Yntymaq bar jerde – yrys bar
Áriptestik – tarıhı qajettilik Buǵan deıin gazette jazylǵanyndaı, ótken aptada Býrabaıda TMD-ǵa múshe elder Memleket basshylarynyń keńesi men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń Joǵary ekonomıkalyq keńesiniń otyrystary ótip, onda joǵaryda atalǵan ıntegrasııalyq qurylymdarǵa múshe elder arasyndaǵy yqpaldastyqty odan ári damytý joldary jan-jaqty áńgime arqaýyna aınaldy. Sol sııaqty, birqatar mańyzdy qujattarǵa qol qoıyldy. Tómende osy oqıǵaǵa baılanysty sarapshylar pikirlerin oqyrmandar nazaryna usynyp otyrmyz.
Asqar ELEMESOV,
Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵy keńesiniń tóraǵasy.
Kúni keshe Býrabaıda ótken áriptes ári dostas elder basshylarynyń alqaly jıyny búgingi jahanda memleketterdiń de oqshaýlanyp jeke ómir súrý múmkindigi óte-móte tarylǵandyǵyn aıǵaqtaı kórsetip berdi. Osyǵan oraı biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ýaqyt talaby týdyrǵan tarıhı qajettilik ekendigin taǵy da qadap aıtamyz. Qazaqstan, bizdiń Elbasymyz áýel bastan ekonomıkalyq ıntegrasııanyń jaqtaýshysy bolǵany ámbege aıan. Memleket basshysy jas ekonomıkalar úshin, sonyń ishinde, Qazaqstan úshin de úlken qıyndyqtar týdyrýy múmkin syn-qaterler týraly udaıy aıtyp kele jatyr. Al ekonomıkalyq odaqtar osyndaı syn-qaterlerge áriptestik jaǵdaıda birlese tótep berýge, ózara tıimdi múddelerdi saqtaı otyryp, daǵdarys týdyrǵan qıynshylyqtardy birlesip jeńip shyǵýǵa múmkindik bermek. Muny ómirdiń ózi dáleldep otyr.
Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes otyrysynda aıtylǵan áńgimeden baıqaǵanymyzdaı, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq keleshektiń kókjıegin ańdatady. Biz kórshiles Qytaıdyń, basqa da elderdiń ekonomıkasy qalaı órkendep jatqanyn kórip otyrmyz. Mundaı jaǵdaıdaǵy básekelestik jekeleı alǵanda Qazaqstanǵa da, Reseıge de, EAEO-nyń basqa músheleri úshin de áste ońaıǵa soqpaq emes. Al EAEO quramynda básekege qabilettilikti ósiretin sınergetıkalyq tıimdilik áseri alynary sózsiz. Jalpyǵa birdeı jahandaný jáne Qazaqstannyń DSU-ǵa kirýi jaǵdaıynda bizdiń ekonomıkamyzdy, eńbek rynogymyz ben azamattarymyzdyń ál-aýqatyn qorǵaý oraıynda sharalar qoldanylýy tıis.
Árıne, ekonomıkalyq odaq áriptestigindegi kóńil-kúıine munaı baǵasynyń tómendeýi kóleńke túsirgeni ras. Álbette, biz bul Odaqta bolsaq ta, bolmasaq ta munaı baǵasynyń tómendeýi Qazaqstan ekonomıkasyna keri áserin tıgizbeı qoımas edi. Biraq, keıbir adamdardyń qate paıymdaıtynyndaı, bul jaǵdaı bizdiń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kirýimizdiń nemese basqa ıntegrasııalyq úderisterdiń saldary emes ekendigin durys túsinýimiz kerek. Al Reseı Federasııasyna qoldanylyp jatqan sanksııalar ekonomıkadan tysqary, saıasatqa qatysty máseleler.
Ekonomıkalyq odaqtyń kemel úlgisine birden qol jetkizý múmkin emestigi belgili. Kemel úlgige evolıýsııalyq damý jolymen qol jetedi. Olaı bolsa, Býrabaıdaǵy alqaly jıyn sııaqty árbir kezdesý EAEO-ny órkendetýge, kórkeıtýge óziniń baǵa jetkisiz úlesin qosa bermek.
ALMATY.
Integrasııa damı beredi
Maqsat MUQANOV,
«Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ basqarma tóraǵasy.
