Teatr degen bir sıqyr...

nemese Áshirbeksiz ótken bir jyl Dúnıe jaryq... Áshirbeksiz bir jyl ótti... Áshirbeksiz ótken osynaý bir jyl ishinde jumyr jer de, jumyrbasty pendeler de yrǵaqty júrisi men turysynan, myna jalǵan usynar dúnıeniń qýanyshy men kúlkisinen jańyla qoıǵan joq... Qar jaýdy, saqyldaǵan sary aıaz Saryarqany kezdi... Qar eridi. Alataýdyń sulý bókterine jyl qustary oralyp, kóktem keldi... Kóktemniń jylymyǵy baıqalmaı jazdyń shýaq, nuryna jalǵasyp, Atyraýdyń aq tolqyndary jaǵany soqty... Sóıtip júrgende... Tamyzdyń tańǵajaıyp túnderi artta qalyp, Altaıǵa sary ala kúz keldi. Sóıtip júrgende ... Qarataý qarttyń qabaǵyn tunjyratyp, qazan urdy... Hantáńiri men Hantaǵynyń aspanyn muńǵa batyryp, qarasha qustar Tabıǵat-ananyń jyly qabaǵyn izdep, jyly jaqtardy betke aldy. Áshirbeksiz ótken bir jyl júrekti muńǵa bólep, oıdy qabarjytyp, jady shirkindi qaıyra-qaıyra jańǵyrtyp, kóńil deıtin jazýly dápterdiń paraqtary men betterin aqtarystyrdy. Emis-emis este qalǵan ómir úzikteri ana ǵasyrdyń alpysynshy, jetpisinshi, sekseninshi, toqsanynshy jyldaryna til bitirip, qulaǵyma bozbala kúnniń úni jetkendeı boldy. Qatar júrip, qanjyǵa qaǵysyp, erge qatar qonǵan, tańdy tańǵa uryp, Almatynyń aspanyn ánmen terbetken, jar qabaǵyn aıalap, balalarymyzdy baqshaǵa jetektep, mektepke birge aparǵan sát-saǵattar eske tústi... Almaty deıtin uly shahardyń qoıyn-qoltyǵyn kezip, páter jaldap, birese Áshirbektiń Kúláshiniń, birese Saǵattyń Shárbániniń, birese Baqqojanyń Nurjamalynyń, birese Oralhannyń Aımanynyń, birese meniń Faýkenimniń jyly-jumsaqtaryn bólisip, keıde túndi aýǵyzyp, keıde tańdy sharshatyp, úıdi-úıimizge ázer taraıtyn, dúnıede ádebıet pen ónerden ózge qudiretti eshteńe joqtaı kóretin sol bir essiz shaqtar tizilip óte bastady. Aılyqty aılyqqa jalǵap, páterden páter aýystyryp júrip, myna uly dúnıeniń máńgilik qundaǵyn shabytty shaqtarmen terbetken tunyq sátter jan dúnıemdi teńizdeı sapyrdy... Aıtsa, aıtqandaı! Jastyqtyń jalyndy kúnderi de, el tanyp, top jarǵan, ómir deıtin ǵulamanyń qyzyq-qýanyshyn birge júrip bólisken, ádebıet deıtin uly keńistik pen teatr deıtin tekti jurttyń túrenin birge ustap, shoqtyǵyn da qatar úrlegen qurby-qurdastarymdy oıladym... Alpys eki tamyrymdy ketken aılar men kóshken jyldardyń ystyǵy kezip, júregimdi áldebir qýatty jalyn sharpyp ótkendeı boldy. *   *   * Men Áshirbekpen eń alǵash QazMÝ-diń úshinshi kýrsynda oqyp júrgende kezdesip edim... Qurmanǵazy konservatorııasynyń bir top stýdentteri men bizdiń fılologııa fakýltetiniń ul-qyzdary birigip, «Mahambet rýhy» deıtin teatrlanǵan jyr keshin ótkizbek boldyq. Abaıdyń tereńine endi-endi bet buryp, Mahambettiń ór minezine eliktep júrgen jastarmyz... Jyr dese, jarǵaq qulaǵymyz jastyqqa tımeıtin kez... Talabymyz durys edi... Biraq qalaı bolǵany, kimderdiń toqtatqany belgisiz, 1968 jyldyń jyly kókteminde ótken úsh-tórt kezdesýden