Búgingi abaıtanýdyń keleli máseleleri haqynda birer sóz
Uly Abaıdyń 150 jyldyq toıy álemdik deńgeıde dúrkirep ótkenine, mine, 15 jyl boldy. Búgingi abaıtaný ǵylymynyń ósip-órkendeýi oıdaǵydaı ma? О́tken ǵasyr tájirıbesi aıqyndap bergendeı, Abaı - qazaqtyń shynaıy kıesi, aqylshy ustazy. Jalpy Abaıdyń esimin nasıhattaýdan, ulyqtaýdan kende emespiz. Biraq, uly ustazymyzdyń oıshyldyq murasyn tereńdep zerttedik pe, ulylyǵyn kúlli álemge pash ete aldyq pa? Bul baǵyttaǵy ǵylymdyq jumystar qarqyn aldy deýge áli erterek.
Bizdińshe, búgingi abaıtaný ǵylymy aldynda turǵan keleli máseleler mynaý: aqynnyń oıshyldyq murasyn jańasha kózqaraspen tereń zertteý, zerdeleý; zertteýdiń nátıjelerin halyq ıgiligine – rýhyn saýyqtyrýǵa, rýhanı-mádenı dástúrlerin jandandyrýǵa pármendi paıdalaný; hakim Abaı ashqan jańalyqtardy álemge pash etý, tanytý.
Birinshi máselege ǵana toqtalaıyq, qalǵan ekeýi sonyń saldarlary ǵana.
Keńestik dáýirde abaıtaný – ǵulama ǵalym, uly sýretker Muhtar Áýezovtiń jankeshtiligi arqasynda irgeli ǵylym salasy bolyp qalyptasty. Abaıtanýshy ǵalymdardyń úlken shoǵyry jemisti eńbek etti. Abaıdyń aqyndyq jáne aǵartýshylyq qyzmeti joǵarǵy deńgeıde zertteldi hám meılinshe keńinen nasıhattaldy. Jalǵyz, biraq zor olqylyq – monoıdeologııa Abaıdyń oıshyldyq murasyna esikti tars japty. Oıshyldyń Shyǵysqa qatysy men dinı tanymdary jabýly qazan astynda qalyp kelgendigin dáleldep jatýdyń qajeti shamaly.
Bir sózben aıtqanda, HH ǵasyrda bolǵan qazaq halqynyń órkesh-órkesh tarıhy men taǵdyryn abaıtaný ǵylymy birge bólisip keledi.
Qazir oı erkindigi zamany. Dinı sananyń damýy men tolysýyn tejegen, qıyndatqan saıası-tarıhı ahýal kelmeske ketti. Olaı bolsa: “Qazirgi abaıtanýǵa kedergi nede, dál qazirgi basty másele qaısy?” degen suraqtyń týýy zańdy.
Bireý biledi, bireý bilmeıdi, qarasózderdiń Abaı jınaqtarynda jarııalanyp júrgen rettiligi men Abaıdyń ózi kózi tirisinde qoıǵan rettilik sáıkes emes. Qazaq memlekettik arhıv qorynda saqtalǵan Múrseıit Bikeulynyń kóshirme qoljazbalarynda (olar - túpnusqa bolyp esepteledi) ǵaqlııa sózderdiń nómirlenýi basqasha.
Eger “Abaı joly” epopeıasy taraýlarynyń oryndary aýysyp ketse she?! Onda oqyrman oqıǵalardyń jelisin de, keıipkerlerdiń is-áreketterin de túsine almaı basyn qatyrar edi ǵoı. Qarasózderdiń bastapqy rettiligi saqtalmaı, oryndary aýysyp ketýi de jaqsylyq emes. Biraq ǵaqlııa murada mundaı qıǵashtyq bir qaraǵannan kózge túspeıdi, kórkem shyǵarmadaǵydaı “menmundalap” turmaıdy.
Qoryta aıtqanda, búgingi basty másele – Abaı qarasózderiniń ret sanyn bastapqy qalpyna keltirýge tirelip otyr. Bul Abaıdyń oıshyldyq evolıýsııasy saty-satysyn tanyp-bilýge kedergi keltirip otyrǵan eleýli olqylyq ekendigi kúmánsiz.
Osy paıym dáleline mysaldar alaıyq. “Sokrat hakimniń sózi” degen shyǵarmasynan (qazirgishe 27-sóz) Abaıdyń Sokrat, Platon, Arıstoteldiń eńbekterimen tanys bolǵanyn kóremiz. Shyǵarmada soqyr aqyn Gomerdiń, tragedııa janrynyń sheberi Sofokl jáne Zevksıs degen sýretshi ónerpazdyń attary da atalady. Másele sonda, bul Abaıdyń qalyń eli qazaǵyna arnap jazǵan “Ǵaqlııa” kitabyn aıaqtaǵan soń jazǵan týyndysy. Qazirgi kúni ol “arpa ishinde bir bıdaı” sııaqtanyp, ult taqyrybyna arnalǵan ǵaqlııa sózderdiń arasynda júr.
“Sokrat hakimniń sózi” bólek jazylǵan týyndy deýimizge dálelderimiz qaısy? Birinshiden, týyndy Múrseıittiń úsh qoljazbasynda da nómirlenbegen, tól ataýy bar. Ekinshiden, “Sokrat hakimniń sózi” eńbeginde oryn alǵan: “Bul ǵalamdy kórdiń, ólsheýine aqylyń jetpeıdi, kelisti kórimdigine hám qandaı la-ıyqty jarastyqty zakonimen jaratylyp, onyń eshbir buzylmaıtuǵynyn kóresiń” nemese munyń bári “adam balasyn artyq kórip, qamyn áýelden Allanyń ózi oılap jasaǵanyna da dálelder emes pe? Endi adam balasynyń qulshylyq qylmaqqa qaryzdar ekeni maǵlum bolmaı ma?” degen paıymdaýlar men 38-shi sózde dáıektelgen oılar ózara qabysa tabysady.
Bular, bizdińshe, “Sokrattyń sózi” 1898 jyly shamasynda, ıaǵnı Abaıdyń oıshyldyq zor asý – 38-shi qarasózine kiriser qarsańynda jazylǵandyǵyn bekitetin salmaqty faktiler.
