О́rkeni ósken óńir

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qyzylorda oblysyna sapary keshe erteńgisin qaıta jalǵasty. Memleket basshysy «Kóksý» qosalqy sharýashylyǵynda boldy. Araldyń aq tolqyny kóbik atyp, Syrdarııa eki erneýin kerip aqqan zaman ótken. Sol kezeńderde myna darııanyń aınalasy ný orman bolǵan desedi. Qalyń ósken qamysynan túıeli adamnyń ózi kórinbeıdi eken. Jıdesi men jıdegi, jyńǵyly men torańǵysy tutasyp ósip, toǵaıyna torǵaı tumsyq tyǵa almaıtyndaı bolsa kerek. О́tken ǵasyrdyń bas jaǵyna deıin sol nýdyń arasynda jolbarys júrgen kórinedi. Syrdaǵy sońǵy jolbarysty atyp alǵan adamdar týraly ańyzǵa bergisiz áńgime bar. Keıin ǵoı, Aral tartylyp, tabanynan sý ketken soń jurttyń Qyzylordany «depressıvti aımaq» dep júrgeni. Teńizdiń ultany aptap shildede sýsyrap aýzy kepken pendeniń kebersigen ernindeı bolyp qalǵany anyq. Tuzy ushyp, sory shyǵyp jatty. Biraq Elbasynyń tikeleı qamqorlyǵynyń arqasynda kishi Aralǵa sý jetip, joǵalǵan teńiz qaıta qalpyna kele bastady. Sodan beri Qyzylordany daǵdarys aımaǵyna jatqyzýǵa bolmaıdy degen oıdamyz. Osyndaı pikirdi Qyzylorda oblysyna sapary kezinde Memleket basshysynyń ózi de aıtty. «Syrdyń kúrishi shetelderge eksporttalyp jatyr. Depressıvti aımaqtyń ónimin ózge el satyp ala ma?» – dedi Nursultan Ábishuly. Rasynda da solaı emes pe? Sońǵy úsh jylda Qyzylorda oblysy kúrishtiń rekordtyq ónimin jınady. Aıtalyq, 2013 jyly Syr dıqandary gektarynan 49 sentnerden ónim alyp, el qambasyna quıǵan. Byltyr bul kórsetkish 51 sentnerge jetti. Bıyl Ybyraı Jaqaevtyń izbasarlary 50,5 sentnerden ónim jınady. «Kúrish Qyzylordanyń eń negizgi ónimi sanalady. Aımaq keıingi úsh jyldyń bederinde kúrishten mol ónim jınap keledi. Rekord ornatty. Mundaı jetistik Keńes ókimetiniń tusynda da bolmaǵan»,– dep baǵasyn berdi Elbasy sapar barysynda. «Qyzylordaǵa aǵash óspeıdi, sory betine shyǵyp, tuzy ushyp, qumy kózińdi jaýyp, topyraǵy tisińniń arasynda júredi», deıtinderge bir dáleldi sóz aıtaıyq. «О́tirikshiniń kýási qasynda» degen emes bul. Qalanyń dál irgesinde «Kóksý» degen qosalqy sharýashylyq bar. Aýmaǵy 18,7 gektar jerdi quraıdy. Qosalqy sharýashylyqty 2000 jyly qyzylordalyq kásipker Raıa Úderbaeva qurǵan. О́zi áýejaıǵa barar joldyń jıeginde jatyr. Buryn ári-beri ótkende: «Bul ne boldy eken?» deıtinbiz. Sóıtsek, sharýashylyq ıeleri kádimgi botanıkalyq baq jasap jatypty. Sózimizge senbeseńiz, kózińizben baryp kórýge bolady. «Kóksý» qosalqy sharýashylyǵynyń baqshasynda qaraǵaı men arsha, shyrsha men emen sııaqty aımaqtyń tabıǵatyna ıkemdelmegen aǵash túrleri ósip tur. Negizinen Qyzylorda oblysynyń tabıǵatyna terek, sekseýil, qaraǵash, aq tal, jyńǵyl, úıeńki jáne taǵy basqa ońtústik óńirde ósetin aǵashtar beıim keledi degen túsinik bolǵan. Al «Kóksý» sharýashylyǵy Syr óńirinde óspeıdi, jersinbeıdi degen aǵashtar men jemis túrlerin jersindirip jatyr. Sharýashylyq oblystaǵy shóleıt jerlerdi kógaldandyrý men aımaqtyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa úlken septigin tıgizbek. Qylqandy aǵash túrleri ósetin jerlerdiń aýasynda da emdik qasıeti