soń, Mahambettiń «ereýildi keshi» bolmaıtyn boldy... Sol tustaǵy «jylymyq» týdyrǵan tulǵalar men «Jas tulpardyń» tuıaǵyn tasqa salǵan áreketterdiń salqyny tıdi me, áıteýir, kesh qanaty qaıyryldy... Daıyndyq toqtatyldy. О́tpeıtin boldy... Áshirbek esimdi orta boıly, jutynǵan sary bala sózimen, júrisimen, turysymen kózimizge birden ilikti. Jaqsyny jadynda tez saqtap, jańany kórse, tabysqysy keletin, tazalyqpen júregin sýǵarǵan jyldardyń minezi... Áshirbekpen shala-sharpy este qalǵan alǵashqy tanystyǵymyz osylaı boldy. Shala tanystyǵymyzǵa jan bitirip, bútin sıpat alýyna sebepshi bolǵan adam – Saǵat Áshimbaev. – Men seni búgin bir tamasha jigitpen tanystyramyn. Konservatorııanyń sońǵy kýrsynda oqıdy. О́zi bizben túıdeı jasty, – dedi oıy da, sózi de elgezek Saǵat dosym. Sonymen... Aıtqan kezde, aıtylǵan jerde, «ýáde qudaı aty», kezdestik. Saǵat qaı kezdegideı shapshańdyq tanytyp, ekeýmizdi tanystyra bastady. Ústine moıyldaı qara kostıým kıip, moınyna qyzǵyltym galstýk baılaǵan orta boıly aqsary jigitti birden tanydym. Osydan bir jyldaı buryn «Mahambet rýhy» tusynda kórgen stýdentim. – Áshirbek Syǵaı... – Nurlan Orazalın... – Saǵat ishek-silesi qata kúldi: – Ekeýiń emtıhan tapsyratyn stýdentterdeı sirese qaldyńdar ǵoı... Bosatyńdar boılaryńdy! Qane! Áshirbek konservatorııaǵa muǵalimdikke qalatyn bolypty. Muǵalimder «strogo» kıinbese bolmaıdy. Al, jigitter, kezdesýimizdiń resmı bóligi osymen bitti. Endi, beıresmı jaǵyna óteıik. Júrińder, ana «Blınnaıadan» bir-bir porsııa blıny alyp bereıin, – dedi. Blıny jelindi... Sháı ishildi... Ádebıet pen teatr týraly áńgime bas­taldy... Áshirbek ekeýmiz kóbirek tyńdap, Saǵat kóbirek sóıledi. Belınskııden bastap, Dobrolıýbovqa ótip, Áýezovten bastap, Músirepovke soǵyp, uzyn sózdiń qysqasy, ádebıet pen ónerdiń batysy, shyǵysyn az-kem adaqtap, Áshirbekke ózi jańa ornalasqan «Lenınshil jastyń» tapsyrmasyn da berip úlgerdi. – Úsheýmiz birge baryp kóreıik. Jaqsy spektakl, jańa spektakl... «Qozy Kórpesh – Baıan sulýdyń» sony sheshimdi qoıylymy. Mámbetovtiń juldyzdy dúnıeleriniń biri! – dedi Áshirbek te Saǵattyń sózin qýattaǵanyn baıqatyp. Arada birer aı ótti. Kóktemde bolǵan álgi úsh qurdastyń tanysýy tusynda bolǵan áńgime óz máresine jetti. Umytpasam, kúz aılarynyń birinde Saǵat pen Áshirbektiń qosalqy avtorlyǵymen Ázerbaıjan Mámbetovtiń «Qozy Kórpeshi» týraly maqala jaryq kórdi. Spektakl de, maqala da óz kezinde zııaly qaýym arasynda úlken rezonans týǵyzdy. Qoldaýshylar da, synaýshylar da az bolǵan joq... Qalaı degende, qazaq teatryna jańa lep ákelgen Mámbetovtiń ár jańa dúnıesi árisi – Máskeý, berisi – Almatynyń kirpııaz minezdi teatrtanýshylary tarapynan «únsiz» ótken emes. Sol tustaǵy Máskeýdiń «Sovremennık», «Taganka» teatrlarynyń spektaklderi qatarynda úlken-úlken minberlerden jıi aıtylatyn. Qazaq topyraǵynda dástúrli rejıssýranyń qalybyn buzǵan jańashyl rejısser men