Endi 27-qarasóz sııaqty “adasyp” qalǵan 38-shi qarasózge keleıik. Onyń mazmuny jáne jazylý ýaqyty basqa qarasózderden múlde bólek. Abaıdyń ózi qazaq qoǵamyna arnaǵan qarasózder toptamasyn “Ǵaqlııa” dese, al kúlli adamzatqa ortaq problemalarǵa baǵyttalǵan 38-shi sózdi “Ǵaqlıat-tasdıqat” dep daralap ataǵan bolatyn. Atalmysh shyǵarma á bastan jalpy qarasózderden bólek kóshirilip otyrdy. Muhań bylaısha derek beredi: “Otyz segizinshi sóz – “Ǵaqlıat-tasdıqatty” burynǵy barlyq qoljazbalarynda bólinip júrgen retimen jalpy qarasózderden bólekshe atadyq” (Abaı Qunanbaıuly. Monografııalyq zertteý. – Almaty: 1995.).
38-sózdiń ereksheligi – bir ultqa, qala berdi musylman álemine emes, búkil adamzatqa arnalǵan shyǵarma dep abaıtanýshy ǵalymdar biraýyzdan bekitedi.
Sonymen, aldaǵy shyǵatyn jınaqtarda Abaıdyń “Sokrat hakimniń sózi” atty ǵaqlııasyn, ásirese “Ǵaqlıat-tasdıqat” traktatyn qazirgideı ózge qarasózderdiń arasynda emes, ózderiniń tól atymen bólektep jarııalaıtyn ýaqyt jetti.
“1897 jylǵa sheıin, – dep jazady M.Áýezov, – Abaı el sózi men el jumysynan shyǵa almaı qoıǵanda, kóbinese ádil bılikpen tynyshtyq ornatyp, tym bolmasa daý-shardy toqtatarmyn degen úmitte bolǵan” (sonda, 68-bet). Sonymen birge, 1895-98 jyldar danyshpan oıshyldyq evolıýsııasynyń sony satysyna kóterildi. Muhań bul týraly qysqa ǵana tujyrady: “Abaı jaratylys máselesinde... bar nárseniń tetigi – oı degenge keledi” (sonda, 160-bet).
Abaı bul aralyqta atalǵan grek oıshyldaryn ǵana emes, musylmandyq Shyǵys ǵulamalary eńbekterin de qadaǵalap oqyp, teksergen bolatyn. Sonan soń ǵana 38-shi sózge, ıaǵnı “Ǵaqlıat-tasdıqat” (arabtyń “tasdıq” sózi qazaqsha – “shyndyqty tanytý” degen maǵynany bildiredi) atty danalyq traktatyna kirisedi. Onyń mazmunyna 1902 jyly jazylǵan “Allanyń ózi de ras, sózi de ras” óleńiniń mazmuny sabaqtas kelýi teginnen emes. Ol – 1898-1902 jyldar arasynda jazylǵan sarqyndy shyǵarma. Muny rastaıtyn maǵlumattar estelikterde saqtalǵan. Abaıdyń dos shákirti Kókbaıdyń aıtqany mynaý: “Abaıdyń jalpy dinı ósıetteri men dinı pikirleri qara sóziniń ishindegi “Ǵaqlıat-tasdıqat” degen sózinde tolyq aıtylǵan. Árqashan aýyzsha aıtatyn ýaǵyz nasıhattary bolsyn, óleńmen úgit qylyp aıtatyn adamshylyq joly, qudaıshylyq joly bolsyn - barlyǵy da sol sózine jınalyp kelip, qorytylǵan” (Kókbaıdyń aıtqandary. Estelik // “Abaı” jýrnaly. – 1992. -№ 1.).
Abaıdyń bel balasy Turaǵul M.Áýezovtiń suraýymen jazǵan óziniń “Ákem Abaı týraly” degen belgili esteliginde bylaı dep málimdeıdi: “Alla degen sóz jeńil” degen óleńdi, “О́lse óler tabıǵat, adam ólmes” degen óleńdi, “Allanyń ózi de ras, sózi de ras” degen óleńdi ákem óziniń qara sózben jazǵan “Tasdıq” (“Ǵaqlıat-tasdıqattyń” qysqasha atalýy – A.O.) dep ataǵan eńbegine qaraı óleń qylǵan”.
Kókbaı, Turaǵul bizge 38-shi sóz, tól atymen aıtqanda “Ǵaqlıat-tasdıqat” – Abaıdyń ǵaqlııa murasynyń sońy, qorytyndy eńbegi ekenin jetkizip otyr. Shyǵarma Abaı shyǵarmashylyǵynyń shyńy ekeni ǵylymdyq jolymen de esh qıyndyqsyz dáleldenedi. Biraq, qazirgi ret sany boıynsha “Ǵaqlıat-tasdıqat” 1895-96 jyldar shamasynda jazylǵan shyǵarma retinde qabyldanýda. Bul qalyń oqyrman qaýymdy adastyrý emeı ne. Osylaısha Abaıdyń oıshyldyq saty-satysyn anyqtaýǵa da jol jabylyp otyr.
Joǵaryda keltirilgen mysal-dáıekterden shyǵar qorytyndy: qarasózder Múrseıit qoljazbasyna sáıkes ózderiniń oryn-oryndaryn qaıtadan tabýǵa tıisti. Ásirese, 38-shi qarasózdiń tól ataýyn qaıtarý jáne jazylý ýaqytyn naqtyly kórsetý kezek kúttirmeıtin ótkir másele. Abaıdyń álem oıy alyby ekenin tanytý qajettigi osyny talap etýde.
