ÚKIMET "Egemen Qazaqstannyń" aptalyq qosymshasy

Qazaqstandyq damý: alǵashqy jartyjyldyqtaǵy jetistikter Dúnıe júziniń dýaly aýyz sarapshylary jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysyna qarsy jasaǵan Qazaqstannyń is-qımyl sharalaryna joǵary baǵa berip, álemniń damyǵan ekonomıkalary resessııaǵa ushyrap jatqanda, bizdiń elimizdiń daǵdarystan keıingi damý qarqynynyń serpindi bolatynyna boljam jasap, senim bildirgen edi. Ǵasyr ǵajaıyby atanǵan “qazaqstandyq ekonomıkalyq damý qubylysynyń” avtory, zamanaýı reformator, Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Joldaýynda “Biz resessııaǵa jol bermedik, óıtkeni, ne isteý kerektigin bildik jáne muny jedel istedik. Uly Nerý bir kezderi bylaı degen eken: “Tabys kim batyl qımyldasa, sonyń úlesine jıi túsedi”. Al biz batyl qımyldadyq. Biz tótep berdik. Endi biz 2020 jylǵa deıingi Damý strategııasyn oryndaýǵa kirisemiz” dep atap kórsetken bolatyn. Iá, boljam aqıqatqa aınaldy. Bilgir basshymyzdyń bilikti de balamasyz bastama­larynyń arqasynda elimiz daǵdarystan qınalyssyz shyǵyp, qarjy tapshylyǵy qysqan sol bir syndarly kezeńniń ózinde bolashaq serpindi damý úrdisterine tuǵyr jasap, táýelsiz Qazaqstan tórtkúl dúnıeni tamsandyrǵan jańa ekonomıkalyq órleý dáýirine qadam basty. Qazaqstannyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq órleý dáýiriniń tarıhı da tabysty bolatynyna senim nyǵaıa túsken sııaqty. Oǵan elimizdiń 2010 jyldyń birinshi jartyjyldyǵyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń qorytyndysy dálel bolǵandaı. Jarty­jyl­dyqtyń qory­tyn­dysyn saralaǵan Úkimet otyrysynda elimizdiń ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý strategııasynyń alǵashqy máresi qaryshty serpindermen bastalǵandyǵy aıqyndaldy. Alty aı ishinde elimizdiń ishki jalpy óniminiń (IJО́) ósýi 8 paıyz deńgeıge jetkendigi atap kórsetildi. El ekonomıkasynyń eń sheshýshi negizgi alty salasynda, ónerkásipte, aýyl sharýashy­ly­ǵynda, kólik salasynda, saýda, baıla­nys jáne qurylys salalarynda aıtar­lyqtaı jetistikterge qol jetkizildi. О́nerkásip óndirisi birinshi jartyjyl­dyqta ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 11 paıyzǵa ósti. О́NERKÁSIP Bıylǵy jyldyń birinshi jartyjyl­dy­ǵynda Qazaqstannyń ónerkásibi 5,5 trln. teńgeniń ónimin shyǵardy. Naqty ındeks kólemi 111 paıyzdy qurady. О́ńirlerdiń barlyǵy jospardy ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda asyra oryndady. Onyń ishinde Pavlodar, Qostanaı, Ońtústik Qazaqstan oblystary jáne Almaty qalasy aıtarlyqtaı úlken ósimderge qol jetkizdi. О́nerkásip óndirisindegi bul qomaqty tabystardy jekeleı saralaıtyn bolsaq, taý-ken ónerkásibinde 3,4 trln. teńgeniń ónimi shyǵaryldy. Onyń ishinde kómir shyǵarý 59,9 mlrd. teńge, metall rýdasyn óndirý 304,1 mlrd. teńgeni qurady. Jyl basynan beri taý-ken metallýrgııa keshe­nin­de jalpy quny 177,6 mlrd. teńgeni quraı­tyn jańa óndiris oshaqtary paıdalanýǵa berilip, 6500 jańa jumys orny ashyldy. 