jańa turpatty akterler týraly bel sheship, pikirin ashyq aıtqan qos dostyń maqalasy Mámbetov dáýirin tanýshylardyń alǵashqy qadamdarynyń biri edi. Áshirbek óziniń týabitti alǵyr­ly­ǵynyń, sóz tabıǵatyn tereńnen sýyryp tanyr sırek darynynyń, sondaı-aq úlken kásibı daıyndyǵynyń arqasynda qalyptasqan dástúri men mektebi bar qazaq teatrynyń órlep, órkendeýine orasan zor eńbek etti. Jańa dáýir tynysyn tap basyp tanyp, jańa dáýir talabyna saı teatr deıtin tarlanboz ónerdiń órisin keńeıtýge ol qosshy da, basshy da, uıymdastyrýshy da, teatrtanýshy da bola júrip, aıanbaı terin tókti. Sonaý jetpisinshi jyldary qazaqtyń uly aktrısalarynyń biri – KSRO halyq ártisi Hadısha Bókeevadan dáris alyp, qanattanǵan jas jigit akterler daıyndaıtyn fakýltette muǵalim boldy. Búginde teatr deıtin kıeli ónerdiń bir-bir maıtalmandaryna, has sheberlerine aınalǵan Tuńǵyshbaı Jamanqulov, Dosqan Joljaqsynovtarǵa ustazdyq etti. Ara-tura sol kúnderin eske alyp: «Páli, bular jasy jaǵynan maǵan ókshe basar bolatyn. Ekeýi de surapyl, ekeýi de daryndy... Ekeýi de ıyqtaryn julyp jep, sahnaǵa shyqqanda, «alasa boıly, tereń oıly» meni qoıyp (osy tusta ózi de myrs etip, kúlip alatyn), aldaryndaǵy alpamsadaı aǵalaryn taptap kete jazdaıtyn. Tipti, osylarǵa «ustaz bolyp edim» deýdiń ózine uıalamyn osy kúnde», – dep máz-máıram bolatyn. Áshirbek minezdi jigit edi... Ol jaqsy kórgen adamyna yqylasy men peıilin qulaı tanytyp, júrgen jerinde olardy aýzynan tastamaı, aıtyp júretin. Bireýdiń yǵyna tyǵylyp, «sýdan aman shyǵaıyn, jelden aman qalaıyn» degendi bilmeıtin. Aıtsa, týra aıtyp, sol jolda jyǵylsa da, súrinse de ókinbeıtin... «Alpys kún atan bolǵansha, alty kún býra bolǵanym artyq» deıtin keıde ishki syryn aqtaryp. Sondaıda jópsheńdige ıyǵyn bermeıtin, Altaıdyń kerbuǵysyndaı kerile shalqaıyp turyp, qoıý qara shashyn oń qolymen silke tarap, qaıran Orekeń (Oralhan Bókeı): «Áshkó! Durys! Durys aıtasyń. Bul máselede pikirimiz uqsas», – dep aqsııa kúletin. «Biz bárimiz de sizge uqsaýǵa tyrysamyz ǵoı, Oreke!» dep Áshirbek te áńgimeni Oralhan Bókeıdiń ózine qaraı jyǵyp, ortamyzdy kúlkimen qaryq qylyp otyratyn. Ol jaqsy kóretin jyly júrekti ortaǵa túskende ázil-qaljyńyn qardaı boratyp, tamyljyta án salýdan jalyqpaıtyn... Ilııa Jaqanovtyń «Danııardyń ánin» dál Áshirbekteı áýeletip shyrqaǵan bir ánshini estimeppin. Alpysynshy, jetpisinshi jyldardaǵy almasy men qara órigi kóshesinde tógilip jatatyn Almatyny oılasam, kóz aldyma ylǵı kózildirigin kóterip qoıyp, áńgime aıtatyn Saǵat pen «Danııardy» shanshylyp turyp, úzdige shyrqaıtyn Áshirbek elesteıdi. Eski Almatynyń aspanyn án terbegen sátter elesteıdi... Áshirbek konservatorııada qatar oqyǵan jigitter men qyzdardy kezdestirgende de, áńgimeden áńgime órgendi, óner aınalasynda júrgen dos-qurdastary jaıly kúlkili sátterdi eske alǵandy jaqsy kóretin. Quman Tastanbekovpen, Ánýar Boranbaevpen, Áshiráli