Osy tusta oqyrmannyń kóńil túkpirinde: “Qarasózderdiń ret sany qashannan jáne nelikten ózgeriske túsken” degen suraqtyń týýy zańdy. Birden basyn ashyp aıtaıyq, bul Abaıdyń din týraly shyǵarmalaryn ıdeologııa saqshylarynan búrkemeleýdiń, jasyrýdyń amaly-tuǵyn. 1933 jyly Qyzylorda qalasynda Abaıdyń tuńǵysh tolyq jınaǵy basylyp shyqty. “Qarasózder” dep atalatyn prozalyq shyǵarmalary alǵash ret osy jınaqta jaryq kórdi. Joǵaryda Abaıdyń eki prozalyq kitaby (qoljazba túrinde) boldy: biri - 40 qarasózden quralǵan “Ǵaqlııa” kitaby (1891-1897 jyldar aralyǵynda jazylǵan), ekinshisi – “Ǵaqlıat-tasdıqat” degen kitap (ol 1898-1902 jj. jazyldy) dedik. “Ǵaqlııa” ishinde ateızmdi joqqa shyǵaratyn sózder az emes, ásirese Abaıdyń ekinshi kitabyn týra qudaısyzdyqqa qarama-qarsy shyǵarma de de qoı.
Sóıtip, tuńǵysh tolyq jınaqta Abaıdyń eki kitaby biriktirilýine jáne jalpy qarasózderdiń rettik sany ózgertilýine qylyshynan qan tamǵan qaharly ýaqyt “kináli”. 2 mıllıon qazaq alapat asharshylyqtan qy-rylǵan jáne monoıdeologııa ornyqqan tusta Abaıdyń ǵaqlııa murasyn (olardyń ishinde dinge qatystylaryn jańa aıtqandaı aıla-sharǵymen búrkemeleı otyryp) birlese qutqarǵan qos azamat – M.Áýezov pen I.Jansúgirovke qazaq halqy máńgi qaryzdar. Eger sol tar zamanda qarasózder Muhań sııaqty janashyr izdeýshisi bolmaı, jınaqqa enbeı qalsa, olardyń iz-túzsiz joǵalýy ábden múmkin edi.
Ǵulama Muhańnyń basqan izi ańdýda, al búkil ǵumyry saıası qyspaq qursaýynda ótti. 1945 jylǵy basylymda qarasózder rettiligine qajetti túzetýler engizýge jasalǵan talpynys aıaqsyz qaldy. Budan soń qatal ýaqyt bul máselege qaıta oralýǵa záredeı de mursat bergen emes.
Tek táýelsizdik jaǵdaıynda ǵana Abaıdyń ǵaqlııa shyǵarmalaryn ózderiniń tıesili oryndaryna qaıta qoıýǵa múmkindik týyp otyr. Sondyqtan sóz etilgen máselelerdi Muhańa “reforma jasaýshylyq” dep bura tartýǵa eshqandaı da negiz joq.
Búgingi abaıtanýdyń basty máselesi týraly jetkizbek oı-paıymdarymyz osylar. Endigi aıtylmaı qalyp bara jatqan sózimiz eriksiz “áttegen-aı” degizetin keıbir keleńsizdikterge qatysty.
1995 jyly jaryq kórgen Abaıdyń akademııalyq jınaǵynda jańa bastama, tyń derekter barshylyq. Sonymen birge, bir úlken jańsaqtyq oryn alǵanyn aıtý paryzymyz. Ol – atalmysh jınaqta uly aqynnyń tól óleńderi men aýdarmalary sapyrylysyp birge basylǵandyǵy. Sonyń saldarynan jas býyn oqyrman sanasynda “Abaı atamyz óleńderin kóbine orys aqyndaryna, máselen, Pýshkın, Lermontovke eliktep jazǵan eken-aý” degen qate pikir qalyptasýda. Osyny kóre bilgen M.Áýezov bul tásildi aýlaq serpedi. Al, jınaqty shyǵarýshylardyń buǵan kózdi juma qaraǵandary ókinishti-aq.
Aldaǵy ýaqytta Muhań qalyptastyrǵan úlgige qaıta oralyp, Abaıdyń óleńderi men aýdarmalaryn jeke-jeke toptasaq maqul.
1995 jylǵy jınaqta aýdarmalar jaıynda qulash-qulash túsiniktemeler berilgen. Biraq Abaıdyń ǵaqlııa murasy jaıly túsiniktemeler múlde tapshy: 332-343 betterde tek jeke sóılemdegi qatelerdiń túzetilgeni ǵana sóz etiledi.
Sondyqtan jınaqty oqyp shyqqan adamnyń “Azyn-aýlaq óleńderi men aýdarmalary demesek, 1899-1902 jyldar arasynda Abaı atamyz jalpy tynysh ómir súrgen eken-aý” degen oıda qalary sózsiz. Shyndyǵynda hakim Abaı ómiriniń sońǵy kezeńin aqıqatty izdeýge arnap, sol úshin kúsh-qýatyn sarqa jumsaǵan. Biraq bul fakti búgýli qalady.
Máselen, 2009 jyly JZL serııasy boıynsha basylyp shyqqan “Abaı” atty kitaptyń avtory Nıkolaı Anastasev: “1898-1902 jyldary Abaıdyń shyǵarmashylyq qýaty nelikten saıabyrlap, sarqylyp qaldy eken?” degen suraqty týra qabyrǵadan qoıady. Áttegen-aı, demeı kór. Árıne, máskeýlik jazýshyda esh kiná joq. Barlyq derek kózderinde Abaıdyń “Ǵaqlııa” atty eńbegi “1890-98 jyldar aralyǵynda jazylǵan” delingen. Boldy, bitti. Kanekı, “Ǵaqlııa” – Abaıdyń birinshi proza kitaby, ekinshi kitaby “Ǵaqlıat-tasdıqat” (qazir-gishe 38-shi qarasóz) degen derek ǵylymı aınalymda bar ma? Joq. Orys qalamgeri 1898-1902 jyldary Abaı shyǵarmashylyǵynyń shyńy, álemdik ıdeıalar “kómbesi” danalyq traktat dúnıege kelgenin qaıdan bilsin... Eger bilgen bolsa, “álem oı alyby Abaı – uly teolog!” dep dabyl qaǵa ulyqtap, kósile jazar edi-aý.
Sonymen, Abaıdyń “men bir jumbaq adammyn” degen syryn ashýǵa tyń talpynystar jasalǵan joq. Osyǵan qarnyń ashady.
