúnin batyrdy. Tebirenisten týǵan ár sıýjet, ár sýret-sóılemge qýandy, jarqyrap jany semirdi. Sondyqtan ol qýanyshty sátti basynan kóp keshken shynaıy baqytty qalamger dep oılaımyn.
Turysbek SÁÝKETAEV,
jazýshy, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty.
Almaty.