Kenjeevpen kezdeskende, balasha qýanyp, qaıdaǵy-jaıdaǵylardy eske alatyn... Erkeleı de, erkelete de biletin. Adal dostary degende kóńili ala-bóten edi. Sóıtip júrip... Teatr, óner, spektakl degen uǵymdar aınalasyna kelgende, álgi erkelep, erkeletip júrgen áriptes-dostaryna «Qarabaıdaı qatal» bolatyn. Synshy retinde aıtaryn kesip aıtyp, kóńilinen shyqpaǵan tusy bolsa, ony týra aıtatyn, tipti, týrap aıtatyn. Onysy bireýge unasa, bireýge unamaıtyn... Spektakl taldaýǵa kelgende, shyǵarmanyń kórkemdik sulbasyn taratyp aıtyp, ár akterdiń obraz somdaýyna sonshama tereń, sonshama naqty taldaý jasap, baǵa berýde synshy Syǵaevtyń pikirine den qoımaıtyn ujym, qulaq aspaıtyn akter bolmaýshy edi... «Áshirbek ne depti?», «Áshekeńniń pikiri qalaı?» degen saýal ár spektaklden soń teatr ǵımaratynyń qoıny-qonyshyn kezip júretin... Sahnada dúnıeni qoparyp áketetindeı bolyp kúrkiregen talaı dúldúl tulǵalardyń kórkemdik keńes ústinde Áshirbektiń shanshýdaı qadalar sańqyldaǵan únine únsiz qulaq túrgen sátin san márte kórgenim bar. Kórip otyryp, teatr deıtin sıqyry men jumbaǵy kól-kósir osynaý ǵajaıyp álemge óz taǵdyryn baılaǵan dos, qurdas zamandasqa, ishteı rıza bolýshy edim... *   *   * Keıde teatr deıtin irgeli ónerdiń baǵyn anyqtaıtyn basty oryndy birimiz – dramatýrgke, birimiz – rejısserge, endi birimiz akterge telip, qyzyl keńirdek bolyp jatamyz. Osy bir eshkimge keregi joq eski daýdyń qashan bastalǵanyn, neden bastalǵanyn eshkim bilmeıdi. Biraq daý máresine jeter emes... Jalǵasyp keledi... Gogol men Ostrovskıı zamanynda da, Chehov pen Býlgakov kezinde de... Stanıslavskıı men Meıerholdtiń tusynda da, Pıter Brýk pen Mark Zaharov kezinde de... jalǵasqan!.. Bul áńgimeden Mámbetov pen Muhamedjanov ta, Qadyr Jetpisbaev pen Baǵybek Qundaqbaev ta, Áshirbek Syǵaev pen Nurqanat Jaqypbaev ta syrt qalǵan joq... Teatr deıtin kekse ónerdiń tizginin kim ustaıdy? Aıtýly ónerdiń órisin keńeıtýde «Birinshi kim?» sekildi suraq, saýal aınalasyndaǵy sóz úzilgen emes, úzilmeı keledi. Jalǵasyp keledi... Jas kezimizde teatrǵa barmasaq álde bir qymbat buıymymyzdy joǵaltyp alǵandaı degbirimiz ketetin, erterek jyldarda bul áńgimege meniń qatarymdaǵy joldas-joralarymnyń da talaı at terletkeni esimde. Sondaı daý kórigi qyzǵan tustarda «jas klassıkterdiń» deni jas synshy Áshirbek Syǵaıdan tórelik surap jatatyn. Áshirbektiń óz sózimen aıtqanda, «jıyrma jeti jasynda jıyrma jeti teatrǵa bastyq bolǵan» dosymyz tórelik sózin jasqanbaı aıtatyn. «Myqty pesa myqty rejısserdiń qolyna tıse... bir deńiz! Myqty rejısser qara qyldy qaq jaryp, róldi ádil bólse... eki deńiz!... Buǵan ssenograftyń sheshimin qosyńyz... úsh deńiz! Spektakldiń kóńil aýanyn jasaıtyn mýzykany qosyp, tórt deńiz!... Besinshi!.. Kórermen men sahna arasyna kópir salýshy synshy baryn umytpańyzdar! Myrzalar! Ol – myna biz! Saǵat ekeýmiz. Bes deńiz! Teatr osy bes degen birliktiń bıigine