Abaıdyń tárbıesinde ósken Árham Kákitaıuly (1885-1963) bylaı dep esine alady: “Sham jaǵa kirip, shaı iship bolǵan soń úıdegilerdi shyǵaryp jiberip, ońasha qalyp kitap oqýǵa kirisedi. Anda-sanda qaǵazǵa jazyp qoıyp otyrady. Sodan túndegi et piskende 4-5 japyraqtaı et jep, bir tostaǵandaı sorpa ishedi. Keı ýaqyttarda bizdi de óz úıine tósek salǵyzyp berip tórdiń aldyna jatqyzady. Sonda kórgenimiz: Abaı túnde kóp uıyqtamaıdy, shamdy sóndirip, tósekte jatyp qalady da bir saǵattaı ýaqytta shamdy qaıta jaǵyp, kitap oqyp otyrady, ne qaǵaz jazyp otyrady. Azdan keıin shamdy óshirip jatyp qalady, bir ýaqytta shamdy qaıta jaǵyp, kitap oqyp otyrady” (Uly Abaıǵa adaldyq // Árhamnyń esteligi. – Semeı. – 2005.).
Al Abaı men Erkejan báıbisheniń qolynda ósken Ýásılá Maǵaýııaqyzy (1890-1954) bylaısha ústemeleıdi: “Ákem kóbinese tańerteń erte turyp, jazý jazyp, ne kitap oqyp otyrýshy edi. Túnde qonaqtar men úı adamdary jatqan soń ózi jeke otyryp oqıtyn, ne jazatyn, biz ákem yńǵaı hat jazyp otyr ma, bolmasa Quran oqyp otyr ma dep tańdanýshy edik”.
Abaıdyń jaqyn aınalasy uly ómirdiń sońǵy jyldary qalaı ótkeni týraly bizge osylaısha syr shertedi. Abaı ǵylym men aqıqattyń shyńy – Táńirini tanýǵa bar kúshin sarp etken. Shyndyq osy. Ony búgingi urpaqtan jasyryp qalsaq, uly oıshyl rýhyna budan artyq qııanat bola ma?!
“Áttegen-aı”-dyń taǵy biri: sońǵy jyldary Abaıdyń týǵan kúni týraly ekiudaı pikirler aıtylýda. Osylaısha byltyrǵy jyly uly aqynnyń týǵan kúni bir qalanyń ózinde (máselen, Semeı jáne Astana qalalarynda) túrlishe datamen ataldy: bir jerde – 10 tamyzda, endi bir jerde – 23 tamyzda. Nege? Sebebi, keıbir azamattar jyl sanaýdyń “jańasy” jáne “eskisi” delinetin eki stılin ózderi aıyryp almaı turyp, búkil eldi shatastyryp júr.
Hrıstıandyq kúntizbedegi atalmysh stılderdiń adamnyń týǵan kúnine eshqandaı da qatysy joq. О́zińiz de oılańyz, Abaı zamanynda týǵan orys ǵulamalary men aqyn-jazýshylary arasynda kimniń týǵan kúni ózgertildi (ıaǵnı, 13 kún keıinge shegerildi) eken? Mundaı fakti joq. Shirkeýdiń kitabynda týylǵan kúni qalaı kórsetilse, dál sol datany “týǵan kún” dep tastaı ǵyp ustaıdy. Sonda deımin-aý, jańa stıl tek Abaı, Shákárimniń týǵan kúnine ǵana qatysty ma? Kúntizbe reformasyna ilesemiz dep, týǵan kúndi jyljyta berer bolsaq, pálen myń jyldar ótkende áldebir urpaq ókiliniń “Páli, Abaı qysta týǵan eken!” dep jańalyq ashyp, “dáleldep” jatpasyna kim kepil?
M. Áýezovtiń ózi tikeleı basshylyq jasaǵan, basy-qasynda bolǵan Abaıdyń barlyq mereıtoılary (máselen, 1945 jylǵy 100 jyldyq toıy) 10-tamyzda ótkeni málim. Demek, bul da ǵulama Muhań salǵan dástúrge salǵyrttyqtan týyndap otyrǵan másele.
Bıylǵy Abaıdyń 165 jyldyǵy respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinde tek jalǵyz ǵana data – 10 tamyzda atalsa quba-qup bolar edi.
Sońǵy aıtylǵandar – abaıtanýda qordalanǵan problemalar ishindegi qoldan jasalǵan, sondyqtan júre túzeletin jeńil-jelpi keleńsizdikter. Máseleniń zory, taǵy aıtaıyq, Abaıdyń dara traktaty – “Ǵaqlıat-tasdıqatty” shyndap zertteýge tirelip otyr. Ony ózge qarasózder arasynan bólektep alý, óziniń tól atyn qaıtarý jáne jazylǵan ýaqytyn durys kórsetý – Abaıdyń danalyq tanymyna betburystyń alǵashqy qadamdary bolar edi.
Sóz sońyn atalmysh shyǵarmanyń mynadaı ǵıbratymen túıindegim keledi. Aqyrǵy da basty murasynda Abaı kıeli kitaptar mazmunyna, aıat-hadısterge súıene otyryp, Alla taǵalanyń adamzatqa belgili barlyq sýbýtııa sıpattary men husnı esimderin adamzat tarıhynda alǵash ret júıege salady. Nátıjesinde negizgi tórt sıpat – Ǵylym, Rahym, Ǵadelet, Qudyret ekenin anyqtap beredi. Bul álemdik keremet jańalyq! Jarylqaýshymyz Alla taǵala Qudiretten ózge úsheýiniń árbirinen pendesine de záredeı bolsa da darytqan. Osylaısha Abaı úsh sıpat – Ǵylym, Rahym, Ǵadelet adam balasynyń jáne qoǵamnyń kemeldenýiniń kepili ekendigin dáleldep beredi.
Bular (Ǵylym, Rahym, Ádilet) Táńiriniń máńgi ózgermes úsh zańy. Sondyqtan olarǵa sáıkes ómir súrý adam balasyna aýadaı qajettilik. Mine, uly Abaıdyń artqyǵa aıtqan sońǵy ósıet, amanaty osy bolady. Ol – Jer planetasyn mekendeıtin júzdegen memleketter men myńdaǵan ult-ulystardyń tynyshtyǵy, bereke-birligi men yntymaǵynyń kepili. Barsha adamzat izdep taba almaı júrgen baqyt “kilti” bizge osy amanat astarynda búgýli turǵan
Asan OMAROV, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, abaıtanýshy.
