Teńge baǵamy suranys pen usynysqa baılanysty

Qazaqstan jańa ekonomıkalyq saıasatqa kóshti. Memleket basshysy teńgeniń erkin aınalymdaǵy baǵamyn engizý jáne ınflıasııalyq targetteýge ótý eń durys qadam eke­nin aıtty. Rasynda, Qazaqstan álem­dik qoǵam­dastyqtyń bir ból­shegi, sondyqtan biryńǵaı ekono­mıkalyq keńistikten bólinip, óz aldyna tomaǵa-tuıyq tirlik ete almaı­dy. Mysalǵa, Qytaı óz valıý­ta­syna devalvasııa jasady. Reseı rýbldi ótken jyly erkin aına­lymǵa jiberdi. Bizde jaǵdaı turaq­ty bolyp keldi. Reseıde ótken toq­­­san­da ınflıasııa deńgeıi 17 paıyz bolsa, bizdiń elimizde 4 paıyz­ boldy. Inflıa­sııa dálizi 6,8 paıyz bolyp belgilense, búginde soǵan ja­qyn­­dadyq. Ol kórsetkish jyl aıaǵyna deıin saqtalady dep otyrmyz.

Teńge baǵamynyń erkin aına­lymǵa jiberilýinen shoshý­dyń jóni joq. Aldymen teńge baǵa­mynyń erkin aınalym­­ǵa jibe­rilýin aqshanyń qunsyzdanýymen shatastyrmaý kerek. Teńge qun­syz­­danǵan joq, tek erkin aına­lymǵa shyǵaryldy. Iá, teńgeniń baǵamy áli turaqtalǵan joq. О́ıtkeni, budan bylaı valıýtanyń baǵamyn Ulttyq bank emes, naryqtyń ózi retteıdi. Bul tek bizdiń Qazaqstanǵa ǵana tán úrdis emes, damyǵan elderdiń barly­ǵy osy joldan ótken. Teńgeniń baǵamyn suranys pen usynys qana ózgertip otyrmaq. Mysalǵa, keıbir klıentterge teńgeni aıyrbastaý qajet, ekinshilerine kerisinshe degendeı, sonda teńgege suranys kóp bolsa, onyń baǵamy ósedi. Suranys bolmaı, usynys kóbirek bolsa, onda teńgeniń baǵamy túse beredi. Búgin qazaqstandyq bırjada teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy 253, óńirdegi ekinshi deńgeıdegi bank­ter ony 240-tan satyp jatyr. Al keshe bırjadaǵy teńgeniń baǵamy 255 boldy. Teńgege suranystyń azaıýyna baılanysty baǵamy tómendeýde, ol ári ketkende bir jumanyń ishinde turaqtalady. Anada Reseıdiń rýbli túskende oblystaǵy bankter qańtar-shilde aılarynyń ishinde 10 mlrd. 731 mln.-nan astam rýbldi satyp jiberdi. Sonda 30 mlrd. teńgemiz tikeleı Reseıge ketti. Kórshiles eldiń kásipkerleriniń taýarlary men azyq-túliginiń ótimdiligi artty. Bulaı jalǵasa berse otandyq ekonomıka, óndiris tyǵyryqqa tirelýi ǵajap emes. Sondyqtan, jańa ekonomıkalyq saıasatqa kóshý otandyq óndirisshilerge myqty qoldaý bolady dep bilemin. Turǵyndarǵa kúndelikti tuty­natyn azyq-túliktiń baǵasy ósedi-aý dep  qorqýdyń reti joq. Iship-jep otyrǵan tamaq túrleriniń barlyǵy syrttan ákelinbeıdi ǵoı. Et, nan ózimizdiki, baǵa baqy­laýda. Reseıden ákeli­netin tamaq túr­leriniń baǵasy ósip jatsa, ony almaı, jergilikti ónimdi alýǵa bolady emes pe? Taby­symyz dollarmen emes, teńgemen beri­ledi degendeı. Endi depozıt­tegi jınaqtarǵa kelsek, Mem­leket basshysy Ulttyq bankke jeke tulǵalardyń merzimdi depo­zıtterine tólem tetigin engizý­di tapsyrdy. Iаǵnı aıyrbas baǵa­mynyń ózgerýine baılanys­ty halyq salymdarynyń shyǵyn­daryn tómendetý maqsatynda bıylǵy jyldyń 18 tamyzyna deıingi teńgemen ashylǵan jeke tul­ǵalardyń merzimdi depo­zıt­terine (esepshottaǵy 1 mıllıon teńgege deıin qarjyǵa) tólem tetigi engizilmek. Sondyqtan, depozıt­terge salynǵan teńgeńizdi dollarǵa, rýblge aıyrbastaımyn dep asyǵys sheshim qabyldamańyz. Ǵalııa SATYBALDINA, Ulttyq banktiń Batys Qazaqstan fılıalynyń dırektory. ORAL.