kóterilgende ǵana BES degen baǵaǵa qol jetkizedi. Teatr, ásirese, jańa dáýirdiń teatry osy bes túrli komponenttiń basy qosylǵan tusta ǵana baq bıigine kóteriledi», dep jaýap beretin edi... Osylaı daý óziniń apogeıine jetken bir sátte aramyzǵa óner ataýlynyń bezbenshisi, úlken de, kishi de aldynda baıqap sóz aıtýǵa tyrysatyn Asekeń – Asqar Súleımenov keletin edi oıda-joqta... Birden pikirtalasqa aralasyp ketpeı, shetteý qonyp, qoıý kofesin syzdyqtatyp otyratyn. Dramatýrgter kóp... Áshirbek jalǵyz... rejısserler biren-saran... Daý kúsheıip, gáp «sen tura turǵa» jetkende, jas synshy jaryla jazdap: «Aseke! Aıtyńyzshy mynalarǵa. Solaı emes pe?!» deıtin edi. Sol kezde Asekeń: «Bravo! Bravo!» dep qol soǵatyn. Soǵatyn da: «Senderdi bilmeımin. Bizde, Sozaqta ımandy muǵalimniń qoıar baǵasynyń eń joǵarysy qansha? Bilesińder me?», deıtin. «Sozaqtyń bul araǵa qatysy qansha?» deıtin edi kúıip-pisip Áshirbek. «Aıtyńyz!» deıtin Oralhan. «Sozaqta teatr joq» dep Qadyr Jetpisbaı ornynan óre turatyn. «Dramatýrgsyz pesa joq. Pesasyz spektakl joq!» deıtin edim men de. «Sozaqta pesasyz da spektakl qoıa beredi», dep Asekeń miz baqpaıtyn... «Tý, Aseke!». «Bilmeısińder me? Meıerholdtyń qaıdan ekenin?» «Ádilin aıtyńyzshy! Solaı ǵoı». «Solaı! Meıerholdtyń Sozaqta týǵanyn estimep pe edińder?!» deıtin Asekeń shıq-shıq kúlip. Shýly top osharylyp baryp, otyrystyń aıaǵy dý kúlkige jalǵasýshy edi. Kúlki basyla bere Asekeń: «Áshirbek prav!» deıtin. «Nege?». «О́ıtkeni, bizdiń Sozaqta eń joǵary baǵa – bes!» – deıtin Asekeń. «Áshirbektiń bes komponentinen Sozaqtyń tútininiń ıisi shalqıdy. Bes! Eń joǵary baǵa! Buǵan men túgili, Baqtyǵul da (Zeınolla Serikqalıevti aıtyp otyr) qol qoıar edi. Vot tebe spektakl vyssheı proby!» dep qadaqshasyn kóteretin. «Myqty spektakl úshin!», «О́ner úshin!» dep gýildesetin otyrǵandar... Meniń jadym jańǵyryp otyr... Jańǵyrtqan Áshirbek dostyń rýhy... Meniń oıyma qanat bitip otyr... Qanat bitirgen synshy qalamynan týyp, qazaq teatrynyń ary men abyroıyn arqalap, azamattyń tún uıqysyn tórt bólgen teatr haqyndaǵy ushan-teńiz jazbalary – oılary, tolǵanystary, esseleri, portretteri, resenzııalary, ǵylymı taldaýlary, monografııalary, leksııalary, estelikteri, aýdarmalary, synshy qııalyn terbetken telehabarlary, ár alýan úlkendi-kishili aýdıtorııa­larda sóılegen sózderi, el aýmaǵynda ǵana emes, alys-jaqyn shetelderde júrip, sahna óneriniń qyry-syryna úńilýge jeteleıtin oıly sózderi, baısaldy baıandamalary... Bir sózben aıtqanda, ónerdiń osynaý tebingili, tekti salasyn tanýǵa, taldaýǵa, saralaýǵa arnalǵan jarty ǵasyrlyq merzim ishinde ómirge kelgen rýhanı tanym men sıqyrly sulýlyqtyń keńistigi! Meniń ǵana emes, talaı jannyń oıyn terbep, júregin qozǵaǵan, jaratylysy men bolmysy bólek, bar ómirin ónerge arnaǵan kesek minezdi, keskekti tulǵanyń álemi! Osy bir til ushyna oralǵan túıdek-túıdek oılar tórkininde óz taǵdyrlaryn