Uly Abaıdyń 150 jyldyq toıy álemdik deńgeıde dúrkirep ótkenine, mine, 15 jyl boldy. Búgingi abaıtaný ǵylymynyń ósip-órkendeýi oıdaǵydaı ma? О́tken ǵasyr tájirıbesi aıqyndap bergendeı, Abaı - qazaqtyń shynaıy kıesi, aqylshy ustazy. Jalpy Abaıdyń esimin nasıhattaýdan, ulyqtaýdan kende emespiz. Biraq, uly ustazymyzdyń oıshyldyq murasyn tereńdep zerttedik pe, ulylyǵyn kúlli álemge pash ete aldyq pa? Bul baǵyttaǵy ǵylymdyq jumystar qarqyn aldy deýge áli erterek.
Bizdińshe, búgingi abaıtaný ǵylymy aldynda turǵan keleli máseleler mynaý: aqynnyń oıshyldyq murasyn jańasha kózqaraspen tereń zertteý, zerdeleý; zertteýdiń nátıjelerin halyq ıgiligine – rýhyn saýyqtyrýǵa, rýhanı-mádenı dástúrlerin jandandyrýǵa pármendi paıdalaný; hakim Abaı ashqan jańalyqtardy álemge pash etý, tanytý.
Birinshi máselege ǵana toqtalaıyq, qalǵan ekeýi sonyń saldarlary ǵana.
Keńestik dáýirde abaıtaný – ǵulama ǵalym, uly sýretker Muhtar Áýezovtiń jankeshtiligi arqasynda irgeli ǵylym salasy bolyp qalyptasty. Abaıtanýshy ǵalymdardyń úlken shoǵyry jemisti eńbek etti. Abaıdyń aqyndyq jáne aǵartýshylyq qyzmeti joǵarǵy deńgeıde zertteldi hám meılinshe keńinen nasıhattaldy. Jalǵyz, biraq zor olqylyq – monoıdeologııa Abaıdyń oıshyldyq murasyna esikti tars japty. Oıshyldyń Shyǵysqa qatysy men dinı tanymdary jabýly qazan astynda qalyp kelgendigin dáleldep jatýdyń qajeti shamaly.
Bir sózben aıtqanda, HH ǵasyrda bolǵan qazaq halqynyń órkesh-órkesh tarıhy men taǵdyryn abaıtaný ǵylymy birge bólisip keledi.
Qazir oı erkindigi zamany. Dinı sananyń damýy men tolysýyn tejegen, qıyndatqan saıası-tarıhı ahýal kelmeske ketti. Olaı bolsa: “Qazirgi abaıtanýǵa kedergi nede, dál qazirgi basty másele qaısy?” degen suraqtyń týýy zańdy.
Bireý biledi, bireý bilmeıdi, qarasózderdiń Abaı jınaqtarynda jarııalanyp júrgen rettiligi men Abaıdyń ózi kózi tirisinde qoıǵan rettilik sáıkes emes. Qazaq memlekettik arhıv qorynda saqtalǵan Múrseıit Bikeulynyń kóshirme qoljazbalarynda (olar - túpnusqa bolyp esepteledi) ǵaqlııa sózderdiń nómirlenýi basqasha.
Eger “Abaı joly” epopeıasy taraýlarynyń oryndary aýysyp ketse she?! Onda oqyrman oqıǵalardyń jelisin de, keıipkerlerdiń is-áreketterin de túsine almaı basyn qatyrar edi ǵoı. Qarasózderdiń bastapqy rettiligi saqtalmaı, oryndary aýysyp ketýi de jaqsylyq emes. Biraq ǵaqlııa murada mundaı qıǵashtyq bir qaraǵannan kózge túspeıdi, kórkem shyǵarmadaǵydaı “menmundalap” turmaıdy.
Qoryta aıtqanda, búgingi basty másele – Abaı qarasózderiniń ret sanyn bastapqy qalpyna keltirýge tirelip otyr. Bul Abaıdyń oıshyldyq evolıýsııasy saty-satysyn tanyp-bilýge kedergi keltirip otyrǵan eleýli olqylyq ekendigi kúmánsiz.
Osy paıym dáleline mysaldar alaıyq. “Sokrat hakimniń sózi” degen shyǵarmasynan (qazirgishe 27-sóz) Abaıdyń Sokrat, Platon, Arıstoteldiń eńbekterimen tanys bolǵanyn kóremiz. Shyǵarmada soqyr aqyn Gomerdiń, tragedııa janrynyń sheberi Sofokl jáne Zevksıs degen sýretshi ónerpazdyń attary da atalady. Másele sonda, bul Abaıdyń qalyń eli qazaǵyna arnap jazǵan “Ǵaqlııa” kitabyn aıaqtaǵan soń jazǵan týyndysy. Qazirgi kúni ol “arpa ishinde bir bıdaı” sııaqtanyp, ult taqyrybyna arnalǵan ǵaqlııa sózderdiń arasynda júr.
“Sokrat hakimniń sózi” bólek jazylǵan týyndy deýimizge dálelderimiz qaısy? Birinshiden, týyndy Múrseıittiń úsh qoljazbasynda da nómirlenbegen, tól ataýy bar. Ekinshiden, “Sokrat hakimniń sózi” eńbeginde oryn alǵan: “Bul ǵalamdy kórdiń, ólsheýine aqylyń jetpeıdi, kelisti kórimdigine hám qandaı la-ıyqty jarastyqty zakonimen jaratylyp, onyń eshbir buzylmaıtuǵynyn kóresiń” nemese munyń bári “adam balasyn artyq kórip, qamyn áýelden Allanyń ózi oılap jasaǵanyna da dálelder emes pe? Endi adam balasynyń qulshylyq qylmaqqa qaryzdar ekeni maǵlum bolmaı ma?” degen paıymdaýlar men 38-shi sózde dáıektelgen oılar ózara qabysa tabysady.
Bular, bizdińshe, “Sokrattyń sózi” 1898 jyly shamasynda, ıaǵnı Abaıdyń oıshyldyq zor asý – 38-shi qarasózine kiriser qarsańynda jazylǵandyǵyn bekitetin salmaqty faktiler.
