Ulttyq biryńǵaı test nátıjesi qashan talapker biliminiń kórsetkishi bolady?

Bıyl da Ulttyq biryńǵaı testileý (UBT) naýqany ótti. Muǵalimder qaýymy, mektep bitirýshiler, olardyń ata-analary óz balalarynyń on bir jyl alǵan bilim deńgeıin anyqtady. Jalpy, Ulttyq biryńǵaı testileý úderisin tek talapkerler men olardyń ata-analaryna, mektepke ǵana qa­tysty sharýa dep qaramaý kerek, ony úlken áleýmettik sıpattaǵy qubylys dep baǵalaǵan jón. Oǵan basty dálel – Ulttyq biryńǵaı testileý aıaqtalysymen, barlyq BAQ-da bastalatyn jáne ol týraly Parlament depýtatynan bastap, ataqty ǵalymdar men qarapaıym jurtqa deıin jarysyp pikir aıtatyn, talapkerlerge usynylǵan test tapsyrmalary men ony uıymdastyrý aınalasyndaǵy oılar men ár alýan pikirler jetkilikti. Aıtylǵan pikirlerdiń basym kópshiligimen tolyq ke­li­sýge bolady. Árıne, talas týdyratyndary da bar. Biraq pikir bil­dirý­shi­lerdiń basym kópshiligi test tapsyrmalaryndaǵy qatelikterdi tizýmen ǵana shektelip, týyndaǵan problemalardy sheshý joldaryn usynbaıdy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ár jylǵy Qazaqstan halqyna arnalǵan joldaýlarynda bilim men ǵylymǵa úlken kóńil bóletini belgili. О́ıtkeni, qazirgi zamanǵy qoǵam men halyqtyń turmys tirshiliginiń damýyna osy eki faktor­dyń qosatyn úlesi zor. Qazirgi zaman talabyn qanaǵattandyratyn, jańa ekonomıkalyq qatynastarǵa beıim, kásibı bilimmen tereń qarýlanǵan bilikti mamandardy daıyndaýdyń alǵashqy satysy orta mektepte qalanýy tıis. Orta mektep oqýshylarynyń pánder boıynsha teorııalyq bilimi men ony praktıkalyq maq­sattarda qoldaný qabileti joǵary bolýy kerek. Al mundaı kórsetkish tek bilimi tereń oqý­shylarǵa tán. Sol bilimi tereń oqýshylar ǵana joǵary oqý ornyna qabyldanýy kerek ekeni aıtpasa da túsinikti. “Paradıgma” gazetiniń 2010 jylǵy naýryz aıyndaǵy №2 sanynda Ulttyq testileý ortalyǵynyń dırektory I.Saǵyn­dyqov óz suhbatynda “...UBT orta bilim berý júıesindegi bilim sapasynyń obektıvti jaı-kúıin bilý, mektep bitirýshilerdiń memlekettik bilim berý standarttarynyń talaptaryn ıge­rýin baǵalaý, UBT nátıjesin bilim berý meke­melerin attestattaýda paıdalaný jáne t.b...” degen oı aıtypty. Suhbattan UBT nátıjesi oqýshy biliminiń kórsetkishi degen oıdy baı­qamadyq. Onda UBT nátıjesi arqyly orta mektep bitirýshilerdiń arasynan aldyn-ala belgilengen deńgeıge sáıkes keletin mektep oqýshylary quramyn anyqtaý degen oı qylań beredi. Meniń oıymsha, qazirgi UBT tehnolo­gııasy oqýshylardy bilimi boıynsha tańdaýǵa, oqýshynyń shynaıy bilim deńgeıin anyqtaýǵa múmkindik bermeıdi. Onyń birneshe sebepteri bar. Osydan biraz jyl buryn Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ókili retinde mektep bitirýshi­ler­den UBT qabyldaýǵa qatystym. Test qabyl­daý men tapsyrýdy uıymdastyrýda, ony ótkizý­de Ulttyq testileý ortalyǵy kóp