2010 jyldyq alǵashqy jartyjyldy­ǵyndaǵy ónerkásip óndirisi ósiminiń kólemin tómendegi kestelerden kórýge bolady. Osy kezeńde óńdeý ónerkásibinde 1,7 trln. teńgeniń taýarlary óndirildi. 2009 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda naqty ındeks kólemi 118,3 paıyzǵa jetti. Onyń ishinde toqyma ónimderin shyǵarý 110,9 paıyzǵa, hımııa ónerkásibi ónimderin óndirý 167,5 paıyzǵa, metall emes basqa da mıneraldy ónimder shyǵarý 237,2 paıyzǵa, máshıne jáne jabdyqtardan basqa daıyn metall buıymdaryn shyǵarý 168,7 paıyzǵa, máshıne shyǵarý 167,8 paıyzǵa artty. Elimizde 2010 jyldyń birinshi jarty­jyldyǵynda ýran óndirý mólsheri 8452 tonna jetti. Aldyn-ala belgilengen jospar boıynsha jyl aıaǵyna deıin taǵy da 9770 tonna ýran óndirý kózdelinip otyr. Sóıtip, Qazaqstan osy mańyzdy ónim shyǵarýda álemde birinshi orynǵa shyqpaq. Esepti kezeńde elimiz boıynsha 42 mlrd. kVt/saǵ. elektr qýaty óndirildi. Bul ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 8 paıyz­ǵa artyq. Sonymen birge elektrmen jab­dyqtaý, gaz taratý, bý jáne aýany kondısııalaý salalarynda jalpy quny 369,3 mlrd. teńgeniń ónimderi shyǵaryldy. Memleket basshysynyń tikeleı tap­syr­ma­symen sońǵy jyldary elimizdiń kompanııalarynda otandyq ónimderdi satyp alýǵa birinshi kezektegi basymdyq berilip otyr. Atap aıtqanda, 2010 jyldyń alǵashqy 6 aıynda “Samuryq-Qazyna” UÁQ pen “QazAgro” UBH” AQ-qa qarasty kásip­oryndar jalpy quny 2 396,4 mlrd. teńgeniń taýarlaryn satyp alsa, onyń ishinde otandyq taýarlardyń úlesi 1503,0 mlrd. teńge nemese 62,7 paıyzdy qurady. INDÝSTRIIаLYQ-INNOVASIIаLYQ DAMÝ Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń bıylǵy Joldaýynda “Indýstrııalyq damý – bul bizdiń jańa onjyldyqtaǵy múmkin­shili­gimiz, el damýy úshin jańa múmkindikter. Qazaqstan tabysty ındýstrııalyq derjava bolady – men buǵan ábden senimdimin” dep atap kórsetti. Aqıqatynda bıyl bastaý alǵan ındýstrııalandyrý besjyldyqtary elimizdiń órkenıet bıiginen laıyqty or­nyn alatyn áleýetti de damyǵan derjavaǵa laıyq qadam jasaǵandyǵy dálel bola­dy. Ústimizdegi jyldyń birinshi jarty­jyl­dy­ǵynda elimiz boıynsha jalpy quny 396 mlrd. teńge turatyn 72 iri óndiris nysany paıdalanýǵa berilip, 12 myń jańa jumys orny ashyldy. Jyl aıaǵyna deıin jalpy quny 459 mlrd. teńge bolatyn taǵy da 72 iri óndiris ortalyǵy boı kótermek. Bir jyldyń ishinde 144 iri ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobany iske qosý buryn-sońdy eshqandaı memleket tarıhynda bolyp kórmegen. Bul ındýs­trııa­­lyq órleý elimizdiń erteńgi qýatty damýynyń berik bazasy bolatyndyǵy sózsiz. Ekinshi jartyjyldyqta iske qosy­latyn iri ındýstrııalyq jobalar boıynsha qazirdiń ózinde Batys Qazaqstan, Soltús­tik Qazaqstan jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary joǵary kórsetkishterge qol jetkizip otyr. Búgingi kúnge deıin ekinshi jartyjyldyqta iske qosylatyn iri jobalarǵa bólingen 459 mlrd. teńge qarjynyń 307 mlrd. teńgesi ıgerildi. ÁL-AÝQAT QORYNYŃ ÁLEÝETI “Samuryq-Qazyna” ulttyq ál-aýqat qory Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparynda anyqtal­ǵan memlekettiń strategııalyq saıasatyn júzege asyrady. Osy oraıda údemeli ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasyn, ındýstrııa­landyrý kartasyn, “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlama­syn is júzine asyrýda qor tarapynan atqarylyp jatqan jumystar aýqymdy, mindet zor. Qorǵa qarasty iri ulttyq kompanııalar­dyń óndiristik áleýeti de artyp keledi. Mu­naı men gaz kondensa­tyn óndirý byltyrǵy jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 3 paıyzǵa artty. Munaı tasymaly boıyn­sha kórsetkish 7,6 paıyzǵa, gaz tasymaly boıyn­sha 11,9 paıyzǵa, shıkizatty qaıta óńdeý kólemi 58,2 paıyzǵa artty. Qazaqstan temir joly boıynsha tarıftik taýar aınalymy­nyń ósimi 13,6 paıyz boldy. El ekonomı­kasynyń kúretamyry sanalatyn temir jol boıynsha jolaýshy­lar tasymaldaý 5,9 paıyzǵa, júk tasy­maly 16,1 paıyzǵa artty. Qazaqstannyń atom ónerkásibi jyl­dan-jylǵa damyp, halyqaralyq rynokta óziniń laıyqty ornyn alyp keledi. Ús­timizdegi jyldyń alǵashqy jartyjyl­dyǵynda osy salada berıllıı óndirý 90 paıyzǵa oryn­da­­lyp, ótken jyldyń sáı­kes merzimimen sa­lys­tyrǵanda 42,5 paıyz artty. Sol sııaqty ýran óndirý kólemi de ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 42,5 paıyzǵa ósip otyr. Ekonomıkany jańǵyrtý jónindegi memlekettik komıssııanyń sheshimine sáıkes “Samuryq-Qazyna” qory daǵda­rys­­qa qarsy baǵdarlama aıasynda Ulttyq qordan bólingen qarajat esebinen jalpy quny 27,2 mlrd. teńge bolatyn 3 iri joba-ny qarjylandyryp otyr. Atap aıtqanda, “Shymbulaq” taý shańǵysy kýrortyn da­mytýǵa 15 mlrd. teńge, Taraz metallýrgııa zaýytynyń ferroqorytpa óndirisin jańǵyrtýǵa 7,23 mlrd. teńge, Aqtaý teńiz aılaǵyn soltústik baǵytta keńeıtý joba­syna 5 mlrd. teńge qarjy quıylyp otyr. Tutastaı alǵanda jyl aıaǵyna deıin qor tara­pynan tartylǵan ınvestorlardyń qatysýymen 8 ındýstrııalyq iri joba paıdalanýǵa beriledi. Qor daǵdarysqa qarsy qabyldanǵan is-sharalar baǵdarla­masynyń operatory bolyp tabylady. Osy maqsatqa Ulttyq qordan 1 trln. 087,5 mlrd. teńge kóleminde qarjy bólingen. Qazirgi ýaqytta onyń 983,2 mlrd. teńgesi nemese 90,4 paıyzy ıgerildi. Qor tarapynan elimizdiń qarjy sekto­ryn turaqtandyrý máselesi boıynsha da keleli ister atqaryldy. Alıans bank jáne Temirbank qarjy ortalyqtaryn qaıta qurylymdaýdyń jumystary is júzinde tolyq aıaqtaldy. Bıylǵy jyldyń qyrkúıeginde BTA bankti qaıta qurylym-daý­dyń zańdy rásimderi aıaqtalyp, bul qarjy uıymy tolyqqandy qyzmet etetin bolady. Sonymen birge qorǵa