Endi 27-qarasóz sııaqty “adasyp” qalǵan 38-shi qarasózge keleıik. Onyń mazmuny jáne jazylý ýaqyty basqa qarasózderden múlde bólek. Abaıdyń ózi qazaq qoǵamyna arnaǵan qarasózder toptamasyn “Ǵaqlııa” dese, al kúlli adamzatqa ortaq problemalarǵa baǵyttalǵan 38-shi sózdi “Ǵaqlıat-tasdıqat” dep daralap ataǵan bolatyn. Atalmysh shyǵarma á bastan jalpy qarasózderden bólek kóshirilip otyrdy. Muhań bylaısha derek beredi: “Otyz segizinshi sóz – “Ǵaqlıat-tasdıqatty” burynǵy barlyq qoljazbalarynda bólinip júrgen retimen jalpy qarasózderden bólekshe atadyq” (Abaı Qunanbaıuly. Monografııalyq zertteý. – Almaty: 1995.).
38-sózdiń ereksheligi – bir ultqa, qala berdi musylman álemine emes, búkil adamzatqa arnalǵan shyǵarma dep abaıtanýshy ǵalymdar biraýyzdan bekitedi.
Sonymen, aldaǵy shyǵatyn jınaqtarda Abaıdyń “Sokrat hakimniń sózi” atty ǵaqlııasyn, ásirese “Ǵaqlıat-tasdıqat” traktatyn qazirgideı ózge qarasózderdiń arasynda emes, ózderiniń tól atymen bólektep jarııalaıtyn ýaqyt jetti.
“1897 jylǵa sheıin, – dep jazady M.Áýezov, – Abaı el sózi men el jumysynan shyǵa almaı qoıǵanda, kóbinese ádil bılikpen tynyshtyq ornatyp, tym bolmasa daý-shardy toqtatarmyn degen úmitte bolǵan” (sonda, 68-bet). Sonymen birge, 1895-98 jyldar danyshpan oıshyldyq evolıýsııasynyń sony satysyna kóterildi. Muhań bul týraly qysqa ǵana tujyrady: “Abaı jaratylys máselesinde... bar nárseniń tetigi – oı degenge keledi” (sonda, 160-bet).
Abaı bul aralyqta atalǵan grek oıshyldaryn ǵana emes, musylmandyq Shyǵys ǵulamalary eńbekterin de qadaǵalap oqyp, teksergen bolatyn. Sonan soń ǵana 38-shi sózge, ıaǵnı “Ǵaqlıat-tasdıqat” (arabtyń “tasdıq” sózi qazaqsha – “shyndyqty tanytý” degen maǵynany bildiredi) atty danalyq traktatyna kirisedi. Onyń mazmunyna 1902 jyly jazylǵan “Allanyń ózi de ras, sózi de ras” óleńiniń mazmuny sabaqtas kelýi teginnen emes. Ol – 1898-1902 jyldar arasynda jazylǵan sarqyndy shyǵarma. Muny rastaıtyn maǵlumattar estelikterde saqtalǵan. Abaıdyń dos shákirti Kókbaıdyń aıtqany mynaý: “Abaıdyń jalpy dinı ósıetteri men dinı pikirleri qara sóziniń ishindegi “Ǵaqlıat-tasdıqat” degen sózinde tolyq aıtylǵan. Árqashan aýyzsha aıtatyn ýaǵyz nasıhattary bolsyn, óleńmen úgit qylyp aıtatyn adamshylyq joly, qudaıshylyq joly bolsyn - barlyǵy da sol sózine jınalyp kelip, qorytylǵan” (Kókbaıdyń aıtqandary. Estelik // “Abaı” jýrnaly. – 1992. -№ 1.).
Abaıdyń bel balasy Turaǵul M.Áýezovtiń suraýymen jazǵan óziniń “Ákem Abaı týraly” degen belgili esteliginde bylaı dep málimdeıdi: “Alla degen sóz jeńil” degen óleńdi, “О́lse óler tabıǵat, adam ólmes” degen óleńdi, “Allanyń ózi de ras, sózi de ras” degen óleńdi ákem óziniń qara sózben jazǵan “Tasdıq” (“Ǵaqlıat-tasdıqattyń” qysqasha atalýy – A.O.) dep ataǵan eńbegine qaraı óleń qylǵan”.
Kókbaı, Turaǵul bizge 38-shi sóz, tól atymen aıtqanda “Ǵaqlıat-tasdıqat” – Abaıdyń ǵaqlııa murasynyń sońy, qorytyndy eńbegi ekenin jetkizip otyr. Shyǵarma Abaı shyǵarmashylyǵynyń shyńy ekeni ǵylymdyq jolymen de esh qıyndyqsyz dáleldenedi. Biraq, qazirgi ret sany boıynsha “Ǵaqlıat-tasdıqat” 1895-96 jyldar shamasynda jazylǵan shyǵarma retinde qabyldanýda. Bul qalyń oqyrman qaýymdy adastyrý emeı ne. Osylaısha Abaıdyń oıshyldyq saty-satysyn anyqtaýǵa da jol jabylyp otyr.
Joǵaryda keltirilgen mysal-dáıekterden shyǵar qorytyndy: qarasózder Múrseıit qoljazbasyna sáıkes ózderiniń oryn-oryndaryn qaıtadan tabýǵa tıisti. Ásirese, 38-shi qarasózdiń tól ataýyn qaıtarý jáne jazylý ýaqytyn naqtyly kórsetý kezek kúttirmeıtin ótkir másele. Abaıdyń álem oıy alyby ekenin tanytý qajettigi osyny talap etýde.