eńbek etkenin, eń bastysy test tapsyrýshylardyń jaýabyna “syrttan yqpal etip, ony jóndeýdiń” múmkin emestigine kóz jetkizdim. Shyn máninde bul ja­ǵynan ortalyq kóp jumystar jasaǵanyn basa aıtýymyz qajet. Degenmen, “grantqa ilingen ta­lap­kerdiń bilim dárejesi tolyq tekserildi me, jı­naǵan baly onyń biliminiń tolyq kórsetkishi bola ala ma?” degen suraqqa jaýap taba almadym. Men osy jaǵdaılardy zertteı kele, joǵa­ry­da atalǵan kemshilikterden arylǵan test ja­saýdyń jańa tehnologııasyn jasap, 2004 jyly UBT ortalyǵy men Bilim jáne ǵylym mı­nıstrligine usynǵan bolatynmyn. О́kinishke oraı, ondaǵy mamandar meniń usynysyma qy­zy­ǵýshylyq bildirmedi. Sol jyly Reseı oqý mınıstrligi shyǵaratyn “Voprosy testırovanııa v obrazovanıı” atty jýrnal test jasaýdyń mun­daı ádisin óte joǵary baǵalap, óz basy­lym­darynda jarııalady (Novaıa tehnologııa sos­tavlenııa testovyh zadanıı po metodý Baızakova: mnogostýpenchatyı test, №10, 2004 j. ). Kóptegen elderde stýdentter men oqýshy­lardyń bilim deńgeıin, ony meńgerýin, t.b. kórsetkishterdi test tapsyrmalary arqyly anyqtaý keń taraǵan pedagogıkalyq ádis. Test júıesin bilim berý úderisine endirý kúrdeli pedagogıkalyq problemalar qataryna jatady. V.S.Avanesov óziniń “Teoretıcheskıe osnovy razrabotkı zadanıı v testovoı forme” atty eńbeginde test tapsyrmalaryn daıyndaýdy úlken shyǵarmashylyq ónerge balaıdy jáne test tapsyrmalaryn 5 túrde daıyndaýdyń tehnologııasyn usynǵan. Qazirgi kezeńde osy usynylǵan ádisterdiń ishinen bilim berý salasynda eń kóp qoldany­latyny “5 jaýapty tapsyrma” nemese “5 jaýaptyń birin tańda” tehnologııasy boıynsha daıyndalatyn test bolyp otyr, mundaı test tap­syrmalary joo, orta mektepterde, Ulttyq biryńǵaı test ortalyǵynda (UBT), t.b. keńinen qoldanylýda. Jalpy, testi qoldaný arqyly biz stýdenttiń nemese oqýshynyń belgili taqyrypty, taraýdy nemese pándi júıeli túrde, tolyq meńgerý deń­geıin, tapsyrmalardy oryndaý barysyndaǵy talapkerdiń logıkalyq oılaý qabiletin, ony iske asyrýdaǵy is-áreketin, meńgergen teorııalyq bilimi men praktıkalyq daǵdylaryn jáne ádisterin paıdalana alýyn baǵalaýǵa tıispiz. Qazirgi qoldanystaǵy keń taralǵan “5 jaýaptyń birin tańda” tehnologııasy boıynsha daıyndalǵan test tapsyrmalary arqyly mundaı kórsetkishterdi júıeli túrde anyqtaý múmkin bolmaı otyr. Bizdiń zertteýlerimiz atal­ǵan kemshilikterdiń paıda bolýynyń eń bas­ty sebebi retinde testi daıyndaý tehnolo­gııasy ekendigin anyqtady, ıaǵnı atalǵan kemshi­likterden arylý úshin test tapsyrmalaryn daıyndaýdy ózgertip, jańa tehnologııalyq is-áreketterge kóshý qajet. Endi test qabyldaý kezinde kezdesetin keı­bir kemshilikterdiń paıda bolý mehanızmin qa­rastyraıyq jáne olardy joıý joldaryn kór­seteıik. Jalpy, oqýshynyń nemese stýdenttiń bilimin baǵalaý belgili bir tártippen júrgiziledi. Mysaly, oqytýshy