Súıinshi!

“Túrk halklarynyn ortak edebi eserleri” Ystambulda jaryq kórdi Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń usynysy boıynsha Astanada Túrki akademııasy qurylǵanynan oqyr­man qaýym jaqsy habardar. Ja­qynda Túrkııadan, Ystambul qa­lasynan mundaı akademııanyń túrki halyqta­rynyń qarashańy­raǵynda – Qazaq elinde qurylýy jarasymdy zańdylyq ekenin kór­setetin qundy kitap jaryq kórdi. Ol – fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor, Kúltegin syıly­ǵy­nyń laýreaty Nemat Kelim­be­tovtiń “Túrik halyqtarynyń ortaq ádebı muralary” atty eńbegi. Biz búgin oqyrman nazaryna sol kitap­ty túrik tiline aýdarǵan belgili ǵalym Ábdiýaqap Qaranyń eńbekke jazǵan alǵysózin usynyp otyrmyz. Ejelgi dáýirlerden qa­zirge deıin kóptegen mem­le­ketterdiń irgetasyn qala­ǵan túrkiler má­denıet sa­la­synda, ásirese ádebı sa­lada kóptegen ma­ńyzdy tý­yn­dylardy ómirge kel­tir­gen. Sondyqtan túr­kiler ári aýyz ádebıetine, ári jazba ádebıetke asa baı. Zertteý­shiler túp tamyry zamany­myz­dan burynǵy ǵasyrla­r­­ǵa deıin sozylatyn jáne shamamen úsh myń jyldyq tarıhy bar túrki ádebıetin túrli turǵydan qolǵa alyp taldaýda. Túrik tiline aýdarylyp otyrǵan professor Nemat Kelimbetovtiń osy eńbegi qazaq tilinde “Ejelgi ádebı jádigerlikter” degen atpen jaryq kórgen. Biz onyń atyn túrik tiline aýdarǵanda “Túrk halklarynyn ortaq edebi eserleri”, ıaǵnı “Túrik halyqtarynyń ortaq ádebı muralary” dep qoıýdy jón kórdik. О́ıtkeni, birinshiden, Túrkııada ejelgi nemese eski ádebıet degende eske al­dymen Os­man patshalyǵy dáýirindegi ádebıet oralady. Ekin­shiden, osy eńbekte búgingi túrik halyqtarynyń áde­bı­et­terine negiz bolǵan ortaq ádebı muralar birtu­tas qolǵa alynyp zerttelýde. Eń­bekte bul muralarǵa Islamǵa deı­ingi dáýir, Islamdyq dáýir jáne Altyn Orda ádebıeti degen úsh taraýda taldaý jasalýda. Kitaptaǵy nazar aýdararlyq mańyzdy jáıt, Kelimbetovtiń zertteýinde myńdaǵan jyl buryn ortaǵa shyǵa bastaǵan Túrki ádebı muralarynyń bir-birinen úzik, baılanyssyz emes ekenin, qaıta olardyń arasynda qazirge deıin jalǵasyp kelgen kórkem óner dástúr jalǵastyǵy bolǵandyǵy jónindegi tezısin tabyspen ortaǵa qoıyp otyrǵandyǵy. Osy oraıda naqty bir mysal berer bolsaq, avtor Qorqyt ata ki­ta­byndaǵy “Baıbóri balasy Bámsi-Baırak týraly jyr” dastanynyń bas keıipkeri Bámsi-Baırak pen qazaq halqynyń álemge áıgili dastanyndaǵy Alpamys batyr arasyndaǵy baılanysty dáleldep kórsetýde. Kelimbetovtiń tujyry­my boıynsha, Bámsi-Baırak ýaqyt óte kele túrki halyqtarynyń áleý­mettik ómirindegi san túrli tarıhı qubylystarǵa saı keıbir ózgeris­terge ushyraǵan sııaqty. Sóıtip, Bámsi-Baırak áńgimesi qazaq halqy arasynda “Alpamys batyr” dasta­nyna aınalǵan. Ǵun­dardyń “alyp” degen áskerı ataq­ty shaıqasta erlik kórsetken ba­tyrlardyń aty­na qosyp aıtqany ǵalymdardyń zertteýlerinen bel­gili. Mine osy jáıtti eskertken Kelimbetovtiń pikiri boıynsha, Bámsi-Baırak Alp Bamsy bolyp ta aıtylǵan. Al bul esim keıin birte-birte Alpamsa, Alpamsha, Alpamys atanyp ketken. Ekinshi jaǵynan Bámsi-Baırak jyry óziniń kompozısııalyq qu­ry­lysy turǵysynan da “Alpamys batyr” dastanyna jaqyn keledi. Al sıýjettik turǵydan bul eki jyr­dyń birinshi jáne ekinshi bólimderi birin-biri qaıtalaıdy. Atap aıt­qanda, Bámsi-Baırak pen Alpamys­tyń dúnıege kelýi, súıgen qyzyna úıle­nýi, batyrdyń jaý qolyna qapy­lysta tutqynǵa túsip, uzaq jyldar boıy zyndanda jatýy, batyr súıgen jarynyń basqa bi­reý­lermen úılený toıynyń ústinen shyǵýy, jyr qaharmandarynyń murat-maqsatyna jetýi t.b. eki jyrda da bir-birine uqsas bolyp keledi. Qazaqstannyń belgili ǵalym jáne avtorlarynan professor Nemat Kelimbetov ádebıettaný sa­la­synda birqatar mańyzdy zert­teý­lerdiń avtory. 