Salymshylar salmaqtylyq tanytty

Amanǵos ORYNǴALIULY,  jýrnalıst. Teńgeniń erkin aınalymǵa jiberilýi óńirde anabir dúrbeleń týǵyzǵan joq deýge bolady. Oblys aýmaǵyndaǵy kásipkerler men bankterdiń salymshylary Úkimet pen Ulttyq banktiń bul qadamyna birinshi kúnnen-aq túsinistikpen qarady. Elimizdiń iri bankteriniń aımaqtaǵy fılıaldarynyń basshylary «Qazaqstan-Aqtóbe» telearnasynda bolǵan kezekti brıfıngte osylaı dep málimdedi. Memleket basshysy teńgeniń erkin aınalymdaǵy baǵamyn engizý jáne ınflıasııalyq targetteýge ótý Qazaqstannyń jańa ekonomıkalyq saıasatyndaǵy birden-bir durys jáne mańyzdy qadam ekenin aıryqsha atap kórsetti. Táýelsizdik jyldarynda álemdik órkenıetti elderdiń qatarynda damyǵan bizdiń elimiz – álemdik qaýymdastyqtyń bir bólshegi. Sondyqtan, biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikten bólinip, óz aldyna tomaǵa-tuıyq tirlik ete almaıdy. Bul jerde kórshi elder Qytaıdyń óz valıýtasyna devalvasııa jasaǵanyn, Reseı aqshasynyń ótken jyly erkin aınalymǵa jiberilgenin eskermeýge bolmaıdy. Endigi jerde valıýtanyń baǵamyn Ulttyq bank emes, naryqtyń ózi retteıdi. Bul damyǵan elderdiń barlyǵyna tán úrdis. Budan bylaı teńgeniń baǵamy suranys pen usynysqa baılanysty ózgerip otyrmaq. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq banki oblystyq fılıaly ekonomıkalyq taldaý bóliminiń basshysy Markon Qýatbaeva osylardy atap kórsete kelip, teńge baǵamy turaqtanǵanǵa deıin qandaı da bir boljamdarǵa emes, resmı aqparattarǵa súıený qajettigin aıtty. Buqaralyq aqparat quraldary ókilderiniń Ulttyq banktiń qazirgi sáttegi valıýta aıyrbasyna yqpaly týraly saýaldaryna ol tómendegideı jaýap berdi. – Ulttyq bank iri daǵdarys bolǵan jaǵdaıda ǵana valıýtalardy satý jáne satyp alý jumystaryn júrgizý arqyly aralasa alady. Qalǵan ýaqytta ekinshi deńgeıdegi banktter bırjadaǵy valıýtalyq baǵam boıynsha qyz­met kórsetedi. Teńgeni erkin aına­lymǵa jiberýdiń maǵynasy sol – endigi jerde másele álemdik ekono­mıkaǵa, ishki naryqtyq ekono­mı­kanyń faktorlaryna baıla­ny­sty she­shiledi. Bul jerde bir aıta ketetin jaıt, bankter satý, satyp alý baǵamyn bırjaǵa baıla­nysty ornalastyrǵanda, buryn­ǵy bel­gilengen dollar boıyn­­sha 2 teńge, eýro boıynsha 3 teńge, osy­ny saqtap turýlary kerek. «Qazkom» aksıonerlik qoǵamy oblystyq fılıalynyń dırektory, oblystyq máslıhattyń depýtaty Danııa Esbaeva endigi jerde baǵamnyń aýytqýynan paıda tabýdyń bos áýreshilik bolatynyn atap aıtty. Máselen, aıyrbas pýnktteri birinshi kúni dollardy 252 teńgeden satty. Al ekinshi kúni ol túsip ketti. Iаǵnı, dollar satyp alǵan utyldy. Sondyqtan, bank salymshylary depozıttegi jınaqtaryn qozǵamaýy kerek. Onyń ústine, Elbasy Ulttyq bank­ke jeke tulǵalardyń mer­zimdi depo­zıtterine tólem tetigin engizý­di tap­syrdy. Aıyr­bas baǵa­my­nyń ózge­rýine baıla­nys­ty halyq salym­darynyń shy­ǵyndaryn tómendetý