stýdenttiń nemese oqýshy­nyń berilgen tapsyrmany nemese taqyrypty meńgergenin anyqtaý maqsatynda oǵan belgili júıemen suraqtar qoıady. Kóbine bul pedago­gı­kalyq is-áreket myna túrde júrgiziledi: taqy­rypta qaralatyn qubylystyń teorııalyq negi­zin, odan týyndaıtyn zańdylyqtar men ony sıpattaıtyn órnekterdi (formýlalardy) jáne olardy qoldanýdy, t.b. anyqtaıdy. Osy máli­met­terge tolyǵymen jaýap alynǵan soń ǵana oqytýshy stýdenttiń bergen jaýabyna sáıkes bilimin baǵalaıdy. Al test qabyldaýda bilimniń osyndaı júıelilik qaǵıdaty saqtalmaı otyr. Onyń birneshe sebepteri bar: l taqyryp boıynsha belgili bir júıemen qurastyrylǵan test suraqtary jeke-jeke va­rıanttarǵa bólinedi, al kompıýter ol tapsyr­ma­lardy aralastyryp, test tapsyratyn talap­kerge onyń bir nemese birneshe suraǵyn ǵana usynady, soǵan sáıkes bergen jaýaby taqy­ryptyń bir elementi bolmaǵandyqtan, onyń taqyrypty qanshalyqty tereń meńgergenin anyqtaı almaımyz; l qazirgi test daıyndaý tehnologııasy beril­gen jaýaptyń júıeliligin qamtamasyz ete al­maıdy. Osy kezge deıin test qabyldaýda sheshimin tappaı kele jatqan taǵy bir kúrdeli másele talapkerdiń test tapsyrmasyn oryndaýda qol­danǵan teorııalyq málimeti men ony prak­tı­kalyq is-árekette qoldaný arasyndaǵy baıla­nys­tyń deńgeıin anyqtaý, ıaǵnı stýdenttiń (oqý­shynyń) berilgen tapsyrmany oryndaý­daǵy logıkalyq oılaý qabiletin test tapsyr­malary arqyly anyqtaýdyń múmkin bolmaı otyrǵandyǵy. Mysaly, talapker test tapsyr­masynda berilgen eseptiń jaýabyn dál anyq­tady delik, osy shamany anyqtaýda ol qandaı teorııalyq málimetterge nemese zańdylyqtarǵa súıendi jáne soǵan sáıkes qandaı praktıkalyq is-áreket jasady. Qazirgi qoldanystaǵy test tapsyrmalary arqyly ony baqylaý nemese anyqtaý múmkin emes. Qazirgi qoldanystaǵy test tapsyrmala­ry­nyń jaýabyn kezdeısoq dál anyqtaýdyń múmkindigi joǵary, ol 20 paıyzǵa teń. Bul 125 suraqtyń 25-niń jaýabyn kezdeısoq dál anyqtaı alýy múmkin degen sóz. Test tapsyrmalaryn daıyndaýda kezdesetin kúrdeli problemalardyń biri retinde gýma­nı­tarlyq pánder (fılosofııa, sosıologııa, tarıh, t.b.) boıynsha test suraqtaryn qurýdyń qıyn­dyǵyn ataýǵa bolady. Bul pánderdiń suraqta­ryna jaýaptardy bir sóz nemese qysqasha sóılem túrinde tujyrymdaý qıyn. Sonyń áse­rinen taqyryptaǵy negizgi oı bir test suraǵyna syımaıdy, ony bólshekteýge týra keledi, ıaǵnı teorııalyq tujyrym birneshe test túrinde daıyndalady. О́z kezeginde kompıýter bul tapsyrmalardy jeke-jeke varıanttarǵa bólip, onyń tek bireýin stýdentke nemese oqýshyǵa beredi, nátıjesinde berilgen epızodtyq jaýap arqyly stýdenttiń nemese oqýshynyń atalǵan teorııalyq tujyrymdy qanshalyqty meńger­genin anyqtaý qıyn. Test jasaýdyń biz usynyp otyrǵan jańa ádisi bul problemalardy jeńil sheshýge, sol arqyly qoıylatyn suraqtardy jáne oǵan beriletin jaýaptardy