О́tken aptada Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń prezıdentteri bas qosqan alqaly jıynda alǵa shyqqan oı-pikirler álemdik ekonomıkanyń ilgerileýine óz septigin tıgizeri anyq. Osynaý jıynda TMD memleket basshylarynyń keńesimen qatar ótken, Eýrazııalyq Ekonomıkalyq odaqtyń Joǵary ekonomıkalyq keńesiniń otyrysy da kóptegen máseleni talqylady.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi ulttyq ekonomıkalaryn birtindep dollarsyzdandyrý sharasyn júrgizip jatqany belgili. Olardyń bul áreketin álemniń kóptegen elderi qoldap otyrǵany da aıan. Býrabaıdaǵy jıynda osy sharanyń júzege asyryla bastaǵany kórinis tapty. Naqtyraq aıtqanda, EAEO elderiniń taýar aınalymy men eseptesýine yńǵaıly bolatyn jańa sharttardy qurý boıynsha jumystar atqarylýda. Qazirgi ýaqytta EAEO aıasynda biryńǵaı naryqty qurý boıynsha kóptegen jumystar qolǵa alyndy. Sondaı-aq, keshendi qujattar qabyldanǵan. Ol qujattarda birtindep saýdany ulttyq valıýtada júrgizý jónindegi josparlar kórinis tapty. Osy turǵyda yqpaldastyrylǵan valıýtalyq naryqty qurý boıynsha jumystar bastalǵaly tur. Osy baǵyt boıynsha, EAEO elderiniń taýar aınalymy men eseptesýine yńǵaıly bolatyn jańa sharttardy qurý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr.
Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń jańa damý tujyrymdamasyn jasaý jónindegi usynys ta jurt nazarynan tys qalmaǵany lázim. Anyq aıtqanda, Nursultan Nazarbaevtyń álemdegi búgingi talaptarǵa jaýap beretin TMD-nyń jańa damý tujyrymdamasyn jasaqtaý jónindegi usynysy Býrabaıda ótken Dostastyq sammıtiniń eń mańyzdy oqıǵasy boldy. TMD memleket basshylarynyń keńesi men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń Joǵary ekonomıkalyq keńesiniń otyrysy da kóp máseleni talqylady. Bul oqıǵa álemdik ekonomıkadaǵy aýyr axýalǵa jáne sońǵy kezde álem ekonomıkasynda oryn alǵan ózgeristerge tikeleı baılanysty. Sol sebepti, TMD uıymy birshama ózgeristerdiń aldynda tur. Osy turǵyda elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń álemdik ózgeristerge tótep berýge arnalǵan jańa damý tujyrymdamasyn jasaqtaý týraly usynysy sammıttiń eń mańyzdy oqıǵasy boldy dep qaıtalap aıtqym keledi. Bul baǵytta úlken bastamalar bar. Olar uıymnyń 25 jyldyǵy qarsańynda aıaqtalady dep oılaımyn.
TMD elderi arasyndaǵy qarym-qatynasty, saýda-sattyq baılanystardy tereńdete túsetin jáne jańa áleýetti baǵyttar boıynsha áriptestikti kúsheıtetin jańa praktıkalyq qujattar qabyldanbaq. Este bolsa, TMD memleket basshylarynyń keńesi men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń Joǵary ekonomıkalyq keńesiniń otyrysynda Dostastyq elderi arasyndaǵy qarym-qatynastardyń áleýetti baǵyttary pysyqtaldy. TMD memleketteriniń basshylary 17 qujatqa qol qoıyp, quqyq qorǵaý, tabıǵı jáne texnogendik tótenshe jaǵdaılardyń saldarlaryn joıý salalarynda birqatar xalyqaralyq kelisimder jasady. Sonymen birge, 2020 jylǵa deıingi áskerı yntymaqtastyq jónindegi tujyrymdama, 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan shekaralarda qaýipsizdikti kúsheıtý boıynsha áriptestik baǵdarlamasy qabyldandy. Osy keshendi sharalar qos uıymnyń halyqaralyq qaýymdastyq aldyndaǵy bedeliniń arta túsýine yqpal etedi.
Rasynda, EAEO halyqaralyq deńgeıde moıyndaldy. Onyń anyq dálelin qurylǵanyna endi ǵana bir jyl bolǵaly turǵan Odaqqa kóptegen elderdiń yqylasy aýǵanynan kórýge bolady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kóptegen memleketter qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Bul – uıymnyń xalyqaralyq deńgeıde moıyndalǵandyǵy dep bilemiz. Odaq memleketteri búginde óte myqty damyǵan adamı kapıtalmen jáne jaqsy jaǵdaılarmen qamtylǵan iskerlik ortasymen básekege túse alady. EAEO-nyń ózge odaqtardan ereksheligi de sol. Atap aıtsaq, bıyldyń ózinde oǵan taǵy eki memleket – Armenııa men Qyrǵyzstan qosyldy. Sonymen birge, Vetnammen birge erkin saýda aımaǵyn qurý boıynsha kelisimshart jasaldy. Jalpy alǵanda, osy qurylymǵa kóptegen elder qyzyǵýshylyq tanytty. Jeke eldermen ǵana emes, iri birlestiktermen de áriptestiktiń túrli joldary qarastyrylyp jatyr. Bul EAEO jáne TMD aıasyndaǵy yqpaldastyqtyń joǵary áleýetin kórsetedi.
Yqpaldastyqtyń jaǵymdy áseri mol
Marat BÁShIMOV,
Eýropalyq quqyq jáne adam quqyqtary jónindegi sarapshylyq ınstıtýttyń dırektory.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy yqpaldastyq Qazaqstan úshin tek jaǵymdy áserge ıe bolady jáne tek Qazaqstanǵa ǵana emes, barlyq múshe memleketterge tıimdi. Bul pikirimizdiń rastyǵyna búginde kúmán qalmaı barady.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq Ortalyq Azııadaǵy kóptegen elder úshin óte tıimdi saýda-ekonomıkalyq alańy. Burynǵy Keńes Odaǵynyń ornyna zamanaýı mundaı alań qurý bylaı tursyn, ol týraly aıtýdyń ózi alǵashqy kezde kópshilikti tańǵaldyrǵan. Alaıda, kóńilderdi kúpti etken ıdeıany bizdiń Memleket basshymyz Nursultan Nazarbaev aıtyp, tipti, júzege asyryp ta úlgerdi. Endigi jerde EAEO bir ǵana Qazaqstan úshin emes, osy uıymǵa múshe ózge de memleketterdiń ıgiligine jaraı bastaǵanyn kórip otyrmyz.
Osy orynda elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 1994 jyly Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde bolashaq Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý ıdeıasy jóninde jasaǵan málimdemesin estigen kezdegi áserimdi aıtyp ótkim keledi. Ol kezde men Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde ustazdyq qyzmetke ornalasqan kezim edi. Bir kún buryn oqý ornynyń prorektory meni shaqyryp aldy. «Marat, erteń senderdiń Prezıdentteriń keledi. Qarajat tapshy bolyp jatqan qysyltaıań shaqta ózgeshe bir odaq qurý ońaı is emesi belgili ǵoı», dep Nursultan Ábishulynyń ıdeıasyn jaratpaıtyn syńaı tanytqany esimde qaldy.
Áıtse de, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýy – men úshin mańyzdy oqıǵalardyń biri. Sol kezdegi jaǵdaıdy aıtaıyn, 1994 jyly, jańadan táýelsizdik alǵan elderdiń bárinde ekonomıkalyq quldyraý bolǵanda qandaı yqpaldastyq týraly aıtýǵa bolady?! Aqsha joq, kóbi mektepten bazarǵa ketip jatqan ýaqyt. Otbasyn asyraý úshin adamdar barlyǵyn istedi. Ol bir asa qıyn shaq edi. Memleket basshysy sol kezde professorlar aldynda, ýnıversıtettiń barsha ǵylymı keńesiniń aldynda turyp: «Biz Reseımen jáne ózge de kórshi eldermen ekonomıkalyq baılanystar ornatpaı, ekonomıkalyq ıntegrasııasyz ómir súre almaımyz. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq bizdiń bolashaǵymyzdyń serpini», dedi. Professorlar onyń mundaı usynysyna qaıran qalǵany esimde. Maǵan qarap, «Sizderdiń Prezıdentterińiz óte kóregen adam», dep jappaı moıyndap jatty. Qazir qarap otyrsaq, EAEO ýaqytynda qolǵa alynyp, almaǵaıyp zamanda, eń qajet tusta quryldy. Nátıjesinde, aımaqtaǵy elderdiń ekonomıkasynyń damýyna serpin bere bastady.
ASTANA.