maqsatynda bıylǵy jyldyń 18 tamyzyna deıingi teńgemen ashylǵan jeke tulǵalardyń merzimdi depo­zıtterine (esepshottaǵy 1 mıllıon teńgege deıingi qarjyǵa) tólem tetigi engizilmek. Sondyqtan, depo­zıtterge salynǵan teńgeni dol­larǵa, rýbl­ge aıyrbastaımyn dep asyǵys sheshim qabyldamaǵan jón. Osy pikirdi «Halyq banki» aksıonerlik qoǵamy oblystyq fılıa­lynyń dırektory, oblys­tyq máslıhattyń depýtaty Apýa­jan Tólegenova da bildirdi. Al «Qazaqstannyń qyzmet kórsetý salasy men saýda kásiporyndary, bazarlar qaýymdastaǵy» oblys­tyq fılıalynyń dırektory Dmıtrıı Dovmatenko, «Damý» kásipkerlikti damytý qory» aksıonerlik qoǵamynyń dırektory Jedelbek Murzaǵalıev jańa ekonomıkalyq saıasatqa kóshý otandyq óndirisshilerge myqty qoldaý bolǵanyna nazar aýdardy. Munyń túptiń-túbinde halyqqa paıdaly bolatynyn aıtty. Bir jaqsy jeri, munda azyq-túlik baǵasy ósedi dep qaýiptenýdiń reti joq. Negizinen tamaq túrleri syrttan ákelinbeıdi jáne baqylaýda ustalady. Elbasy bul máseleni qatań baqylaýda ustaýdy jergilikti bılikke tapsyrdy. Syrttan keletin tamaq túrin, eger qymbat bolyp jatsa, almaı qoıýǵa qazir tolyq múmkindik bar. Aqtóbe oblysy. Shyndyq qashanda shyńǵa bastaıdy Adam balasy alǵa basý úshin jan-jaǵyna qarap otyrýy kerek. Qoǵam da solaı. О́mir shyn­dyǵynan attap ketý múmkin emes, qalasań da, qalamasań da qadamyńa ózgeris endiretin sátter bolady. Túbegeıli eseptelgen jaqsy baǵdarlamalardyń ózi kedergilerge tap kelip jatady. Elbasy Nursultan Nazarbaev bul jóninde únemi eskertýmen keledi. Memleket basshysy eko­no­mıkalyq saıasattyń aldaǵy sharalary jónindegi keńeste: «Sońǵy jyly álemdik ekonomıkadaǵy ahýal edáýir tómendedi. Ekonomıkanyń búkil dúnıede nasharlaǵany bárimizge kórinip tur... Qansha baǵdarlamalar jasasaq ta, ómir men jaǵdaı aldymyzdan qıynshylyqtardy alyp keledi. Qazir de osyndaı qıynshylyqqa taqap turmyz», – dep atap kórsetýi barshamyzdy jigerlendirip, qarym-qabiletimizdi shırata túsýdi talap etedi. О́ıtkeni, bul sózder bizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasymen qurylǵan bizdiń kásiporynǵa tikeleı qatysty aıtylyp tur. Keramıkalyq kirpishtiń birneshe túrin shyǵaratyn zaý­yt ónimderine suranys joǵary. Sapa standarttary da talapqa saı. Kásiporyn óz ónimderin el aýmaǵynan basqa, Reseıdiń Omby, Túmen, Qorǵan qalalaryna da jetkizedi. Áıtkenmen, biz sońǵy ýaqytta baǵa jóninde birshama utylyp otyrdyq. О́tkizý qunyndaǵy úılesimsizdik saldarynan ónimimizdi 30 paıyzǵa qysqartýǵa májbúr boldyq. Qazir qoımamyzda 7 mıllıon teńgeniń kirpishi jınaqtalyp qaldy. Soǵan qaramastan, óndiristi saýyqtyrýdyń barlyq amaldaryn qarastyryp jatyrmyz. Bul oraıda memleketimizdiń jańa ekonomıkalyq saıasaty tyǵyryqtan shyǵýǵa jol bastaıtyny anyq. Teńgeniń jańa baǵamy satý kólemin arttyratyny, isimizge jańa ekpin qosatyny daýsyz.  Nurıtdın SAMPIEV, Kókshetaýdaǵy «ENKI» JShS dırektory. Aqmola oblysy.