Osy tusta oqyrmannyń kóńil túkpirinde: “Qarasózderdiń ret sany qashannan jáne nelikten ózgeriske túsken” degen suraqtyń týýy zańdy. Birden basyn ashyp aıtaıyq, bul Abaıdyń din týraly shyǵarmalaryn ıdeologııa saqshylarynan búrkemeleýdiń, jasyrýdyń amaly-tuǵyn. 1933 jyly Qyzylorda qalasynda Abaıdyń tuńǵysh tolyq jınaǵy basylyp shyqty. “Qarasózder” dep atalatyn prozalyq shyǵarmalary alǵash ret osy jınaqta jaryq kórdi. Joǵaryda Abaıdyń eki prozalyq kitaby (qoljazba túrinde) boldy: biri - 40 qarasózden quralǵan “Ǵaqlııa” kitaby (1891-1897 jyldar aralyǵynda jazylǵan), ekinshisi – “Ǵaqlıat-tasdıqat” degen kitap (ol 1898-1902 jj. jazyldy) dedik. “Ǵaqlııa” ishinde ateızmdi joqqa shyǵaratyn sózder az emes, ásirese Abaıdyń ekinshi kitabyn týra qudaısyzdyqqa qarama-qarsy shyǵarma de de qoı.
Sóıtip, tuńǵysh tolyq jınaqta Abaıdyń eki kitaby biriktirilýine jáne jalpy qarasózderdiń rettik sany ózgertilýine qylyshynan qan tamǵan qaharly ýaqyt “kináli”. 2 mıllıon qazaq alapat asharshylyqtan qy-rylǵan jáne monoıdeologııa ornyqqan tusta Abaıdyń ǵaqlııa murasyn (olardyń ishinde dinge qatystylaryn jańa aıtqandaı aıla-sharǵymen búrkemeleı otyryp) birlese qutqarǵan qos azamat – M.Áýezov pen I.Jansúgirovke qazaq halqy máńgi qaryzdar. Eger sol tar zamanda qarasózder Muhań sııaqty janashyr izdeýshisi bolmaı, jınaqqa enbeı qalsa, olardyń iz-túzsiz joǵalýy ábden múmkin edi.
Ǵulama Muhańnyń basqan izi ańdýda, al búkil ǵumyry saıası qyspaq qursaýynda ótti. 1945 jylǵy basylymda qarasózder rettiligine qajetti túzetýler engizýge jasalǵan talpynys aıaqsyz qaldy. Budan soń qatal ýaqyt bul máselege qaıta oralýǵa záredeı de mursat bergen emes.
Tek táýelsizdik jaǵdaıynda ǵana Abaıdyń ǵaqlııa shyǵarmalaryn ózderiniń tıesili oryndaryna qaıta qoıýǵa múmkindik týyp otyr. Sondyqtan sóz etilgen máselelerdi Muhańa “reforma jasaýshylyq” dep bura tartýǵa eshqandaı da negiz joq.
Búgingi abaıtanýdyń basty máselesi týraly jetkizbek oı-paıymdarymyz osylar. Endigi aıtylmaı qalyp bara jatqan sózimiz eriksiz “áttegen-aı” degizetin keıbir keleńsizdikterge qatysty.
1995 jyly jaryq kórgen Abaıdyń akademııalyq jınaǵynda jańa bastama, tyń derekter barshylyq. Sonymen birge, bir úlken jańsaqtyq oryn alǵanyn aıtý paryzymyz. Ol – atalmysh jınaqta uly aqynnyń tól óleńderi men aýdarmalary sapyrylysyp birge basylǵandyǵy. Sonyń saldarynan jas býyn oqyrman sanasynda “Abaı atamyz óleńderin kóbine orys aqyndaryna, máselen, Pýshkın, Lermontovke eliktep jazǵan eken-aý” degen qate pikir qalyptasýda. Osyny kóre bilgen M.Áýezov bul tásildi aýlaq serpedi. Al, jınaqty shyǵarýshylardyń buǵan kózdi juma qaraǵandary ókinishti-aq.
Aldaǵy ýaqytta Muhań qalyptastyrǵan úlgige qaıta oralyp, Abaıdyń óleńderi men aýdarmalaryn jeke-jeke toptasaq maqul.
1995 jylǵy jınaqta aýdarmalar jaıynda qulash-qulash túsiniktemeler berilgen. Biraq Abaıdyń ǵaqlııa murasy jaıly túsiniktemeler múlde tapshy: 332-343 betterde tek jeke sóılemdegi qatelerdiń túzetilgeni ǵana sóz etiledi.
Sondyqtan jınaqty oqyp shyqqan adamnyń “Azyn-aýlaq óleńderi men aýdarmalary demesek, 1899-1902 jyldar arasynda Abaı atamyz jalpy tynysh ómir súrgen eken-aý” degen oıda qalary sózsiz. Shyndyǵynda hakim Abaı ómiriniń sońǵy kezeńin aqıqatty izdeýge arnap, sol úshin kúsh-qýatyn sarqa jumsaǵan. Biraq bul fakti búgýli qalady.
Máselen, 2009 jyly JZL serııasy boıynsha basylyp shyqqan “Abaı” atty kitaptyń avtory Nıkolaı Anastasev: “1898-1902 jyldary Abaıdyń shyǵarmashylyq qýaty nelikten saıabyrlap, sarqylyp qaldy eken?” degen suraqty týra qabyrǵadan qoıady. Áttegen-aı, demeı kór. Árıne, máskeýlik jazýshyda esh kiná joq. Barlyq derek kózderinde Abaıdyń “Ǵaqlııa” atty eńbegi “1890-98 jyldar aralyǵynda jazylǵan” delingen. Boldy, bitti. Kanekı, “Ǵaqlııa” – Abaıdyń birinshi proza kitaby, ekinshi kitaby “Ǵaqlıat-tasdıqat” (qazir-gishe 38-shi qarasóz) degen derek ǵylymı aınalymda bar ma? Joq. Orys qalamgeri 1898-1902 jyldary Abaı shyǵarmashylyǵynyń shyńy, álemdik ıdeıalar “kómbesi” danalyq traktat dúnıege kelgenin qaıdan bilsin... Eger bilgen bolsa, “álem oı alyby Abaı – uly teolog!” dep dabyl qaǵa ulyqtap, kósile jazar edi-aý.
Sonymen, Abaıdyń “men bir jumbaq adammyn” degen syryn ashýǵa tyń talpynystar jasalǵan joq. Osyǵan qarnyń ashady.