júıeli túrde uıymdas­tyrýǵa tolyq múmkindik beredi. Eń bastysy, stýdenttiń nemese oqýshynyń búkil taqyrypty nemese belgili bir tujyrymdy tolyqqandy meńgerý deńgeıin anyqtaýǵa qol jetkizemiz. Usynyp otyrylǵan jańa ádis – satyly test dep atalynady. Ol oqytýshynyń oqýshy­dan sabaq suraǵany tárizdes, test suraqtary bir birimen tyǵyz baılanysqan satylar (bloktar) túrinde usynylady, soǵan sáıkes jaýaptary da satyly bolyp keledi jáne bir test tapsyr­masyna bir taqyrypty tolyǵymen syıǵyzýǵa bolady. Test suraǵynyń birinshi satysyndaǵy jaýaptary (durysy da, qatesi de) osy taqy­ryppen baılanysqan, ondaǵy qubylystardy taldaýdy odan ary damytatyn kelesi suraqpen aıaqtalady, al onyń jaýaptary (durysy da, qatesi de) ekinshi satyda ornalasady, ol óz kezeginde taqyryptaǵy qubylystardy naqtylaıtyn kelesi suraqpen aıaqtalady, al onyń jaýaby kelesi satyda. Ol da suraqpen aıaqtalady, osylaısha satylap “jaýap – suraq” túrinde taqyryp tolyǵymen qamtylady. Stýdent ár satydaǵy durys jaýaptardy bir birine tirkeı otyryp, qoıylǵan suraqty tolyq qanaǵattandyratyn jaýapty qurastyrady. Testiń durys jaýaby tek jalǵyz ǵana bolady jáne ony dál anyqtaý taqyrypty tolyǵymen meńgergen stýdenttiń ǵana qolynan keledi. Mundaı teste aldyn ala daıyn jaýap shablony berilmeıdi, stýdent test tapsyrmasyna jaýap­ty ózi qurastyrady. Sonymen qatar bul ádis, test suraǵynyń kúrdeliligine (qıyndyǵyna) baılanysty ony san túrinde sıpattaýǵa múmkindik beredi. Ol sa­tylar (bloktar) sanyna tikeleı baılanysty bolady, saty sany kóbeıgen saıyn durys jaýap­ty qurý da qıyndaı beredi. Test qıyn­dyǵy “n” degen shamaman sıpattalady. Eger n=1 bolsa, onda test jaýaby bir-aq satydan turatyn jaýaptardan quralady, oǵan dástúrli “5 jaýaptyń birin tańda” tehnologııasy boı­ynsha qurylǵan test jatady, eger n=3 bolsa, onda test jaýaby 3 satydan túratyn jaýap­tar­dan quralady. Biz usynǵan satyly testiń negizgi artyqshylyqtary mynalar: l taqyrypty tolyq meńgergen talapker ǵana test suraqtaryna tolyq jáne durys jaýap beredi; l búkil taqyrypty bir test tapsyrmasyna syıǵyzýǵa bolady; l test nátıjesi arqyly stýdenttiń taqy­rypty qanshalyqty tereń meńgergenin anyqtaýǵa bolady; l test tapsyrmasyn anyqtaýdaǵy stýdenttiń is-áreketin, logıkalyq oılaý qabiletin baqy­laýǵa múmkindik beredi; l test suraqtaryn daıyndaýǵa “kónbeıtin” qıyn pánder boıynsha test tapsyrmalaryn jasaýdy jeńildetedi; l test tapsyrmasynyń jaýabyn kezdeısoq anyqtaý kórsetkishi óte tómen. Test jasaýdyń osyǵan uqsas túrleri de kez­desedi, oǵan ataqty testolog V.S.Avanesovtyń tizbekti test jasaý ádisin keltirýge bolady, biraq mundaı test tizbekteri bir birimen qatań baılanyspaǵan, sonyń áserinen tizbektegi bir-eki suraqtarǵa qate berilgen jaýapqa qara­mas­tan, qorytyndy baǵa oń nátıjeli bolýy múmkin. Test jasaýdyń jańa satyly ádisiniń qazirgi kezeńde keń taralǵan “5 jaýaptyń birin tańda” ádisinen artyqshylyǵyn kórsetý úshin bir taqyryp boıynsha test tapsyrmalaryn jańa teh­nologııamen qıyndyǵy n=4 teń bolatyn test tapsyrmasyn qurastyraıyq. Mysal retin­de oıdan qurastyrylǵan taqyryptyń mynan­daı bir fragmentin alaıyq jáne stýdenttiń nemese oqýshynyń berilgen taqyrypty meńgerý kórsetkishi retinde mátindegi asty syzylǵan málimetterdi bilse jetkilikti dep sanaıyq. QR bas qalasy – Astana …Qazaqstannyń alǵashqy astanasy Orynbor qalasy bolǵany tarıhtan belgili. Keıin astana Qyzylorda qalasyna, onan soń Alma­ty­ǵa kóshirildi. Qazir Qazaqstan Respýblıkasynyń bas qalasy — Astana. Geografııalyq ornalasýy boıynsha Ortalyq Qazaqstanǵa sáıkes keledi. Qazir qala halqynyń sany 650 myńnan asty. Astanada QR Prezıdentiniń rezıdensııasy — Aq Orda, QR Úkimeti, Senaty men Parlamenti, mınıstrlikter ornalasqan........ QR bas qalasy............................ 1 saty A. Tashkent, geografııalyq ornalasýy boıynsha........ B. Almaty, geografııalyq ornalasýy boıynsha........ C. Qyzylorda, geografııalyq ornalasýy boıynsha........ D. Orynbor, geografııalyq ornalasýy boıynsha........ E. Astana, geografııalyq ornalasýy boıynsha........ (osy satydan suraqtyń durys jaýabyn taýyp, onyń jalǵasy bolatyn kelesi suraqtyń jaýabyn 2-satydan izde) 2 saty 1. Soltústik Qazaqstanǵa sáıkes, qala halqynyń sany....... 2. Ortalyq Qazaqstanǵa sáıkes keledi, qala halqynyń sany........ 3. Shyǵys Qazaqstanǵa sáıkes keledi, qala halqynyń sany... 4. Batys Qazaqstanǵa sáıkes keledi, qala halqynyń sany...... 5.Ońtústik Qazaqstanǵa sáıkes keledi, qala halqynyń sany...... (osy bloktan suraqtyń durys jaýabyn taýyp, onyń jalǵasy bolatyn kelesi suraqtyń jaýabyn 3-bloktan izde) 3 saty a. 450 myńnan asty, Astanada..................... b. 800 myńnan asty, Astanada.................... g. 500 myńnan asty, Astanada..................... j. 500 myńnan kem, Astanada....................... k. 1 mln. jaqyndady, Astanada................... 4 saty L. QR Prezıdent rezıdensııasy Aq-Orda, QR Úkimeti, Senat,  Parlament, mınıstrlikter ornalasqan. K. QR Úkimeti, Senat, Parlament, shet el elshilikteri ornalasqan. M. QR Prezıdentiniń rezıdensııasy Aq-Orda men Senat ornalasqan. N. Senat, Parlament, mınıstrlikter ornalasqan. C. QR Prezıdentiniń rezıdensııasy, mınıstrlikter ornalasqan. Test tapsyrmasynyń durys jaýaby: E, 2, g, L. Bul jaýap qalaısha quraldy? Joǵaryda aıtylǵan tártipke sáıkes berilgen test sura­ǵynyń birinshi satydaǵy durys jaýaby “E” bol­syn, osy jaýaptyń jalǵasy túrinde beril­gen suraqtyń durys jaýabyn ekinshi satydan izdeımiz, ondaǵy jaýaptardyń arasynan “E” jaýapty tolyqtyratyn tek “2” jaýap, osyndaı ádispen úshinshi satydan – g, tórtinshi satydan – L jaýaptardy anyqtaımyz. Osylaısha tapsyrmanyń tolyq jaýaby anyqtalady. Jaýaptardyń munan basqa varıanttarynyń barlyǵy qate nemese tolyq bolmaý sebepti sanalmaıdy. Berilgen jaýaptar belgili júıe boıynsha quralǵandyqtan, stýdenttiń berilgen taqyrypty tolyq meńgergenin baıqaýǵa bolady jáne jaýaptyń óte kóp varıantynyń bolýy onyń kezdeısoq anyqtalmaǵanyna kepil. Test jasaýdyń dástúrli ádisteri arqyly stýdenttiń berilgen esepti shyǵarý ádisin nemese praktıkalyq tapsyrmalardy oryndaýdaǵy qoldanǵan is-áreketin baqylaý múmkin bolmaıtyn, al jańa ádis bizge ondaı múmkindik beredi. Osy aıtylǵan oıdy test jasaýda qalaı qoldanýǵa bolatyndyǵyn kórseteıik. Test suraǵy tómende berilgen esep túrinde bolsyn delik: Údemeli qozǵalystaǵy deneniń jyldamdyǵy 10 s. ishinde 50 m/s artqan, ol qandaı údeýmen qozǵalǵan? Esep shartyna sáıkes, test jasaýdyń satyly ádisimen qurylǵan test tapsyrmasy myna túrde beriledi. Dene qozǵalysynyń údeýi…. 1 saty A. 500 m/s² teń, ony............... B. 5 m/s² teń, ony.................. V. 250 m/s² teń, ony.............. G. –5 m/s² teń, ony............... D. 0.5 m/s² teń, ony............... 2 saty 1.Dv/t órnegimen anyqtaımyz. Bul fızıkalyq shama.............. 2.v/t órnegimen anyqtaımyz. Bul fızıkalyq shama.............. 3.- Dv/t órnegimen anyqtaımyz. Bul fızıkalyq shama.............. 4.Dv2/t órnegimen anyqtaımyz. Bul fızıkalyq shama.............. 5. v/t2 órnegimen anyqtaımyz. Bul fızıkalyq shama.............. 3 saty a. buryshtyq údeý dep atalady. b. údeý dep atalady. g. ımpýls dep atalady j. qozǵalys mólsheri dep atalady k. normal údeý dep atalady Durys jaýaby: B, 1 jáne b. Tapsyrma úsh satyly, stýdent tek údeýdiń san mánin ǵana anyqtap qoıǵan joq, sonymen qatar ol údeýdi qandaı fızıkalyq órnekpen anyqtaǵanyn jáne onyń qandaı fızıkalyq shama ekendigin de kórsetti. Osy is-áreket arqyly stýdenttiń teorııalyq málimetti sanaly túrde praktıkada qoldana alatyndyǵyna kóz jetkizemiz. Bizdiń oıymyzsha, test tapsyrmalary 2 satyly bolǵany durys, al 3-4 satyly testke jaýap berý kúrdeli bolatynyn eskerip, olardy elıtaly oqý oryndaryna túsetin talapkerlerge, sonymen qatar magıstranttardy, memlekettik qyzmetkerlerdi irikteýde qoldanǵan jón. Test qıyndyǵyna baılanysty ár durys jaýap quny ártúrli bolýyn qarastyrǵan jón. Mysaly, dástúrli “5 jaýaptyń 1 durys” (n =1) testiń ár durys jaýaby úshin 0.5 ball dep eseptelse, onda jańa ádispen satyly túrde qurastyrylǵan, qıyndyǵy n =2 teń testiń ár durys jaýaby 1.0 ball bolsyn, al n =4 bolsa, onda ár durys jaýap úshin talapkerge 2.0 ball bergen jón sııaqty. Bul aıtylǵan oılar men usynystar test problemasyn tolyq sheshti dep sanaý artyq bolar, bul oılardy osy problemalardy sheshýdiń bir joly dep sanaǵan jón, óıtkeni munan da basqa utymdy usynystar men oılardyń bolýy ábden yqtımal. Úsen BAIZAQ, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory. TÚRKISTAN.