bolady emes pe? Sharýashylyqtyń taǵy bir ereksheligi – egistikte zııandy óndiristerden jeńil jumysqa aýystyrylǵan, eńbek demalysyna jiberilgen adamdar men zeınetkerler jumys isteıdi. Onda 150 myńǵa jýyq qylqandy, máýeli, japyraqty jáne dekoratıvti aǵash túrleri men buta ósedi. Atalǵan uıym qalany kógaldandyrýmen qatar, jergilikti klımat jaǵdaıyna beıimdelgen jańa aǵash túrlerin ósirý maqsatynda seleksııalyq jumystardy da atqarady. Sharýashylyqtyń óz jylyjaıy da bar. Jylyjaıda ne ósip tur deńiz? Mandarın! Tań qalasyń. Qyzylordalyq sharýa­lar ekzotıkalyq ónim sanalatyn mandarındi ósirip, ónimin alyp otyr. Munyń bárin nege aıtyp otyrmyz? Elbasy Nursultan Nazarbaev Qyzylorda oblysyna saparynyń ekinshi kúninde osy sharýashylyqta boldy. Baqty aralap, jylyjaıdaǵy jumystarmen tanysty. «Bir ǵana adamnyń oıy men erik-jigeriniń arqasynda tuzy men sory shyǵyp jatqan jerge mynadaı orman ósirý degen qandaı keremet! Maqtasa, osyndaı adamdardy maqtaý kerek. Astananyń da aınalasyna aǵash óspeıdi degender boldy. Al sony qazir qarańyzdar. 70 myń gektar orman ósip tur. Bolashaqta Býrabaıdyń ormanymen qosylyp, tutasyp ketedi. Eger barlyq jastarymyz «Jasyl El» baǵdarlamasy boıynsha aǵash otyrǵyzyp, sol aǵashty kútip-baǵatyn bolsa, sonyń ózin ómirde úlken iz qaldyrdy dep sanaýǵa bolady. Al myna baqqa qarasań, kóziń toıady. Barlyq jemis-jıdek pen ártúrli aǵash ósip tur. Munyń barlyǵy eńbektiń arqasynda iske asqan», dedi Nursultan Ábishuly. Keıingi jyldarda óńirde aıtarlyqtaı alǵa ilgerileý bar. Bir ǵana derekti aıtaıyqshy. Qyzylorda oblysy úsh aýysymda oqıtyn mektepterdi túgelimen joıdy. Endi aldaǵy jyldarda apatty mektepterdiń barlyǵynan arylyp, ornyna jańa ǵımarattar salynady. Qazaqstannyń ózge aımaqtary sekildi Syrdyń boıy da kúnnen-kúnge jasaryp, jańaryp keledi. Oblysta atqarylǵan sharýa­larmen tanysqan Elbasy aımaq basshylyǵynyń jumysyna oń baǵasyn berdi. «Qyzylorda oblysyna kelip, jalpy jaǵdaımen tanystyq. Qazaqstannyń basqa óńirleri sııaqty órkendep-ósip jatqan jaǵdaıy bar. Keıingi kezderi qalanyń ishi ásemdenip, kósheleri jóndelip, saıabaqtar kóbeıip, halyqtyń jaǵdaıy jaqsardy. Syrdyń sol jaǵalaýyna jańa qala salyp, ony ıgerý máseleleri qolǵa alynyp jatyr. Qyzylorda oblysynyń aımaǵynan «Batys Qytaı – Batys Eýropa» avtokólik dálizi, temirjol, «Beıneý–Bozoı–Shymkent» gaz qubyry ótip jatyr. Aımaq turǵyndarynyń barlyǵy Syrdyń boıynda ornalasqan. Bul halyqtyń kásippen aınalysyp, jaǵdaıyn túzep, ári-beri qatynasqa úlken septigin tıgizedi dep oılaımyn. Sondyqtan óńirdegi jalpy jaǵdaıdy durys dep aıtýǵa bolady. Al ındýstrııalyq baǵdarlama boıynsha úlken-úlken kásiporyndar iske qosylmaq. Sonyń eń bastysy – Shyny zaýytynyń qurylysy. Ol búkil Qazaqstandy óz ónimimen qamtamasyz etetin bolady»,– dedi Elbasy. Elbasy Qyzylorda oblysyna jumys saparynyń qorytyndysy boıynsha BAQ ókilderi úshin brıfıng ótkizdi. Memleket basshysy óziniń sózinde Qazaqstannyń barlyq óńirleri sııaqty Qyzyl­orda oblysynyń da ósip-órken­dep jatqanyna toqtaldy. Nursultan Nazarbaev óńirdiń da­mýy úshin qajetti jaǵdaıdyń bári bar ekenine nazar