elimizdegi úleskerlerdiń qaty­sýymen salynyp jatqan problemalyq turǵyn úı keshen-deriniń jumysyn jandan­dyrý mindeti júktelgen. Osyǵan baılanysty qor elimiz­diń ekinshi deńgeıli 5 bankiniń qatysýymen problemalyq qurylysqa qarjy quıyp otyr. Atap aıtqanda, qor 5242 úlesker qa­tys­qan  aıaqtalmaǵan 14 qurylys nysanyn qarjylandyrýda. Sondaı-aq jyljymaı­tyn múlik qory arqyly jalpy quny 89,3 mlrd. teńge turatyn  aıaqtalmaǵan 26 qurylys nysandaryn qarjylandyrýǵa shart jasaldy. Onyń ishinde Astana qalasynda jalpy quny 69,7 mlrd. teńge turatyn 24 nysan, Almaty oblysynda 16,1 mlrd. teńge turatyn bir qurylys nysany jáne Almaty qalasynda jalpy quny 3,5 mlrd. teńge turatyn bir qurylys nysany qarjylandyrylýda. “Samuryq-Qazyna” qory elimizdiń shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerin damytý máselesine de qomaqty úles qosyp otyr. Ústimizdegi jyldyń birinshi jarty­jyl­dyǵynda qor shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń jalpy quny 421 mlrd. teń­geden asatyn 9026 jobasyn qarjy­lan­dyrýda. Osy jobalardy júzege asyrý bary­­synda 12382 jańa jumys orny ashyldy. Sonymen, “Samuryq-Qazyna” qory dırektorlar keńesiniń 2009 jylǵy 18 qyrkúıektegi sheshimimen maquldanǵan damý­dyń strategııalyq baǵyttaryn oryn­­daýmen qatar, údemeli ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵ­darlamasyna, ındýstrııalandyrý kartasy­na, turaqtandyrý baǵdarlama-synyń jáne “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarla­ma­synyń is-sharalaryna, sondaı-aq qazaq­standyq qamtýdy arttyrý jónindegi is-sharalarǵa engizil-gen ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa basty nazar aýdarylýda. AGRARLYQ SALANYŃ JETISTIGI Bıylǵy jyldyń birinshi jartyjyl­dy­­ǵynda elimizdiń agrarlyq salasynda damý turaqtylyǵy saqtaldy. Osy merzimde aýyl sharýashylyǵy óndirisinde jalpy ónimniń ósýi 3,1 paıyzdy qurady. Memle­ket tarapy­nan der kezinde kórsetilgen shynaıy qoldaý sharalarynyń nátıjesin­de kóktemgi egis jumystary sapaly aıaqtaldy. Sonymen birge egis alqaptaryn ártaraptandyrý maqsatta­ryn­da aıtarlyq­taı nátıjelerge qol jetki­zildi. Máselen, maıly daqyldar egisti­giniń kólemi jarty mıllıon gektarǵa ulǵaı­tyldy. Sol sııaqty kókónis, qant qyzylsha­sy, kartop, jem-shóp al­qaptary da ósti. Ylǵal saqtaý tehnologııasyn qoldaný deńgeıi 11,2 mln. gektarǵa jetti. Bul ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyr­ǵanda 900 myń gektarǵa artyq. Shegirtkege qarsy jospar­lanǵan barlyq fıtosanıtar­lyq sharalar der kezinde oryndaldy. Mal sharýashylyǵynda da bastaý alǵan turaqty damý úrdisi jalǵasyn taýyp keledi. Alǵashqy jartyjyldyqta maldyń barlyq túrleriniń sany 2 den 4 paıyzǵa deıin, al qus sany 8 paıyzǵa deıin ósti. Osyǵan baılanysty elimizde mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý kólemi ulǵaıdy. Esepti kezeńde et óndirý 3,9 paıyzǵa, sút 2,3, jumyrtqa óndirý 10,9 paıyzǵa artty. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óndeý salasy da birinshi jartyjyldyqty jaqsy kórsetkishtermen qorytyndylady. Osy merzim ishinde bul salanyń ósý mólsheri 14,6 paıyzǵa jetti. Jalpy alǵanda, bıylǵy alǵashqy jartyjyldyqtaǵy agrarlyq salanyń damýy ishki azyq-túlik rynogynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etip otyr. Búgingi tańda agrarlyq salanyń al­dyn­da turǵan basty mindet elimizdiń qur­ǵaqshy­lyqtan zardap shekken aımaqta­rynda azyq-túlik astyǵynyń turaqtan­dyrý qorlaryn qurý bolyp tabylady. Osy maqsatpen qazir Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy astyǵynyń 400 myń tonnasyn qurǵaqshy­lyq­tan zardap shekken aımaqtarǵa jiberý sharalary júzege asyrylýda. Bul birinshiden astyq shyqpaı qalǵan aımaqtarda azyq-túlik tapshyly­ǵyn boldyrmaýǵa, ekinshiden, soltústik aýdandardyń elevatorlaryn ótken jyldan qalǵan artyq astyqtan bosatýǵa yqpal etedi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń aldynda turǵan taǵy da bir keleli mindet, mal sharýashylyǵynda qalyptasqan turaqty­lyqty saqtap, aýyl sharýashylyǵy qury­lym­darynda maldyń, ásirese analyq mal basynyń azaıýyn boldyrmaý. Bul úshin Úkimet qorynan arnaıy qarjy bólip, mal basyn ósirý sharalaryna qoldaý kórsetý kerek. Bul maqsatqa “Mal ónimderi korpo­rasııasy” AQ-tyń áleýetin tolyq paıda­laný qajet. Bul aksıonerlik qoǵam aldaǵy ýaqytta óz qarajaty esebinen 6 myń iri qara mal satyp alyp, olardy jańadan ashylatyn bordaqylaý alańdarynda kútimge qoıýy kerek. Mine, osy sharalardy oıdaǵydaı júzege asyrý barysynda elimizdegi aýa raıy qurǵaqshy­lyǵynan bolatyn jaǵymsyz áserlerdi joıyp, mal basynyń azaıýyna jol beril­meıdi jáne agroónerkásip keshenindegi turaqtylyq saqtalatyn bolady. QARJY JÁNE FISKALDYQ SAIаSAT Aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy jarty­jyl­­dyǵynda fıskaldyq saıasat aǵymdaǵy kezeńniń mindetterin sheshýmen qatar, uzaq merzimdi basymdyqtarǵa, elimiz azamatta­ry­nyń ómir súrý deńgeıin arttyrýǵa, ju-mys­syzdyqtyń ósýine jol bermeýge, qarjy sektoryn turaqtandyrýǵa, jyljy­maıtyn múlik rynogyndaǵy túıtkilderdi sheshýge, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa, agroónerkásip keshenin damytýǵa jáne qarjy- ekonomıkalyq daǵdarysy­nan keıingi kezeńdegi elimizdiń serpindi damý ahýalyn qalyptastyrýǵa arnalǵan sharalardy is júzine asyrýǵa baǵyttalǵan. 2010 jyldyń alǵashqy jartysynda memlekettik bıýdjetke (qaryzdardyń túsimin eseptemegende) 2 036,7 mlrd. teńge qarjy tústi. Bul esepti kezeńge jospar­lan­ǵan tólemniń 93,7 paıyzyn quraıdy. Jartyjyldyqtaǵy bıýdjettiń shyǵysy 2 241,3 mlrd. teńge nemese jospardyń 93,4 paıyzyn qurap otyr. Esepti kezeńdegi bıýdjet tapshylyǵy 204,5 mlrd. teńge boldy. Bıýdjet qarajatynyń esepti kezeńdegi bos qalǵan qarjysy 14,4 mlrd. teńgeni qurady. Bıýdjet kiristeri ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 19,6  paıyzǵa ulǵaıdy. Salyq túsimderinen túsken qarjy 1181,4 mlrd. teńge nemese 106,7 paıyz boldy. О́tken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda bıýdjetke túsken salyq túsimderi 223,7 mlrd. teńgege ulǵaıdy. 