Abaıdyń tárbıesinde ósken Árham Kákitaıuly (1885-1963) bylaı dep esine alady: “Sham jaǵa kirip, shaı iship bolǵan soń úıdegilerdi shyǵaryp jiberip, ońasha qalyp kitap oqýǵa kirisedi. Anda-sanda qaǵazǵa jazyp qoıyp otyrady. Sodan túndegi et piskende 4-5 japyraqtaı et jep, bir tostaǵandaı sorpa ishedi. Keı ýaqyttarda bizdi de óz úıine tósek salǵyzyp berip tórdiń aldyna jatqyzady. Sonda kórgenimiz: Abaı túnde kóp uıyqtamaıdy, shamdy sóndirip, tósekte jatyp qalady da bir saǵattaı ýaqytta shamdy qaıta jaǵyp, kitap oqyp otyrady, ne qaǵaz jazyp otyrady. Azdan keıin shamdy óshirip jatyp qalady, bir ýaqytta shamdy qaıta jaǵyp, kitap oqyp otyrady” (Uly Abaıǵa adaldyq // Árhamnyń esteligi. – Semeı. – 2005.).
Al Abaı men Erkejan báıbisheniń qolynda ósken Ýásılá Maǵaýııaqyzy (1890-1954) bylaısha ústemeleıdi: “Ákem kóbinese tańerteń erte turyp, jazý jazyp, ne kitap oqyp otyrýshy edi. Túnde qonaqtar men úı adamdary jatqan soń ózi jeke otyryp oqıtyn, ne jazatyn, biz ákem yńǵaı hat jazyp otyr ma, bolmasa Quran oqyp otyr ma dep tańdanýshy edik”.
Abaıdyń jaqyn aınalasy uly ómirdiń sońǵy jyldary qalaı ótkeni týraly bizge osylaısha syr shertedi. Abaı ǵylym men aqıqattyń shyńy – Táńirini tanýǵa bar kúshin sarp etken. Shyndyq osy. Ony búgingi urpaqtan jasyryp qalsaq, uly oıshyl rýhyna budan artyq qııanat bola ma?!
“Áttegen-aı”-dyń taǵy biri: sońǵy jyldary Abaıdyń týǵan kúni týraly ekiudaı pikirler aıtylýda. Osylaısha byltyrǵy jyly uly aqynnyń týǵan kúni bir qalanyń ózinde (máselen, Semeı jáne Astana qalalarynda) túrlishe datamen ataldy: bir jerde – 10 tamyzda, endi bir jerde – 23 tamyzda. Nege? Sebebi, keıbir azamattar jyl sanaýdyń “jańasy” jáne “eskisi” delinetin eki stılin ózderi aıyryp almaı turyp, búkil eldi shatastyryp júr.
Hrıstıandyq kúntizbedegi atalmysh stılderdiń adamnyń týǵan kúnine eshqandaı da qatysy joq. О́zińiz de oılańyz, Abaı zamanynda týǵan orys ǵulamalary men aqyn-jazýshylary arasynda kimniń týǵan kúni ózgertildi (ıaǵnı, 13 kún keıinge shegerildi) eken? Mundaı fakti joq. Shirkeýdiń kitabynda týylǵan kúni qalaı kórsetilse, dál sol datany “týǵan kún” dep tastaı ǵyp ustaıdy. Sonda deımin-aý, jańa stıl tek Abaı, Shákárimniń týǵan kúnine ǵana qatysty ma? Kúntizbe reformasyna ilesemiz dep, týǵan kúndi jyljyta berer bolsaq, pálen myń jyldar ótkende áldebir urpaq ókiliniń “Páli, Abaı qysta týǵan eken!” dep jańalyq ashyp, “dáleldep” jatpasyna kim kepil?
M. Áýezovtiń ózi tikeleı basshylyq jasaǵan, basy-qasynda bolǵan Abaıdyń barlyq mereıtoılary (máselen, 1945 jylǵy 100 jyldyq toıy) 10-tamyzda ótkeni málim. Demek, bul da ǵulama Muhań salǵan dástúrge salǵyrttyqtan týyndap otyrǵan másele.
Bıylǵy Abaıdyń 165 jyldyǵy respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinde tek jalǵyz ǵana data – 10 tamyzda atalsa quba-qup bolar edi.
Sońǵy aıtylǵandar – abaıtanýda qordalanǵan problemalar ishindegi qoldan jasalǵan, sondyqtan júre túzeletin jeńil-jelpi keleńsizdikter. Máseleniń zory, taǵy aıtaıyq, Abaıdyń dara traktaty – “Ǵaqlıat-tasdıqatty” shyndap zertteýge tirelip otyr. Ony ózge qarasózder arasynan bólektep alý, óziniń tól atyn qaıtarý jáne jazylǵan ýaqytyn durys kórsetý – Abaıdyń danalyq tanymyna betburystyń alǵashqy qadamdary bolar edi.
Sóz sońyn atalmysh shyǵarmanyń mynadaı ǵıbratymen túıindegim keledi. Aqyrǵy da basty murasynda Abaı kıeli kitaptar mazmunyna, aıat-hadısterge súıene otyryp, Alla taǵalanyń adamzatqa belgili barlyq sýbýtııa sıpattary men husnı esimderin adamzat tarıhynda alǵash ret júıege salady. Nátıjesinde negizgi tórt sıpat – Ǵylym, Rahym, Ǵadelet, Qudyret ekenin anyqtap beredi. Bul álemdik keremet jańalyq! Jarylqaýshymyz Alla taǵala Qudiretten ózge úsheýiniń árbirinen pendesine de záredeı bolsa da darytqan. Osylaısha Abaı úsh sıpat – Ǵylym, Rahym, Ǵadelet adam balasynyń jáne qoǵamnyń kemeldenýiniń kepili ekendigin dáleldep beredi.
Bular (Ǵylym, Rahym, Ádilet) Táńiriniń máńgi ózgermes úsh zańy. Sondyqtan olarǵa sáıkes ómir súrý adam balasyna aýadaı qajettilik. Mine, uly Abaıdyń artqyǵa aıtqan sońǵy ósıet, amanaty osy bolady. Ol – Jer planetasyn mekendeıtin júzdegen memleketter men myńdaǵan ult-ulystardyń tynyshtyǵy, bereke-birligi men yntymaǵynyń kepili. Barsha adamzat izdep taba almaı júrgen baqyt “kilti” bizge osy amanat astarynda búgýli turǵan
Asan OMAROV, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, abaıtanýshy.