aýdardy. Qazaq­stan Prezıdenti, sondaı-aq, bıyl rekordtyq kólemde kú­rish jınaǵan jergilikti dıqan­dardy quttyqtady. «Kúrish Qyzyl­orda oblysynyń negizgi aýyl sharýa­shylyǵy daqyly bolyp sanalady. Bıyl ár gektardan 50 sentnerden astam ónim alyndy. Buryn mundaı kórsetkish bolmaǵan», – dedi Memleket basshysy. Sońynda Nursultan Nazarbaev oblys halqyna baq-bereke jáne ıgilik tiledi. Memleket basshysynyń sapary osylaı aıaqtaldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bas­tap Qazaqstandy alǵa súırep kele jatqan taý tulǵanyń Syr óńiri­ne arnaıy kelip, jaǵdaımen tanys­qany halyqty da bir qýantyp tastady. Elbasymen kezdesip, suhbattasqan árbir adam Nursultan Ábishulyna rııasyz rızashylyǵyn, aq adal alǵysyn aıtyp qalýǵa tyrysyp jatty. El men Elbasynyń tutastyǵyn, tilektestigin kórgende kóńiliń marqaıyp qalady eken. Qarapaıym jurtshylyqtan bólek, zııaly qaýym ókilderi men ǵalymdar da Memleket basshysyna júrek túkpirindegi sózin arnady. Bizdiń elektrondy poshtamyzǵa Aýǵan soǵysynyń ardageri, belgili aqyn, Májilis depýtaty Baqytbek Smaǵuldyń «Syrǵa keldiń, Nur aǵa!» atty óleńi tústi. Sózimizdiń sońyn aqynnyń aqjarma jyrymen aıaqtaǵandy jón dep taptyq. Bul sózder – Syr eliniń de aq tilegi. Ýa, qurmetti Nur aǵa! Mynaý ózińiz aıtqan Syr-Ana, Dana da týǵan ǵulama. Úshqońyr menen Baıqońyr, Babadan qalǵan muraǵa. Qazaqtyń egiz Qońyryn, Bir Ata týǵan, bir Ana. Ańyzdy sol bir el biler, Basqasyn bizden surama.   Boljaǵan bárin aqylmen, Túsinip bárin jatyr el. Bir halyq, bir el, bir taǵdyr, Bir tilmen bolar tatý el. Jeke dara bir Sizdi, Qolbasshy dep tanıdy. Osynaý turǵan batyr el. Artyńda turǵan bul halyq, Kókiregi jyr halyq. Elim degen Erimbet, Nurtýǵandaı dúr halyq. Orbulaqta Jalańtós. Jaýǵa shapsa surlanyp, Sartaıdyń batyr urpaǵy. Kútip tur, Sizdi nurlanyp.   Jat jerde jatqan babamnyń, Áıteke asyl danamnyń. Basyn óziń qaraıttyń, Árýaǵyn syılap Anamnyń.   Saǵynyp kútken perzentteı, Kókaraldy toltyrdyń. Bastaǵan isti oń qyldyń, Balyqqa, halyq qaýyshyp. Nesibesin mol qyldyń, Qapshaǵaı men Balqashqa. Údere kóshken jurtymdy, Aralǵa qaıta qondyrdyń.   Qobyzdyń tyńdap sarynyn, Oǵyzdyń shyńdap qalybyn. Qorqyttyń tiktep qabirin, Qara shańyraqqa qadaǵan, Túrkiniń altyn qazyǵyn. Táýelsizdigimniń tańy bul, Alty Alashymnyń ary bul. Qadirler eli árqashan, Nursultandaı nar ulyn.   Úlektiń izin nar basqan, Qyrandaı kózin qan basqan. Janqojadan qalǵan aldaspan, Tóbede bultyn oınatyp, Aqtandaı jaýǵa jarmasqan. Ǵanıdaı jalyn jastarym, Erteńin eldiń qamdasqan.   Aldynda ant bergenbiz, Antqa adal eldenbiz. Antyn satpas erlermiz. Sizge ǵana berilgen, Máńgi jaýyngerlermiz. Jaǵynýdy bilmeıtin, Shyndyq týǵan jerdenbiz.   Siz ózińiz jasaǵan, Máńgilik Elmen birgemiz. Sizdiń de bolar máńgilik, Osynaý elmen irgeńiz. Tarıhta qalar búgingi, Jolbarystaı Syrǵa kep. Uly Dala tósinde, О́zińiz basyp júrgen iz.   Jumyr jerdiń júregi, Dúrsildegen jaryla. Kútken halqyń saǵyna, Daq túsirmes aryńa. Taǵdyr ózi jaratqan, Adamzattyń baǵyna. Qosh keldińiz, Nur aǵa, Syr-Anaǵa, qazyna! Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy.