Ana sútiniń qasıeti nemese sút bezi aýrýlarynan saqtanýǵa bola ma?

Cońǵy kezderi zaman úrdisine, tabıǵı qubylystardyń buzylýyna, sondaı-aq basqa da jaǵdaılarǵa baılanysty áıeldiń jandy jeri sanalatyn omyraý beziniń aýrýlary, ásirese, qaterli isigi kóbeıe túsýde. Ana sútiniń azaıýy, mezgilsiz sýalýy, ıaǵnı jas analardyń bala emizýdi qıynsynyp, daıyn “jasandy” tamaqqa áýestenýi, bári-bári tabıǵı bolmysqa qarama-qaıshylyq ákelip, ana densaýlyǵyna keri áser etýde. Sodan da bolar, qazir áıelder arasynda sút bezi aýrýynyń tyrnaǵyna ilinip, jaryq dúnıemen qoshtasqandary, aýyryp, jany qınalyp júrgenderi qanshama? Sondyqtan bul kesel búgingi kúnniń eń ózekti problemasyna aınalyp otyr. Osy rette mamannyń osy syrqat jóninde pikirin bilý maqsatynda Qazaqstanǵa eńbegi sińgen qyzmetker, Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetiniń onkologııa kafedrasyndaǵy mammologııa kýrsynyń jetekshisi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Ásker ESENQULOVTY áńgimege tartqan edik. – Ásker Esenqululy, aldymen áńgimemizdi eli­mizdegi mammologııa ǵylymy jaıynda bas­tasaq. Ol sala tek sút beziniń qaterli isigin ǵana emes, jalpy áıel omyraýyn da zertteıtin ilim emes pe ... – Mammologııa – áıelderde (sút), er­kek­ter­de (keýde) bezderindegi túrli dertterdi (tipti, aýrý aldyndaǵy ózgeristerdi de) tekseretin, ıaǵnı olardan saqtaný, anyqtaý, emdeý tásilderin qa­ras­tyratyn, ǵylymı-praktıkalyq turǵydan zert­teıtin jáne aýyrǵan adamdarǵa re­a­bılıtasııalyq (qaı­tadan tez saý qalpyna kel­tirý) sharalardy da oılastyratyn klınıkalyq medısı­nanyń bir bólimi. Músheniń tabıǵı nemese jasandy aýytqýlyǵy, kemistigi, óspeı qa­lýy da osy salaǵa jatady. Mammolog dá­rigerdiń negizgi maqsaty – tek qana sút nemese keýde bezderiniń isik aýrýlaryn emdeýmen ǵana shektelmeıdi, osymen qatar ana sútiniń bıologııalyq qasıeti, onyń balaǵa jáne anaǵa degen áseri de tekseriledi. Mam­molog­tardyń moınyndaǵy mindettiń búgingi tańda qıyndaı túsýi ekologııalyq, áleýmettik, mádenı-ór­ke­nıettik jaǵdaı­larǵa da baılanysty. Ásirese, jas analardaǵy emshek aýrýlarynan basqa da ana sútiniń azaıýy men músheniń mezgilsiz tartylýy, kishireıýi nemese semip qalýy, erte ájimdenip, tómen túsip (salbyrap) ketýi jáne qısaıýy sııaqty keri qubylystar tym kóbeıip ketti. Máselen, bizder balalarymyzdy basqa ult ókilderiniń ana sútimen emizgende onyń qandaı bıolo­gııalyq, áleýmettik keri yqpaly ba­ryn túsine beremiz be? Ana sútimen ta­bıǵattaǵy jaqsylyq, adamger­shi­lik, izgi nıet, ulttyq bolmys jáne taǵy osyn­daı adamdyq qasıetterdiń berilýi, odan ári damýy múmkin be? Emshek embegen balanyń psıhologııasy qandaı bolmaq? Odan “ulttyq ıis” shyǵyp tura ma? Mine, osyndaı ana sútine baılanysty tú­siniksiz jáıtter ǵylymı tekseristi qajet etedi. О́kinishke oraı, bizdiń elimizde ana sútin zertteıtin, onyń quramyn, sapasyn ǵylymı túrde negizdeıtin, baǵamdaıtyn zerthanalar joqtyń qasy. Al sıyr sútiniń qunaryn úńile zertteýge kelgende aldymyzǵa jan salmaımyz. Sıyr súti qunarly bolsa, onyń tóli de jaqsy bolaryn bilsek te, ananyń sapaly sútinen deni saý, esi durys urpaq ónip-ósetinin eskere bermeımiz. Qazirgi medısına qansha damyp ketti dep maq­tanǵanymyzben, ana sútin qunar­landyratyn eshnárse taba alǵan joqbyz. Neshe túrli jasandy sút untaqtarynyń, qospa­la­rynyń sábı qarnyn qampaıtqany bolmasa, ana sútiniń mańyna da jolamaıdy. Myna qy­zyqqa qa­rańyzshy, emshek embeıtin sábılerge ar­nalǵan donorlyq sút degen bar (jasandy emes, tabıǵı ana súti). Árıne, bul bala taǵamy óte joǵary baǵalanady. Biraq, bul súttiń kimnen “saýylyp” alynǵany eshkimge málim emes, onyń sapasyn, quramyn tekseretin arnaıy zert­hana joq. Sút bergen áıeldiń ulty, densaýlyǵy, sútiniń mańyzdylyǵy esepke alynbaıdy. О́zińizden týǵan balanyń erteń kim bolyp ósetini de sol sútke baılanysty bolsa qaıter edińiz? Qazaq aıtady emes pe “Eshki sútin emgen bala ebelek keledi” dep. Bir aǵylshyn ǵalymynyń maqalasyn oqyǵanym bar: qanisherlik pen jaýyzdyq jasaýshy adam­dardyń kóbisi aýzy jaryp, ana sútin qanyp embegen sábılerdiń arasynan shyqsa kerek. – Ondaıda qazekeń “ýyzyna jarymaǵan” dep jatpaı ma. Jalpy, bala emizý – kúrdeli úrdis. Ananyń aq súti... Osy bir aýyz sóz dúnıe ǵalamdaǵy barlyq qasıetti sózderdiń anasy ma dersiń. Jaratqan ıemiz áıel peshenesine qanshama beınetti úıip tókse de, sonyń qaıtarymy shyǵar, meıirim nuryna shomyldyryp, emirentip bala súıý, ana bolý baqytyn sezinýdi mańdaıyna jazýdy umytpaǵan eken. О́ziniń qanynan, janynan jaralǵan qurtaqandaı tirshilik ıesiniń anasynyń omyraýyna murnyn tyǵyp, alpys eki tamyryn ıdirip, denesin eljiretýi, bolmasa sál-pál aýzyna tamaq tıgen qyzylshaqa eńbektenip emýge erinip, pysyldap uıqyǵa ketken sátin kórý bul jalǵandaǵy teńdesi joq, bekzat dúnıe. Keıde deımin-aý, omy­raýyńyz ıigende sútti ıgere almaı, al emizýdiń ýaqyty sál ótip ketse de omyra­ýyńyz syzdap janyńyzdy qoıarǵa jer taptyrmaı jatady. Ondaı jaǵdaıda baladan uzap shyǵa almaısyz. Iаǵnı, emizýli balasy bar áıeldiń aıaǵy baılaýly. Al qazir bizdiń jastardyń kóbisi erkin, bos júrgileri keledi de, bala emizý mashaqatynan qashady. Sodan “oqımyn, jumysqa shyǵamyn” degendi syltaýratyp, kishkenesin ata-anasyna bolmasa búginde modaǵa aınalǵan “nıankaǵa” tastap júre beredi. Al keıbir analar ke­risinshe, súti tarty­lyp, qınalyp jatady. Osy nelikten? – Ananyń balaǵa degen shynaıy mahab­baty ulǵaıǵan saıyn áıel aǵzasyndaǵy úlken ózgeris – sút beziniń ııýi jıirek bolady. Sodan baryp emshek sútiniń bıologııalyq qasıeti de ulǵaıady. Burynǵy analarymyz emizý kezinde ómirdegi barlyq qolaısyz jaǵdaılaryn umytyp, besik jyryn aıtýynda úlken tárbıelik mán jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Ol súttiń kóbeıýine ǵana áser etip qoımaıdy, áıel aǵza­­synyń jaqsara túsýin de paıdasy zor. Kó­ńilinde esh qaıǵy-qasireti joq anadaǵy emshek súti, naýqas, jan dúnıesi jaralanǵan áıeldiń emshek sútine qaraǵanda mólsher jaǵynan da, sapa jóninen de anaǵurlym aıyrmashylyǵy bolady. Qazir kóptegen jas analarda birinshi baladan keıin-aq sút kemip nemese mólsheri azaıyp ketýi tym jıilenip ketti. Osynyń saldarynan bala toıyp embeıdi nemese emgen kúnde de ana sútiniń qoregi tómen bolǵandyqtan (mundaı sátte ol óte suıyq sý tárizdes keledi), sábıdiń durys ónip-ósýi, jetilýi nasharlaıdy. Iаǵnı, balanyń emshek embeýi – emizý úrdisiniń múldem toqtap qalýyna yqpalyn tıgizedi. Emshekte sút jınala bergen saıyn onyń sapa­lyq qasıeti tómendeıdi. Ekinshiden, jas analar qazirgi kezde bala emizýge daıar emes. Olar bala emizý men bala baǵýdy azap kóredi. Tipti, balany “uzaq” emizse keýde músinin buzamyz dep oı­laıdy. Onyń ústine áıelderge keńes beretin or­yndarda keleshek analarmen profılaktı­kalyq jumys mardymsyz júrgiziledi, júr­gizilgen kúnde de olardyń pármendiligi óte tó­men. Sebebi, sút bezderiniń anatomııalyq, fı­zıo­logııalyq qurylystary, negizgi qyzmeti, aý­rýlardan saqtaný erejeleri, qaǵıdalary esh­ýaqytta tolyǵymen túsindirilmeıdi. Máselen, emshekte sábıi bar anaǵa óte jıi jynystyq qa­ty­nasta turýǵa bolmaıdy, sebebi erkektiń gar­mony sút óndirgish zatty – prolaktındi tejeıdi. “Alpys eki tamyry ıip” degen sózden shyǵady, emshekten sút shyqpaýy nemese onyń erte sýalýy osy ııýge de baılanysty. Keıbir analar sábılerin julqylap, ashýlanyp, kóńili, oıy basqa jaqta otyryp emizedi. Tipti, quıryǵynan shapalaqtap qoıatynyn qaıtesiz. Mundaı sátte emizip otyrǵan ananyń alpys eki tamyry ıimek túgili, boıyndaǵy qany sýyp qalmaı ma? Jetpiske kelip jer tirep turǵan ájelerdiń nemerelerine emirengende omyraýy ıip, sút shyqqanyn talaı kórgenbiz. On bala tapqan ananyń emsheginen sút bulaǵy taý­syl­maıtyny qalaı, al jıyrmadan asqan jap-jas analardyń sábıiniń erni emsheginiń úrpisine tımeı jatyp, sýalyp jatqany qalaı? Tór­kindetip kelgende, bári de meıirimnen, júrekten, eń bastysy, analyq mahabbattyń myq­ty­ly­ǵynan. Qazir medısınanyń ózi balaǵa ýyz sútin berýdiń óte paıdaly, mańyzdy ekenin bilip, jaryq dúnıege kelip, kózin jańa ǵana ashqan shaqalaqty anasynyń keýdesine basyp, emizýdi mindetteýde. – Balany árbir úsh saǵat saıyn emizip turý degenge ne aıtasyz?.. – Qazirgi jas analardyń 80-85 paıyzy sábıin durys emizbeıdi. Emizý ýaqytyna da beıtarap qaraıdy. Durys aıtasyz, buryn medısınada balany úsh saǵatta bir emizý degen talap boldy. Ol – tipti bos sóz. Árbir ana sábıin emshegi sútke tolǵan ýaqytta kez kelgen sátte emize berýi kerek. Bala emgennen keıin, eger sút emshekte qalyp qoısa, ony saýyp tastaǵan jón. Áıtpese qalǵan sút tez arada ashı­dy da jańadan keletin sútti buzyp, iritedi. Odan súttiń sapasy kemıdi, onyń ústine neshe túrli emshek aýrýlary (ásirese, qabyný úrdisi) paıda bolady. Ár músheniń ózindik erekshe qyzmeti bar. Ol – tabıǵı qubylys. Bizdiń aǵzamyzda esh artyq múshe joq. Eger tán óz qyzmetin tolyq atqarmasa, onda ol aýrýǵa beıim bola bastaıdy. Bul negizgi qaǵıda. Sút ónbegen nemese az emizilgen emshekte aýrý jıi kezdesedi. Sonyń biri – qabyný jáne isik aýrýlary. – Al endi osy salanyń qandaı problemasyn kórip otyrsyz? – 1995 jylǵy 27 aqpanda Densaýlyq saqtaý mı­nıstrliginiń №94 buıryǵy shyq­qan-dy. Onda Qazaq­standaǵy barlyq medısınalyq joǵary oqý oryndary men respýblıkalyq dárigerlerdiń bilimin jetildirý ınstıtýtynda mammologııa kafedrasyn ashýdy qarastyrý kózdeldi. Jalpy, standart boıynsha ár 100 myń adamǵa eń az degende 0,5-1 stavka mammolog bolýy shart. Osyndaı dáriger-mammolog ár aýdandyq aýrýhanada bolýy kerek. Bul buıryq áli joıylǵan joq. Osy buıryq boıynsha búginde Qa­zaqstan boıynsha S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtinde ǵana onkologııa kafedrasynda mammologııa kýrsy bar. Al qalǵan 5 medısına ýnıversıtetinde jáne dárigerler bilimin jetildiretin ıns­tı­týtta mammologııa kafedrasy turmaq, kýrs ta joq. Búginde respýblıkada nebári 50-ge jýyq qana mammolog-dáriger bar. Eger Qazaqstanda 16 mıllıonnan astam halyq turatynyn esepke alsaq, onda eń bolmaǵanda 160 dáriger-mam­molog qajet. Qazirgi tańda maman dárigerlerdiń jetispeýshiliginen aýrýdyń asqynýlary kóp. Máselen, III-IV satydaǵy aýrýy asqynǵan naýqastar 60 paıyzǵa jetip otyr. Mundaı jaǵdaıda qoldanylatyn em 20 paıyzǵa ǵana shıpaly, qalǵandary 1-5 jyl arasynda dúnıeden ozady degen sóz. Osyǵan sáıkes, aýrý­dy alǵashqy satysynda anyqtaýda dárigerlerdiń úlesi 30-40 paıyzǵa teń. Iаǵnı, maman-dárigerler jetkilikti bolsa jáne olardyń bilim deńgeıi sapaly kelse, buǵan qosymsha emhana men aýrýhanalarda dıagnostıkalyq qural-jabdyqtar jetkilikti bolsa, onda naýqastan derttiń I-II ósý satysynda tabylýǵa múmkinshilik týar edi. О́kinishke oraı, mamandardyń jetispe­ý­shi­li­ginen, dárigerlik bilimniń jetkilik­sizdiginen (sebebi, olardy daıarlaıtyn kýrs­tar nemese kafedralar joq), dıag­nos­tı­kalyq aspap­tardyń kemdiginen biz búginde derttiń alǵashqy ósý satysyn anyqtaı almaı otyrmyz. Al syrqattyń I-shi ósý dá­rejesin tabý op-ońaı. Sebebi, áıeldiń omy­raýy – adamnyń syrtqy múshesi. Ol kóz­ge kórinip, qolmen syıpaýǵa keledi. De­mek, aýrý alǵashqy satysynda anyq­talǵan jaǵ­daıda em tıimdi júredi, ıaǵnı naýqas adam­nyń ómiri 90-95 paıyzǵa jýyq saqtalady. Elimizde jyl saıyn 3 myńnan astam áıel sút bezderiniń qaterli isigimen birinshi ret esepke alynady. Jyl saıyn derttiń ósý jyldamdyǵy 5 + 7 paıyz bolatyn­dyǵyn eskersek, onda elimizde qaterli isiktiń sany sonshalyqty shapshań óspese de, kóbeıe túsýde. Qazaqstan Respýblı­kasyndaǵy densaýlyq saqtaý isin jańartý men damytýdyń 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarla­masy aıasynda 2008 jyldan bastap sút bezderi qaterli isigin erterek anyqtaý, sondaı-aq Eýropa elderindegi sııaqty qaterli isiktiń ólim kór­setkishin azaıtý maqsatynda úsh jyldyq mam­­mografııalyq skrınıng ótkizý qolǵa alyn­dy. Búginde sol skrınıngtiń ótkizilgenine eki jyldan astam ýaqyt ótti. Qazirgi tańda respýb­lıkada aýrýdy erte anyqtaý baǵdarlamasyna sáıkes elimiz boıynsha mamandar daıyndalyp, 100-den astam mammo­graf apparaty satyp alyndy. Sonyń nátıjesinde barlyq oblys, qalada 40-59 jas aralyǵyndaǵy áıelder mammo­grafııalyq tekserýden ótti. Osy ara­lyq­ta elimizde 700 myńǵa jýyq áıel tekserilip, olardyń arasynan 1066 sút bezderiniń qaterli isigi tabylǵan. Bir qýanarlyǵy, sol myńnan astam áıeldiń 70 paıyzynda qaterli isik alǵashqy satysynda anyqtalǵan. Demek, naýqastyń ol aýrýdan aıyǵyp ketýine tolyq negiz bar degen sóz. – Osy ótkizilip jatqan skrınıng ǵalymdarǵa, mamandarǵa ne berdi? – Kóp nárse berdi. Sonyń biri skrınıng aıasynda dáriger mamandardyń biliktiligin arttyrý maqsatynda Almatyda Qazaqtyń onkologııalyq ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń uıymdastyrýymen sút bezderiniń qaterli isigin anyqtaý jáne emdeýge qatysty ǵylymı-tájirıbelik semınar, konferensııa, sheberlik-klastar ótti. Qýanyshtysy, mundaı tálimdik-tájirıbelik bilim úrdisterin ótkizýdi ıns­tı­týttyń dástúrge aınal­dyrǵanyn tilge tıek ete keteıin. Sonyń negizinde keıingi on-on bes jyl ishinde onkologııa salasynda shetel maman­da­rymen jıi-jıi baılanys jasap turamyz. Oǵan uıytqy bolǵan bilikti hırýrg-maman, Qazaqtyń onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, Reseı medısına ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Jetkergen Arzy­qulovtyń úlken eńbegin atap ótkim keledi. Ol kisiniń kelýimen jáne onyń uıym­dastyrýshylyq qabiletiniń nátıejesinde qazir ınstıtýtta ǵylymı qyzmetkerler úsh tilde (aǵylshyn, orys, qazaqsha) emin-erkin baıandama jasaýǵa qol jetkizdi. Shetel mamandarynyń úzdik degen ǵylymı eńbekterin praktıkaǵa engizip, tájirıbe almasýda. Bıylǵy kúzde onkologııa ınstıtýtyna 50 jyl tolmaq. Soǵan oraı shetel ǵalymdarynyń qatysýy­men aýqymdy ǵylymı-praktıkalyq kon­ferensııa ótkizý josparlanýda. Ins­tıtýttyń jańa ómiri – dástúri bastaldy desem, qatelespeımin. Qazir 50 jyl ishinde ómiri jasalmaǵan kúrdeli hırýrgııalyq operasııalar júzege asýda. Iá, bul mekeme men úshin de, men sııaqty Qazaqstannyń barlyq onkolog, radıologtary úshin de ǵylymı-praktıkalyq úlken qarashańyraq. О́zim ıns­tıtýtty bitire salysymen dári­gerlik eńbek jolymdy, ǵylymı qadamymdy atalmysh mekemeden bastadym. Sondyqtan da, bul jer maǵan ár ýaqytta júregime ystyq. Sút bezi ragyn emdeıtin bólimshe tek qana bul jerde ǵana emes, taǵy da basqa biren-saran aýrýha­na­larda (Qa­zaq­stan boıynsha) uıymdas­tyrylǵan. Bul jo­ǵa­ryda aıtyp ketken kemshilikterdiń biri. Ár jerden jer oshaq qaza bergenshe, bir jer­den úlken ǵylymı- praktıkalyq orta­lyq – oshaq qazyp, ot jaqqanǵa ne jetsin... – Siz kezinde jıyrma jyldaı sút bezderi aýrýlaryn zertteıtin, emdeıtin respýb­lıkalyq ǵylymı-praktıkalyq mammologııa ortalyǵyn basqardyńyz emes pe? Estýimshe, ol ortalyq qazir jabylǵan... Maman-dárigerler, emdeý oryndary jetispeı jatqanda buny qalaı túsinýge bolady? – Ras, 1988-2005 jyldar aralyǵynda bizdiń ýnıversıtet janynda respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq mammologııa ortalyǵy jumys istedi. Ortalyqtyń ashylý sebebi, elimizdegi sút bezderiniń qaterli isigi jyl ótken saıyn kóbeıip, aýrý sany arta túsýinen edi. Máselen, 1986 jyldary bul kesel áıelder aǵzasyndaǵy barlyq qaterli isiktiń aldyna shyǵyp, ár 100 myń áıelge shaqqanda 25-30-ǵa jetti (qazir bul dert áıel aǵzasynda jıiligi jóninen eń birinshi oryndy alyp tur). Jalǵyz ǵana bul dert emes, sonymen qatar bezdegi fýnksıonaldy aýrýlar, neshe túrli kemistikter – aýytqýlar jáne qabyný úrdisteri de tym kóbeıip ketti. Ásirese, jas analarda, sonymen qatar er azamattarda da, olardyń keýde bezderindegi isik aýrýlary jıi kezdesti. Halyq arasynda emshektiń aqaý­lyǵy, kemistigi, aýytqýlyǵy jıi baıqaldy (bulardyń kóbisi esh jerde tirkelmeıdi, ári emdelinbeıdi jáne olar bizdiń ulttyń arasynda kóbirek). Mine, osylardyń bárin eskere otyryp, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi óziniń arnaıy buıryǵymen medısınalyq ortalyq ashýdy qajet dep tapqan. Muny osylaı sheshken sol kezdegi Densaýlyq saqtaý mınıstri V.Devıatko edi. Ortalyq 1988 jyly ashylyp, klınıkalyq bazasy Almaty qalalyq onkodıspanserde ornalasty. Ashylǵanda 60 tósek bolǵanmen, keıinnen 40 tósekke kemidi. Sol on eki jyl ishindegi jetistigimizge kelsek, ǵylymı-prak­tıkalyq jumystardyń jáne tıimdi dárigerlik sharalardyń nátıjesinde sút bezi ragynyń Qazaq­standaǵy taralý, ósip-óný erekshelik­terin anyqtaýda biraz jetistikterge qol jetkizdik. Sóıtip, qaterli isiktiń jas, ult erekshe­lik­terinde aıyrmashylyq bar eken­digin dál anyqtadyq. Tipti, qazaq áıelderi úshin basqasha emdeý, anyqtaý tásilderin de oılap shyǵardyq. Jańa patogenezdik tásilmen isik aýrýynyń alǵashqy satylaryn anyqtaýǵa bolatyndyǵyn dáleldedik. Bizdiń jańadan oılap shyǵarǵan dıagnostıkalyq jáne emdeý tásilderimiz (12 patent jáne patentaldy jumystar), sharalarymyz bizge deıingi álemdik eń jaqsy kórsetkishterdi 4-5 ese ulǵaıtty, qaterli isikti emdegennen keıin bes-on jyldyq ómir súrgen­derdiń sany 30-35 paıyzǵa kóterildi. Orta­ly­ǵymyz Orta Azııa boıynsha tuńǵysh uıym­das­tyrylsa, bizden keıin Tashkentte ashyldy. Qazir barlyq TMD elderinde mundaı orta­lyq­tar jumys jasaýda. Ásirese, Sankt-Peterbýrg, Máskeýdegi ortalyqtarmen negizgi ǵylymı-prak­tıkalyq maqsattarymyz birdeı edi. Ortalyq 15-ten astam ǵylymı eńbekter jınaǵyn shyǵardy, 10-12 oqýlyq jáne 8 oqý-ádistemelik nusqaý, 5 kópshilikke arnalǵan sanıtarlyq-úgit nasıhat quraldaryn qurastyrdy, 200-ge jýyq ǵylymı maqala jaryq kórip, birneshe kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵaldy. Al ortalyqtyń jumysyndaǵy eń basty kemshilik – onyń klınıkalyq bólim­sheleriniń ár jerde, jeke dara adamdardyń basqarýynda bolýy. Osyny eskerip, mınıstrlik 1995 jyly ekinshi ret tolyq­tyrylǵan arnaıy buıryq shyǵardy. Onda klınıkalyq bólimsheler bir jerde, bir adamnyń basqarýymen júrgizilsin jáne medısınalyq kadr-mamandar daıarlaý baǵdarlamasy birkelki júıege keltirilsin delindi. О́kinishke oraı, buıryq qaǵaz jú­zinde qaldy, densaýlyq saqtaý mekeme­leri ol buıryqty kózge de ilmedi. Respýb­lı­kalyq mammologııa ortalyǵy ózindik ujym retinde zańdy (qaǵaz júzinde emes) mártebe almaı, 2005 jyly aqyry qysqaryp tyndy. – Qazir sút bezi qaterli isigi jaıynda áńgime qozǵalǵanda názikjandylardy úreı bılep, qorqynysh paıda bolary haq. Maman retinde aıtyńyzshy, osy sút beziniń ragy neden bastalady, qalaı paıda bolady? – Áıelderde sút bezi qaterli isigi – jıi kezdesetin, ári ómirge qaýip týǵyzatyn syrqat. Derttiń tikeleı paıda bolý sebep­teri óte kóp. Olardy negizinen úsh topqa bólip qaraýǵa bolady. Birinshiden, áıel aǵzasynyń negizgi qyzmetteri: etekkir­diń, jynystyq qatynas erejeleriniń buzylýy, bala kóterý, bosaný, emizý, ekiqabatty­lyqtan saqtaný sharalarynyń ózgerýi. Osylardyń qabattasyp kelýi tym qaýipti, ásirese, emshektegi sút óndirý, shyǵarý úrdisteriniń aýytqýlyǵy óte zııan. Ekinshiden, isik aýrýynda tuqym qýalaýshy­lyqtyń róli bar. Bul faktor 15-20 paıyz jaǵdaıynda oryn alady. Úshinshiden, aǵzada túrli aýrýlardyń aldyn ala nemese qabattasyp kelýi, ásirese, jynys, búırek ústi, qalqan, mıshyq bezderiniń syr­qattary erekshe áser etedi. Sút bezderindegi rak aýrýy kóbine gınekologııalyq aýrýlarmen birge (30-40 paıyz) júredi. Sonymen qatar baýyr, júrek jáne zat almasý úrdisteriniń (semizdik, qant aýrýy) buzylýy da dertke negiz bolady. Qazirgi tanda omyraýdyń qaterli isigi jyl saıyn damylsyz ósip keledi. Onyń ishinde jastardyń (30-ǵa deıingiler) jıi aýrýy ǵylymda dáleldenip otyr. Olardyń kópshiligi qalalyq jerde. Al, aýyldaǵylar bir jarym ese sırek aýyrady. Derttiń zymııandyǵy sol, ol adamdy eshýaqytta mazalamaıdy. Aýrý adam ózin saý adamdaı sezinedi. Qolmen sıpaǵanda ǵana tánnen aýyrmaıtyn bir qatty túıin ǵana bilinýi múmkin. Sondyqtan bolar, aýyrǵan­dardyń kópshiligi kezdeısoq jaǵdaıda ǵana ózderinen túıin taýyp, mamandarǵa kórinbeı óz betterinshe emdeýge tyrysady nemese janǵa batpaǵan soń dáriger-mamandarǵa tez arada barmaı, ýaqyt ótkizip alyp jatady. Áıeldiń omyraýy – syrtqy múshe, mundaǵy rak aýrýynyń asqynýyna jol berý – úlken qa­telik. Eger dert III- IV ósý dáreje­sinde anyqtalynsa, onda ol onkologııalyq aýrýlarǵa qarsy uıymdas­tyrylǵan jumystyń pármen­sizdigin kórsetse kerek. – Menińshe, naýqas áıelderdiń dárigerge kórinbeýiniń bir syry – bul máseleniń tek pyshaq tıgizý, operasııa jasaý turǵysynda ǵana sheshiletindiginen ǵana bolar. Máselen, óz basym solaı oılaımyn... – Iá, saýalyńyz óte oryndy jáne shyndyq. Meniń kóp jylǵy ǵylymı-praktıkalyq tájirıbemde áıelderdiń orynsyz qorqatynyn baıqadym. Jalpy, bul jóninen áıelderdi úsh topqa bólýge bolady: birinshisi, kezdeısoq túıinge mán bermeıdi, ózderin aýrýmyn dep sanamaıdy, sóıtip, eshkimge kórinbeıdi, ózderine “tájirıbe” jasaǵandaı júre beredi. Tek túıinniń kólemi óskende nemese dert sezile bastaǵanda ǵana mamanǵa barady. Sóıtip, dertti asqyndyryp alady. Ekinshisi, áıelder kúıgelektenip, joq nárseni bar kórip, asyra silteýshilikke ushyraıdy. Bulardyń júıke júıeleri ábden tozǵandar. Dárigerden dáriger izdep, ár adamnyń aıtqanyn maqul kórip, neshe túrli em qoldanady (ýqalaıdy, qyzdyrady, ıne saldyrady, eks­trasens, molda, baqsy­lardyń aıtqanyn buljytpaı oryndaıdy). Dáriger mamanǵa ábden qajyǵan kezde kórinedi. Úshinshisi, árıne, ókinishke oraı, az kezdesedi, degenmen, bular ózderin únemi qadaǵalap, tekserip otyratyndar. Tabylǵan túıinniń tabıǵatyn ajyratý úshin maman dárigerdiń aqyl-keńesin tyńdaıdy. Bularda dert asqynbaıdy, emdeý nátıjeleri óte joǵary bolady. Pyshaqtan barlyq jaǵdaıda qorqýǵa bolmaıdy, árıne, dert asqynsa onda pyshaq óte zııandyq jasaıdy. Pyshaqtyń paıdaly, zııandy jaqtaryn tek joǵary bilimdi, bilikti, tájirıbesi mol kásibı maman ǵana sheshe alady. Keıde kishkentaı túıindi alý – dıagnostıkalyq ta, emdeý tásilderin de qajet etýi múmkin. Neǵurlym isik kózi kishkentaı bolǵan saıyn solǵurlym emdeý joldary ári jeńil, ári paıymdy ekenin únemi esten shyǵarmaǵan jón. Meniń elý jylǵa jýyq tájirıbemde alty áıel ózderindegi rak aýrýyn bilip, asylyp óldi. Al teksere kelgende bireýiniki jáı – sút beziniń isikaldy aýrýy (mastopatııa) ǵana bolǵan. Elýge jýyq er azamattyń keýdesine operasııa jasaýǵa týra keldi, onyń ishinde qaterlisi de, qatersizi de kezdesti. – О́zińiz basqaratyn kýrs jaıynda aıta ketseńiz… – Jyl saıyn ýnıversıtettiń emdeý fakýltetiniń 5-shi kýrs stýdentteri kelip, bilim alady. Oqý qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde júredi. Keıingi eki-úsh jyl aralyǵynda isik aýrýlarynyń memlekettik tilde eki tomdyq oqýlyǵyn shyǵardyq. Osyndaı oryssha-qazaqsha 250-300 bettik mammologııadan oqýlyq jaryq kórdi. Onkologııadan dárister jınaǵy bas­pa­hanadan shyǵýǵa daıyn tur. Mam­mologııadan dárigerlik qatelikter týraly 240 bettik ǵylymı-praktıkalyq tájirıbem jyl aıaǵyna deıin jaryq kórmek. Bıyl isik aýrýlarynyń eki tomdyq oqýlyǵy Densaýlyq saqtaý mı­nıstrliginiń arnaıy grantyn jeńip aldy. Jyl saıyn oqý ádistemelik quraldar, baǵdarlamalar qazirgi zamanaýı talaptarǵa sáıkes ja­ńar­tylyp, tolyqtyrylyp turady. Kýrs oqytý­shylary buqaralyq aqparat qural­darynda nasıhat jumystarymen aınalasady. Meniń ózim jyl saıyn sút beziniń qaterli isikterinen saqtaný, emdeý joldary jaıynda 5-6 ret tele-radıo, efırge shyǵyp turamyn. Arnaıy kafedra qazirgi tańda esh jerde joq. – Qazir qyzdardyń omyraýlary óspeı qalyp nemese olardyń qalyptan tys úlkeıip ketýi sııaqty aqaý, kemistikter baıqalady dedińiz. Olarǵa ne kómekterińiz bar? – Búginde bizdiń tájirıbede bez ulpa­la­rynyń kólemi birkelki bolmaı, bireýi kishireıip, bireýi úlkeıgendigi baıqalyp júr. Tipti, 18-20-daǵy qyz balada sút beziniń bolmaýy nemese kóleminiń tym kishireıip ketýi – jas adamǵa úlken kemistik. Bul – psıhıkalyq kúızeliske ákelip soǵatyn faktor. Biz buryn baıqamappyz, qazir jastar arasynda bul aqaýlyq kóbeıýde. Al jas áıeldiń rak aýrýynan keıin tóste anarynyń bolmaýy ony qatty kúızeltedi, erte qartaıtady, múgedektikke, otbasynyń ajyraýyna jol ashady. Erkek adamdardyń, kerisinshe, keýde beziniń ulǵaıyp, tipti olarda rak aýrýynyń bolýy – qazir sırek qubylys emes. Bulardy emdeý, anyqtaý ózindik erekshelikterdi talap etedi, sebebi áıelderge qaraǵanda bul jynys múshelerinde kóp aıyrmashylyqtar, erekshelekter bar. Jasandy anar jasaý, sút bezderin qoldan ulǵaıtý nemese onyń kólemin kemitý sııaqty hırýrgııalyq tásilder keńinen paıdalanylýda, bulardyń kóbisi jańa tásilder. Máselen, bizdiń elimizde emshek sylynǵannan keıin (rak aýrýynda) daıar jasandy emshek músinin (protez) ornatý, qazir Qaraǵandyda, Qazaqtyń onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty men QR Prezıdenti janyndaǵy Is basqarmasynyń ortalyq klınıkalyq aýrýhanasynda keńinen qoldanylady. Bul jańa tásil áıeldiń psıhologııalyq kúızelisin anaǵurlym kemitýge qyzmet etip, naýqastyń uzaq, qolaıly ómir súrýine jaǵdaı jasaıdy. – Músinniń qansha turatynyn bilýge bola ma? – Músin bizde de, Reseıde de shyq­paıdy, tek shetelden alynady. Músinniń ózi 500, ony salý 200-300 dollar shamasynda. – Ásker Esenqululy, sóz bolyp otyrǵan qaterli keseldiń aldyn alý, ıaǵnı boldyrmaý úshin qaryndastaryńyzǵa, kelinderińizge, qyzdaryńyzǵa ǵalym, tájirıbeli maman retinde qandaı keńes beresiz? – Aldymen áıel-ananyń ózine tán fýnk­sııa­lary buzylmaýy kerek. Qazirgi kezde birinshi profılaktıkalyq júıeden, ekinshi profılaktıkalyq, ıaǵnı dertti qozdyratyn, ony údetetin sebeptermen kúres tásilderi óte nátıjeli keledi. Biz bulardy tereń zerttep, buǵan kózimizdi naqty jetkizdik. Aǵzany álsiretpeý, onyń tózimdiligin, aýrýmen kúresý qabiletin jattyqtyrý, jetildirý – óte mańyzdy shara ekenin umytpaǵan jón. Dertten saqtanýdyń negizgi bir joly – músheniń qyzmetin buzbaý, ıaǵnı jasandy túsikten qashý, bala súıip, ony uzaq merzim ishinde emizý. Bul umytylyp bara jatqan halqymyzdyń ejelgi saltyn qaıtadan jańǵyrtý – ultymyzdyń sanyn da, sapasyn da jaqsartýǵa, ári ana densaýlyǵyna tikeleı paıdaly yqpalyn tıgizeri sózsiz. Sondyqtan, boıjetken qyzdarymyz ýaqytynda turmysqa shyǵyp, tabıǵattyń zańy - urpaq súıýdi zańdastyrý qajet. Sosyn balany ıip emizgeni abzal. Bolmasa ol súttiń sapasyn ózgertedi. Máselen, Quranda balany úsh jasqa deıin emizý kerek dep jazylǵan, al biz bir jarym jasqa deıin emshekten shyǵarmaýdy usynamyz. Ekinshiden, ýaqyty jetkende sýaltý máselesine úlken mán berilmeıdi. О́ıtkeni, sút qalǵan omyraýdyń arty kıstozdy mastopatııaǵa aınalady. Qazir emshek emizgen áıelderdiń ekeýiniń biri osy syrqatpen aýyrady. Al onyń arty qaterli isikke aparady, sebebi, balany emshekten shyǵarý taban astynda bolyp, saýyp tastalynbaıdy jáne ol syrttaı qatty qysyp baılanbaıdy, úshinshiden, jynys­tyq qaty­nas­ty únemi úzbeı, bala kóterýden uzaq ýaqyt saq­tanbaý kerek, etek kir fýnksııasynyń buzylmaýyn qadaǵalaǵan jón. Ásirese, jas qyzdardyń ashyq-shashyq júrýi emshek úrpisin ishke kirgizip jiberedi, al bul jaǵdaı keıin turmysqa shyǵyp, bala emizýdi qıyndatady, buzady. Mine, osy saqtanýlardy buljytpaı oryndaǵan jaǵdaıda ǵana emshek aýrýy múldem bolmaıdy. – Osy bir adamǵa tajal oǵyn egetin keseldi azaıtýǵa qatysty qandaı usynystar aıtqan bolar edińiz? – Qazirgi tańda dertti boldyrmaý úshin, eń aldymen saqtaný sharalaryn tolyq júrgize almaı otyrmyz. Degenmen, bolǵan dertti asqyndyrmaýǵa tolyq múmkindik bar. Ol áıelderge jáne medısına qyzmet­erlerine tikeleı baılanysty. Sonda áıelder ne isteý kerek deısiz ǵoı? Ol qarapaıym ǵana tásil – áıelder aı saıyn omyraý­laryn tehnıkalyq turǵydan tııanaqty, úzbeı, durys sıpap otyrýy kerek. Eger túıin tabylǵan jaǵdaıda onyń tabıǵatyn anyqtaý úshin tez arada, mindetti túrde, maman dárigerlerge kórinip, tekserilýi qajet. Ekinshiden, medısına qyzmet­kerlerine baılanysty dedik qoı, ol – ne? Birinshiden, bilimdi, bilikti mamandar, mammologtar sanyn kóbeıtý. О́ıtkeni, qazirgi tańda respýblıkada arnaýly mamandar jetkiliksiz. Ol úshin budan on bes jyl burynǵy joǵaryda aıtylǵan mınıstrliktiń №94 (27.02.1995) buıryǵyn qaıtadan jańartyp, oryndalýyn qamtamasyz etý. Iаǵnı, Qazaqstandaǵy 6 medısınalyq joǵary oqý orny men respýblıkalyq dárigerlerdiń bilimin jetildirý ınstıtýtynda mammologııa kafedrasyn nemese kýrsyn ashýdy qolǵa alý. Sodan keıin halyqtyń qorqy­nyshyn, kúızelisin tómendetý maq­sa­tynda medısına qyzmetkerleri, ásirese, maman-dárigerler jurtshylyq arasynda jıi sanı­tar­lyq-profılaktıkalyq úgit-nasıhat ju­mystaryn belsendi júrgizýleri qajet. Eger biz óz ultymyzdyń genefonyn jaq­sart­qy­myz jáne ony odan ári damytqymyz kelse, onda biz ana sú­tiniń bıologııalyq qasıetterin tereń zert­te­genimiz abzal. Ol úshin jeke dara mam­mologııalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyq qajet. Sondaı-aq, iri qalalarda, perzenthana nemese áıelder konsýl­tasııasy janynan ba, ana sútinen donorlyq pýnkt uıymdastyrylýy kerek. Áńgimelesken  Gúlzeınep SÁDIRQYZY.