2010 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da tólemder boıynsha bereshek qarjy 150,8 mlrd. teńgeni qurady. Ulttyq qor aktıvteri búginde 4 803,2 mlrd. teńgeni qurady. Bul rette munaı sektorynyń kásip­oryndarynan tikeleı salyqtar boıynsha túsken túsimder 1 093,1 mlrd. teńge bolyp, ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 439,7 mlrd. teńgege ósti. Jartyjyldyqtyń qorytyndysy boıynsha respýblıkalyq bıýdjet shyǵy­sy­­nyń atqarylý mólsheri 2035,4 mlrd. teńge nemese 95,5 paıyz boldy. Belgilen­gen bıýd­jet shyǵystarynyń 96,9 mlrd. teńgesi ıge­ril­meı qaldy. Bul bólingen qarjynyń 14,2 mlrd. teńgesiniń ıgeril­meýiniń obektıvti, 82,7 mlrd. teńgesiniń sýbektıvti sebepteri bar. Ústimizdegi jyldyń alǵashqy jarty­jyldyǵynda respýblıkalyq bıýdjetten jergilikti bıýdjetterge 377,0 mlrd. teńge mólsherinde nysanaly transfertter bólindi. Jergilikti atqarýshy organdardyń málimeti boıynsha búgingi kúnge deıin olardyń 343,9 mlrd. teńgesi nemese 91,2 paıyzy ıgerildi. Respýblıka boıynsha jergilikti atqarýshy organdar transfertti qarjynyń 33,1 mlrd. teńgesin ıgermegen. Respýblıkalyq bıýdjetten bólingen nysanaly transfertterdi ıgerý bary­synda “Jol kartasynyń” bıýdjettik baǵdar­lama­laryn júzege asyrý sharalary atqarylýda. Bıylǵy jyly respýblıkalyq bıýdjetten “Jol kartasy” sharalaryn oryndaýǵa 98,0 mlrd. teńge bólý kózde­lin­gen. Alǵashqy jartyjyldyqta óńirlerge onyń 57,6 mlrd. teńgesi aýdaryldy. Jergi-likti atqarýshy organdar bul qarjynyń 55,5 mlrd. teńgesin nemese 96,6 paıyzyn ıgerdi. Osy oraıda “Jol kartasynyń” nysandaryn iske qosý negizgi alty baǵyt boıynsha júzege asyry­lyp jatqandyǵyn atap aıtý kerek. Bıýd­jettik qarajat kóp bólingen negizgi baǵyt­tarǵa ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqu­ry­lymdy jóndeý jáne qaıta jańǵyrtý, eldi mekenderdi jáne qalalardy abat­tandyrý sharalary jatady. Bul maqsat­tarǵa 2010 jyly respýblıkalyq bıýd­jetten 32,8 mlrd. teńge bólý kózdelingen. Alǵashqy jartyjyldyqta bul qarjydan óńirlerge 20,0 mlrd. teńge bólindi jáne onyń 19,5 mlrd. teńgesi nemese 97,6 paıyzy ıgerildi. SYRTQY SAÝDA AINALYMY: EKSPORT JÁNE IMPORT Saraptaý nátıjeleri kórsetip otyrǵa­nyndaı, 2010 jyldyń alǵashqy jarty­jyl­dyǵynda tutyný taýarlaryna degen suranystyń birshama artqandyǵy baıqa­lady. Alǵashqy jartyjyldyqta bólshek saýda kólemi 13,1 paıyzǵa ósti. 2009 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda bul kórsetkish 8,6 paıyzǵa kemigen bolatyn. Qazaqstannyń eksporttyq jaǵdaıynyń qaıtadan qalpyna kelýi álemdik taýar rynogyndaǵy baǵa konıýnktýrasynyń