teatrǵa baılap, ult ónerine ólsheýsiz qyzmet etken qanshama býynnyń basyp ótken joly jatyr?! Qanshama tuǵyrly tulǵalardyń teatr ónerine sińirgen eńbegin baǵalap, olardyń shyǵarmashylyq qalybyn, qara úzgen bolmysyn, dara sıpatyn tanýǵa sebi tıer óner tanýdyń óristi, jarqyn betteri jatyr deseńizshi?! Árisi – Qallekı Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov, Qurmanbek Jandarbekov, Qanabek Beıseıitov, Qapan Badyrov, Rahııa Qoıshybaeva, Sábıra Maıqanova, Habıba Elebekova, Sháken Aımanov, Kamal Qarmysov, Hadısha Bókeeva, Seıfolla Telǵaraev, Bıken Rımova, Sholpan Jandarbekova, Múlik Súrtibaev, Nurmuhan Jantýrın, Ydyrys Noǵaıbaev syndy aǵa býyn, berisi Asanáli Áshimov, Sábıt Orazbaev, Ánýar Moldabekov, Farıda Sháripova, Raıymbek Seıtmetov, Esbolǵan Jaısańbaev, Núketaı Myshbaeva, Salıha Qojaqova, Torǵyn Tasybekova, Quman Tastanbekov, Ánýar Boranbaev, Áshiráli Kenjeev, Tilektes Meıramov, Rahıla Mashýrova, Gúljan Áspetova, Ǵazıza Ábdinabıeva syndy orta býyn akterleri jaıly jazylǵan maqalalar men portretter, esseler men pikirler... Bárin sanap, túgendep shyǵýǵa ýaqyt tar... Bul aıtyp otyrǵandarymyz bir ǵana Áýezov teatryndaǵy mysaldar. Áshirbek Syǵaev qalamy men taldaýlaryna ilikken jastar teatry men oblystyq teatrlardyń maıtalman júırikteri qanshama?! Keıingi jas býyn akterler qanshama?! Áshirbek álemin quraıtyn kóp salaly, keń tynysty kórkemdik tanymnyń qanaty qalaı qulashty bolsa, tamyry da solaı tereń. Ol teatr deıtin asa kúrdeli qanatty, qýatty ónerdiń órisin akterler bolmysynan qalaı izdese, sahnanyń altyn arqaýy sanalar dramatýrgııa men sahnanyń altyn qazyq, aq buraýy sanalar rejıssýradan da solaı izdeıdi... Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov, Beıimbet Maılınder sekildi ulttyq klassıkanyń tabysty qoıylymdaryn tilge tıek ete otyryp, ótken ǵasyrdyń alpysynshy, jetpisinshi, sekseninshi, toqsanynshy jyldarynda teatrlar repertýaryn quraǵan kezeńdik pesalar men shoqtyqty dramalyq shyǵarmalardy da óz nazarynda ustaǵanyn bilemiz... Jumat Shanın, Asqar Toqpanov, Ázirbaıjan Mámbetov, Báıten Omarov, Esmuhan Obaev, Qadyr Jetpisbaev, Jaqyp Omarov, Ersaıyn Tápenov, Nurqanat Jaqypbaev, Janat Hadjıev, Áýbákir Rahımov, Talǵat Temenov sekildi qazaq rejıssýrasynyń ár dáýiri men ár alýan damýyn kóz aldymyzǵa elesteter tulǵalar jaıly pikirleri, maqalalary teatr prosesin tanýǵa, teatr óneriniń baǵyty men baǵdaryn aıqyndaýǵa kómektesedi. Áshirbek áleminiń tutastyǵy men keńdigin ańǵartar bir qyry – ulttyq teatrdyń órisi men órkenin álemdik tea­tr ónerimen sabaqtastyqta otyryp, jalpy óner damýyna áser eter yqpaldy baǵyttardy jadynan shyǵarmaıtyny. Ol álemdik klassıkanyń ulttyq sahnanyń ósýi men órleýine ólsheýsiz áseri bolatynyn úzdiksiz aıtyp, tól teatrymyzdyń osy baǵytta izdenýin, óris jaıyp, órkendeýin qalaıtyn. Shákirtterin de osy baǵytta tárbıeleýshi edi. Bul prınsıp onyń estetıkalyq