1937 jyly týylǵan avtor jalpy túrki ádebıeti jáne tarıhy týraly jasaǵan zertteýleri nátıjesinde “Ejelgi túrki poe­zııa­sy jáne qazaq ádebıetindegi dástúr jalǵastyǵy”, “Qazaq ádebıeti bas­taýlary”, “Kórkemdik dástúr jal­ǵastyǵy”, “Ejelgi dáýir ádebıeti”, “Ejelgi ádebı jádigerlikter” syn­dy eńbekterdi dúnıege keltirgen. Kelimbetovtiń osy kitaptan buryn “Úmit úzgim kelmeıdi” atty avtobıografııalyq hıkaıat mono­logy osy jyldyń basynda túrik tiline aýdarylǵan bolatyn. Bul eńbek budan buryn orys, ýkraın, túrkimen, nemis jáne qytaı til­derinde de jaryq kórgen. Avtordyń shyǵarmashylyq salada “Úmit úzgim kelmeıdi” atty eńbeginen basqa “Qarııalar”, “Ulyma hat” degen kitaptary da barshylyq. “Qarııalar” atty eńbegi TMD elderinde jyldyń úzdik kitaby ataǵyna ıe boldy. Kelimbetovtiń túrki halyqtar­dyń ortaq ádebı muralary syndy keń baıtaq taqyrypty qamtyǵan bul zertteýin túrik tiline aýdarýda birqatar qıynshylyqtar bolmaı qoıǵan joq. Olardy sheshý bary­synda túpnusqadan aýytqymaýǵa erekshe kúsh jumsadyq. Ásirese ádebı jádigerlerden alynǵan úzin­dilerdiń túpnusqasynyń túrik em­lesindegi transkrıpsııasyn aına-qatesiz berý úshin aýdarmadan tys tá­silder qoldanýǵa týra keldi. О́ıt­keni, Kelimbetovtiń “Dıýanı luǵat-at túrik” sııaqty muralardan ózbek, qazaq nemese orys tilderindegi eń­bekterden alǵan úzindileriniń al­favıt aıyrmashylyqtary sebe­bimen Túrkııadaǵy ǵalymdardyń bul salada qalyptasqan trans­krıp­sııa júıesimen úılesimsizdik kórsetýi, keı jerlerde túsinik­siz­dikterge, tipti qatelikterge aparyp soqtyrýy ábden yqtımal edi. Mun­daı jaǵdaılarǵa jol bermeý úshin muralardan alynǵan úzindilerdi, aýdaryp jatqan eńbektiń ózinen emes, Túrkııada jaryq kórgen eńbekterden alyp qoıdyq. Bul eńbekterdi de aýdarylǵan eńbektegi siltemelerdiń qasynda buryshty jaqsha ishinde qosymsha kórsettik. Sonymen birge Kelimbetov kóne túrki ádebı muralarynan alynǵan úzindilerdiń qazaqsha aýdarmasyn da berip otyrǵan. Bul aýdarmalar keıde qoldanylǵan materıaldyń orys nemese ózbek tilinde bolýyna baılanysty aýdarmanyń da aýdar­masy bolǵan. Bizdiń osy mátinderdi qazaqshadan túrikshege aýdarýymyz aýdarmanyń úshinshi ret jasalýy bolatyn edi. Sondyqtan mátinde ári maǵynalyq adasýlar, ári este­tıkalyq buzylýshylyqtar bolýy ǵajap emes edi. Mine, osyndaı jaǵ­daılardy boldyrmaý úshin ádebı muralardan qazaqshaǵa jasalǵan aýdarmalardy taǵy bir ret túrik tiline aýdarýdyń ornyna, túrik ǵalymdarynyń túpki nusqadan jasaǵan aýdarmalarynyń ózin qoldandyq. Mundaı aýdarma mátinderdiń bulaqtaryn buryshty jaqsha ishinde qosymsha kórsettik. Mysal úshin aıtar bolsaq, “Qorqyt ata”, Júsip Balasaǵun­nyń “Qutty bilik”, Mahmut Qash­qarıdiń “Dıýanı luǵat-at túrik” eńbekterinen alynǵan úzindilerdiń túrik tilindegi aýdarmalary úshin Muharrem Ergın, Reshıt Rahmeti Arat, Besım Atalaı syndy Túr­kııa­nyń bul saladaǵy myqty ǵa­lym­darynyń zertteýlerin qoldan­dyq, sondaı-aq bulardyń da sil­temelerin avtordyń siltemelerine qosymsha buryshty jaqsha ishinde qasynda kórsettik. Bulardan basqa aýdarma bary­synda kezdesken keıbir termıno­logııalyq qıynshylyqtar úshin sol salalardyń mamany bolǵan túrik áriptesterden keńes alyp otyrdyq. Máselen, qazaq ádebıetindegi keı­bir termınderdiń túrik tilindegi ba­lamasyn tabýda Marmara ýnıver­sıtetinen fılologııa ǵylymdary­nyń doktorlary Orhan Sóılemez ben Góksel О́ztúrik, kóne grek ta­rıh­shy­larynyń esimderi men eń­bek­teri týraly osy salanyń mamany, tarıh ǵylymdarynyń doktory Fe­rıt Baz, parsy tilindegi óleńderdiń túrik em­lesinde durys jazylýynda Mı­mar Sınan ýnıversıteti tarıh ka­­fedrasynyń oqytýshysy Gúlse­ren Jejelıniń bergen keńesteri paı­daly boldy. Olarǵa alǵysym sheksiz. Belgili ǵalym, professor Nemat Kelimbetovtiń bul eńbeginiń túrki dúnıesiniń ortaq mádenı qundy­lyq­tarynyń aıqyndalýyna jáne bul saladaǵy zertteýlerge ózindik zor úlesin qosatyndyǵyna senimdimin. Qurmetpen, Ábdiýaqap QARA, tarıh ǵylymdarynyń doktory,  Mımar Sınan kórkemóner  ýnıversıtetiniń professory. Ystambul, mamyr 2010