oń ózgeristerine baılanysty bolyp otyr. Máselen, álemdik rynokta Brent markaly munaıdyń baǵasy 2009 jyldyń birinshi jartyjyldyǵymen salystyrǵanda 17 dollarǵa ósip, 1 barreli 78,9 AQSh dollaryn qurap otyr. Alıýmınııdiń árbir tonnasy­nyń álemdik baǵasy 465 dollarǵa ósip, 2130 dollardy qurasa, mystyń árbir tonnasy shamamen 2 myń dollarǵa qymbattap, 7121,5 AQSh dollaryna jetti. Baǵa konıýnktýrasynyń jaǵymdy nátıjesi Qazaqstan taýarlary eks­porty kóleminiń 74 paıyzǵa artýyna múm­kindik jasady. Jalpy, syrtqy saýda aı­nalymy ótken jyldyń birinshi jarty­jyl­dyǵymen salystyrǵanda 40 paıyzǵa artty. Al shetelderden keletin taýar ım-portynyń kólemi 4,5 paıyzǵa tómendep, 10,3 mlrd. AQSh dollaryn qurady. HALYQTY ÁLEÝMETTIK QOLDAÝ Elimizdiń ekonomıkasyndaǵy oń jetis­tikter halyqty áleýmettik qoldaý sharalaryn barynsha keńeıtýge jáne áleýmettik salanyń áleýetin arttyrýǵa jaǵdaı jasaýda. О́tken jyldardaǵydaı, ústimizdegi jyly da zeınet­aqyny arttyrý, járdemaqylar júıesin jetildirý, áleýmettik qyzmet kórsetý mekemeleriniń áleýetin arttyrý maqsatynda keshendi jumystar júrgizilip jatyr. Alǵash­qy jartyjyldyqta respýblıkalyq bıýdjet­ten áleýmettik kómek jáne áleýmettik qam­syzdandyrýǵa bólinetin shyǵystar 19,8 paıyzǵa arttyryldy. Bul qarjynyń mól­sheri 833,6 mlrd. teńge nemese memlekettik bıýdjettiń jalpy shyǵysy kóleminiń 20 paıyzyn, ıaǵnı elimizdiń IJО́-niń 5 paıyzyn quraıdy. 2010 jyldyń alǵashqy jartyjyl­dyǵynyń qorytyndysy boıynsha jospar­lan­ǵan áleýmettik qamsyzdandyrý jáne áleýmettik kómekke bólingen bıýdjettik qarjy 100 paıyz ıgerildi. Jyl basynan beri zeınetaqy tólemderiniń mólsheri 25 paıyzǵa arttyrylsa, bazalyq zeınetaqy tólemderi 9 paıyzǵa kóbeıdi. Sóıtip, eń tómengi zeınetaqy tólemderiniń mólsheri 18325 teńge, ortasha zeınetaqy 27599 teńge jáne joǵary zeınetaqy tólemderiniń mólsheri 39893 teńgeni qurady. Elimizde júzege asyrylyp jatqan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama, “Jol kartasy” aıasynda atqarylatyn is-shara­lar jumyssyzdyq kólemin azaıtýǵa ıgi jol ashty. Aǵymdaǵy jyldyń basynda ju­myssyzdar sany 524 myń adam, jumys­syz­dyq deńgeıi 6,3 paıyz bolǵan bolsa, jyldyń ekinshi toqsanynda jumyssyz­dardyń sany 504 myń adamǵa deıin, jumyssyzdyq deńgeıi 5,8 paıyzǵa deıin qysqardy. Jumyssyz­dyqtyń tó­mendeýi tıisinshe ekonomıkamen aınaly­satyn adamdar qatarynyń ósýimen sıpattalady. О́tken jyldyń sáıkes kezeńimen salys­tyrǵanda bıylǵy jyldyń ekinshi toqsa­nynda jumyspen qamtylǵan halyqtyń sany 213 myń adamǵa  artyp, jalpy alǵanda 8,1 mln. adamdy qurady. Jyl basynan beri jumyspen qamtý organdaryna jumysqa ornalasý úshin 263 myń adam ótinish bildirse, onyń ishinde qazirge deıin 196 myń adam turaqty jumysqa ornalastyryldy. Belsendi jumyspen qamtý sharalarynyń aıasynda kásiptik daıarlaýǵa jumyssyz qalǵan  40 myń adam jiberildi. 