kredosy bolatyn. О́zi de izdenýden jalyqpaıtyn, ózgelerden de sony talap etýge kúsh salatyn. Aıtqanyna taq turatyn synshylyq minezi, tereń erýdısııasy, mol bilimi Áshirbektiń kez kelgen aýdıtorııa aldynda kibirtiktemeı, kósile shaýyp, esile taýyp sóıleýine árkez kómektesetin. Eń bastysy, Áshirbek teatr degende ishken asyn jerge qoıyp, kerek pe, alys-jaqyn demeı, kólik tańdamaı, bap tilemeı, jolǵa júre beretin. Bir kún Astanada júrse, bir kún – Almatyda, bir kún Tashkentte júrse, bir kún –Máskeýde... Jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, jańalyq pen jaqsylyq ataýlyny izdeýmen júretin. Áserlerin qaǵazǵa túsirip, maqala etip jazýǵa, leksııa kúıinde aýdıtorııa aldynda áńgimeleýge asyǵatyn. Áshirbek tynymsyz eńbek pen tabandy kúrestiń adamy edi. Ol Keńes Odaǵy kezinde Ortalyq Komıtette jaýapty qyzmette júrgende de, mınıstrlikte ártúrli basshylyq qyzmetterde (bólim bastyǵy, basqarma bastyǵy, Mádenıet mınıstriniń orynbasary, birinshi orynbasary, óner akademııasynyń rektory) bolǵan kezde de teatrǵa degen yqylasyn esh báseńdetken emes. Aǵa býyndy nazarynda qalaı ustasa, ini býyndy da solaı kóńilinen tasa qylmaıtyn. Jańa, jaqsy dúnıeni kórse, balasha qýanyp, solǵyn dúnıe kórse, qabarjyp, qýaryp qalatyn. Ásirese, shákirtteriniń jetistikterine qýanyp, olardyń shyǵarmashylyq baǵyt-baǵdaryn qadaǵalap otyratyn. *   *   * Osyndaı oılar qushaǵynda otyryp, kúndeligime qonǵan myna bir jazbaǵa kózim tústi. «...Telefon kútip, túski úziliske keshigip otyr em, Áshirbek Syǵaı keldi. «Qazaq ádebıetinde» jarııalanǵan Huseın Temir jaıly maqalasymen quttyqtadym. – Eskerýsiz júretin eldegi azamattardyń biri ǵoı, durys jasaǵan ekensiń... – dedim. – Rahmet. Ras aıtasyń, ózi de qaǵa beriste, eskerilmeı júretin jigit. Ádeıi jazdym. El bilsin dep jazdym, – dedi Áshirbek. Aldymda jatqan kúndelik betin ashyp, Áshirbekke Jaqyp Omarov ólimin estigen kúngi jazbalardy oqyp berdim. Bir sát ekeýmiz de únsiz qaldyq. Tolqydyq... Tynyshtyqty Áshirbek buzdy: – Turmaısyń ba? Úzilis bitip barady... Ýaqytyń bolsa, bizdiń ınstıtýtqa baraıyq. Jańa shákirtterimdi kór. Ashyq sabaq. – Telefon kútip otyr em... Keıin ... Bir qol bosta bararmyn. – О́mir ǵoı... Taǵdyr ǵoı... Iá... Jaqyptyń ólimi aýyr boldy. Ýfa kóz aldymnan ketpeıdi. Áli kúnge. Amal joq... Qas pen kózdiń arasynda arys­taı azamattan aıyrylyp qaldyq. Júrekke jiberme... – Eski jazbalar... Seni kórgen soń oqydym. – Júrek arqyly ótedi bári... Júrekti saqtaıtyn kezeńge keldik. Oı, mı, júrek – úsheýi baılanysta ekenin umytpa!.. Júıkeni qajaýǵa bermeıik. Jastyq shaqtyń talaı-talaı qyzýy mol qyzyq kúnderin birge ótkizgen jaqyn dosty esikke deıin shyǵaryp saldym. Ishteı álde bir tolqynysty sezim qushaǵyna tústim... Áshirbek ketti... Men de ketken dostyń sońynan ilesip birge ketkim keldi... Baıaǵydaı kóshe kezip, taýsyla syrlasqym keldi... Aǵyl-tegil aqtarylǵym keldi... Biraq oǵan myna qydıyp jelkeńde otyrǵan ómir, qyzmet, mindet deıtin kózge kórinbeıtin únsiz qaraýyl múmkindik bere bermeıdi. «Sharýadan qol bosamaıdymen» ýaqyt ótip barady... Áshirbek ketkenimen, onyń álginde ǵana aıtqan sózderi qulaǵymnyń ushynan keter emes... (2001 jyl, 23 aqpan, juma). Bul – osydan tabany kúrekteı 14 jyl, 8 aı buryn jazylǵan oılar. Osydan 14 jyl, 8 aı buryn meni «júregińe jiberme» dep saqtandyrǵan Áshirbektiń ózi, mine, jylǵa jaqyndap keledi, óz júregin saqtaı almaı, oqysta myna jaryq dúnıemen qoshtasyp, júre berdi. Oıda joqta... Qalyń eli, teatr deıtin uly jurty arda emgen azamatyn aqyrǵy saparǵa attandyryp jatqan kúnderdiń birinde Áshirbekpen qoshtasyp turyp, áriptesteriniń biri: «Teatr jetim qaldy!» dep edi kúızelip. Sol sózdi sol tusta kúlli qazaq tea­trlary únsiz qaıtalap jatqandaı edi. Sodan beri bir jyl ótipti. Jary Kúlásh... Uldary – Qanat, Suńǵat, Nurzat... Nemereleri... Áshirbeksiz ótken bir jyldy turaýly tarıhqa amanat etti. Bárimiz de Áshirbeksiz ótken bir jyldyń salmaǵyn qatty sezindik... О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary «teatr deıtin bir sıqyrdyń» arbaýyna shákirt bolyp iligip, ómiriniń sońǵy sát saǵatyn teatr deıtin qudiretti álemniń úlken maıtalmany, bedeldi bilgiri, múlt ketpes metri bolyp aıaqtaǵan jomart darynnyń ult ónerindegi oryny osy Áshirbeksiz ótken bir jyl ishinde anyq baıqaldy. Ol oryndy toltyrý, ol oryndy áldeqandaı laýazymdy basshylardyń buıryǵymen qalpyna keltirý múmkin emesi anyq ańǵaryldy. Ony teatrǵa qatysy bar árbir adal, aq júrek adam jan júregimen, bolmysymen sezindi desek, artyq aıtqandyq bolmas edi... Altaı men Atyraý, Arqa men Syr ara­syn jaılaǵyn uly baıtaqtyń ár tea­tr­ynyń ujymy osy bir tolqý men tebi­re­nis­ke toly pikirdiń astyna oılanyp, tol­ǵan­baı, birden qol qoıaryna óz basym kámil­min. Bul oı, bul baǵa Áshirbekti aqyr­­ǵy saparǵa shyǵaryp salý kezinde «joq­taý» sarynynda qalaı aıtylsa, bir jyl boıyna teatr deıtin ǵajaıyp álem­niń júrek soǵysynan, alǵan deminen, ár­bir tynysynan saǵynysh lebi bolyp solaı esip turdy. О́ıtkeni... Synshy, teatrtanýshy, ustaz, ǵalym, aýdarmashy, professor, Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek sińirgen óner qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, bir sózben aıtar bolsaq, taǵdyryn teatrǵa teligen, ózgege uqsamaıtyn óz álemi bar Áshirbek Tórebaıuly Syǵaı júregi «Alashym» dep soqqan tekti azamat, tegeýrindi tulǵa bolatyn. Dúnıe jaryq degen osy... Saryarqanyń sary beli qýań tartyp, Qarataýdyń qart qabaǵyn tunjyratyp, qazan urdy. Altaıǵa qyraý qonyp, Atyraýǵa soltústiktiń salqyny keldi. Alataýda – qońyr kúz. Almatyda tún salqyn. Keńsaı atty qabirstan únsiz... Hantáńiri men Hantaǵynyń aspanyn muńǵa batyryp, qarasha qustar jyly jaqtarǵa bet túzedi. Áshirbeksiz bir jyl ótti... Nurlan ORAZALIN, senator, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. ASTANA.