60 myńnan astam adam qoǵamdyq jumystarǵa tartyldy. Sonymen birge halyqtyń nysana­ly tobynyń qatarynan 33 myń jumyssyz azamattar áleýmettik jumys oryndaryna ornalastyryldy. Oqý oryndaryn bitirgen 21 myń jas túlek “Jastar praktıkasy” baǵdarlamasy boıynsha eńbekke tartyldy. Birinshi jartyjyldyqta ekonomıka­myz­da 140 myń jańa jumys orny ashylsa, onyń 68 myńy aýyldyq jerlerdiń úlesine tıedi. Jyl basynan beri jańa­dan ashylǵan jalpy jumys oryndary­nyń 90 myńnan astamy turaqty jumys oryndary bolyp tabylady. Shaǵyn jáne orta bıznes salasynda jyl basynan beri taǵy da 40 myń jańa jumys orny quryldy. Qazirgi kúnge deıin bıylǵy jyldyń “Jol kartasy” sheńberinde josparlanǵan 129 myń jumys ornynyń 122 myńy nemese 94 paıyzy alǵashqy jartyjyldyqta ashyldy. Qazirgi kúnge deıin “Jol kartasy” boıyn­sha 3398 joba júzege asyrylýda. Onyń ishinde turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq júıesi nysandary boıynsha 658 joba, jol jóndeý jumystary boıynsha 788 joba, áleýmettik nysandardy jóndeý jáne jylý júıesi boıynsha 1398 joba, áleýmettik-mádenı nysandardy jóndeý jumystary boıynsha 459 joba qolǵa alyndy. 1 shildege deıingi ahýal boıynsha jóndeý jumystaryna bólingen 133,2 mlrd. teńgeniń 76,9 mlrd. teńgesi nemese jyldyq qarjynyń 58 paıyzy ıgerildi. Onyń 52 mlrd. teńgesi respýblıkalyq bıýdjetten, 24,7 mlrd. teńgesi jergilikti bıýdjetten bólingen qarjylardy quraıdy. “Jol kartasy” jobalary boıynsha eńbekke tartylǵan adamdardyń ortasha jalaqysynyń mólsheri jalpy respýblıka boıynsha shamamen 34 myń teńgeni qurap otyr. О́ńirler boıynsha ortasha jalaqy mólsheriniń eń joǵarǵy kórsetkishi Almaty qalasynda 47,6 myń teńge jáne Astana qalasynda 40,3 myń teńge, sonymen birge Aqmola oblysynda 40,7 myń teńge bolyp otyr. Bıylǵy jyldyń 1 sáýirinen bastap bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń jalaqysy 25 paıyzǵa arttyryldy. Sóıtip, elimizdegi bıýdjet salasyndaǵy 1,4 mln. qyzmetkerler úshin respýblıkalyq bıýdjetten qosymsha 53,8 mlrd. teńge qarjy bólindi. Jalpy, birinshi jartyjyldyqta elimizdegi makroekonomıkalyq turaqty­lyq saqtaldy. Ústimizdegi jyldyń basy­nan beri ınflıasııa deńgeıiniń tómendeý úrdisteri oryn aldy. Eger ol qańtar aıynda 1,4 paıyzdy qurasa, shildede 0,2 paıyzǵa tómendedi. Al jyl basynan bergi jalpy ınflıasııa deńgeıi 4,4 paıyz bolyp otyr. 2010 jyldyń birinshi jartyjyldy­ǵynda elimizdiń halyqaralyq qorlarynyń kólemi 5,7 mlrd. AQSh dollaryna ósip, 53,1 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Sonyń ishinde Ulttyq qordyń aktıvteriniń kólemi 26,5 mlrd. AQSh dollary kóleminde bolyp otyr. Elimizdi ındýstrııalandyrý besjyl­dyqtary bastaý alǵan alǵashqy strate­gııalyq jyly el ekonomı­kasynda oryn alǵan osy joǵarǵy jetis­tikter al­daǵy ýaqyttaǵy eko­no­mıkamyzdyń ór­leý dáýiriniń tu­ǵyrly da ta­bysty bo­la­tyn­dyǵyn pash etse kerek. Jylqybaı JAǴYPARULY.