Astananyń órkendeýi – Qazaqstannyń órkendeýi

DAMÝ TUǴYRY – О́RKENIETTI INFRAQURYLYM Astananyń halyqaralyq 10 jyldyq me­re­kesi atalyp ótiler tusta Elbasy Nur­sultan Nazarbaev “Bárińiz de bilesizder, biz Astanany qazaqstandyq memlekettiliktiń etalon qalasy retinde álemdegi eń úzdik 30 qalanyń qataryna qosý jónindegi órshil maq­satymyzdy keńinen pash ettik. Sondyq­tan bizdiń jas elordamyz qazaqstandyq brendtiń mańyzdy bóligine aınaldy”, dep atap kórsetken bolatyn. Bul órshil maq­sat­ty oıdaǵydaı oryndaý barysynda jyldan-jylǵa atqarylatyn jumys kólemi barǵan saıyn aýqymdanyp, shyn maǵynasynda strategııalyq sıpat alyp barady. Oǵan kúni keshe atalyp ótken elordamyzdyń 12 jyl­dyq múshel merekesine tórtkúl dúnıeniń tórt buryshynan arnaı kelgen qonaqtardyń júrek­jardy pikirleri, osy toı aıasynda ótken álem astanalarynyń eshqaısysynda balamasy joq “Han Shatyr” arhıtek­tý­ra­lyq ansambliniń tusaýkeseri aıqyn dálel bolady. Álemdik megapolıýsterdi erekshelendi­re­tin de, olardyń qalypty ómiri men da­mýynda da sheshýshi ról atqaratyn ozyq tehnologııalyq ınfraqurylymy ekendigi daýsyz. Memleket basshysynyń elordany odan ári órkendetý máselesinde qalanyń ba­zalyq ınfraqurylymyn barynsha damytýǵa únemi basymdyq berip kele jatqandyǵy da sondyqtan. Astanada atqarylyp jatqan qu­rylys aýqymy týraly aıtýdyń ózi artyq. Eli­mizde qolǵa alynǵan qurylys jumys­tarynyń 40 paıyzy elordanyń úlesine tıe­sili. Mádenı-áleýmettik nysandardy aıtpaǵannyń ózinde, jyl saıyn qalamyzda mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı keshenderi paıdalanýǵa beriledi. Jańa qurylys nysandary qalanyń bir ǵana aýmaǵynda emes, barlyq aımaqtarynda bir­deı boı kóterýde. Endeshe, qala ınfra­qurylymyn tórt qubyla boıynsha teń da­mytý, eshbir úzilissiz qalany sý, jylý jáne jaryqpen jabdyqtaý, kúnnen-kúnge ósip bara jatqan kólik tasqynynyń toqtaýsyz qoz­ǵalysyn qamtamasyz etetin jol-kólik júıesin qalyptastyrý kólemdi de keleli mindet. Astananyń avtory – Elbasynyń tikeleı basshylyǵymen bul oraıda atqa­rylǵan jumys ushan-teńiz, belgilengen joba odan da zor. Atap aıtqanda, sońǵy jyldary jylý-energetıka salasyna respýblıkalyq bıýdjetten bólingen 14 mlrd. trasfert qarjyǵa №1 jáne №2 jylý elektr ortalyqtaryn (JEO) qaıta jaraqtandyrý jumystary júzege asyrylýda. О́tken jyly úshinshi qosylymdaǵy jylý magıstraliniń, “Jańa jol” podstansasynyń qurylystary aıaqtalyp, jumys istep turǵan 110/10 kılo­vattyq eki podstansalar qaıta jaraq­tandyryldy.  Qazirgi tańda qalanyń barlyq energetıkalyq qýat kózderi 1 340 Gkal/saǵ. jylý, 340 MVt elektr ener­gııasyn óndiredi. Qalanyń qarqyndy ósý jaǵdaıyn eskere kelip, 2010-2012 jyldar aralyǵynda jylý energııasyna degen suranys 1 925 Gkal/saǵ., elektr ener­gııasyna degen suranys 543 MVt. bolady degen boljam jasalynyp otyr. Al 2016 jylǵa taman tek elektr energııasyna degen suranys 765 MVt-ǵa deıin ósedi. Búgingi kúni qalamyzǵa 1 568 Gkal/saǵ. jylý energııasy qajet. Jylý energııasyna degen tapshylyq 103 Gkal/saǵ. bolyp otyr. Bul aldaǵy ýaqytta jylý júıesine qosylatyn jańa nysandardy eseptemegendegi jaǵdaı. Sondyqtan qazir qalanyń energetıkalyq aktıvterin qaıta jaraqtandyrý jáne jańǵyrtý maqsatynda úlken jumystar qolǵa alyndy. Tek ótken jyly ǵana osy salada 73 mlrd. teńgeniń jumys kólemi ıgerildi. Ústimizdegi jyly №1 JEO qaıta ja­raq­tandyrý jumystary jalǵastyrylýda. Bıyl №3 bý qazany agregaty tolyq jańar­tylyp, jylý berý júıesin aýystyrý ju­mysy aıaqtalady. Energetıkalyq nysandaǵy qaıta qurý jumystary 2013 jyly tolyq is júzine asyrylady dep kútilýde. Sol kezde №1 JEO-nyń qýaty 385 Gkal/saǵ.-tan 410 Gkal/saǵ.-qa deıin artatyn bolady. №2 JEO-da qýaty 420 Gkal/saǵ. bolatyn sý ysytatyn qazandyqtar qurylysy salynýda. Bıyl qýaty 220 Gkal/saǵ. bolatyn eki qazandyq iske qosylady. Qurylysy endi ǵana qolǵa alyna bastaǵan №3 JEO-nyń jaıyna keletin bolsaq, bul nysannyń Astana qalasy úshin strate­gııa­lyq mańyzy bar ekendigin atap kórsetý kerek. Atalmysh energetıkalyq nysan elordany energetıkalyq qýat kózderine degen táýeldilikten qutqarady. Qala energetıkalyq qýaty jaǵynan ózin-ózi tolyq qamtamasyz etetin iri ortalyqqa aınalady. Bul dúnıe júzindegi iri megapo­lıster men astanalarǵa tán jetistik bolyp tabylmaq. Strategııalyq mańyzdaǵy bul joba boıynsha №3 JEO-nyń qýaty saǵatyna 860 Gkal 1 saǵ. jylý jáne 240 MVt elektr energııasyn óndirýge negizdelgen. Bul jobanyń jalpy quny 147,45 mlrd. teńge bolyp otyr. Aldyn ala jasalǵan teh­nı­ka – ekonomıkalyq negizdemege sáıkes birinshi kezekte ortalyqtyń ınjenerlik júıelerimen birge sý ysytatyn bý qazan­darynyń qurylysyn salý, ekinshi kezekte energobloktardyń qurylysyn júrgizý jospary jasalyndy. Qazir qurylystyń alǵashqy kezeńin júrgizýge baılanysty daıyndyq jumystary qolǵa alyndy. Sóıtip, №1 JEO-daǵy qaıta qurý ju­mystary tolyq aıaqtalǵannan keıin jáne №2 JEO-nyń energobloktary iske qosylatyn 2013 jylǵa taman jylý beretin ortalyq­tardyń qýaty 2015 Gkal/saǵ. bolyp, qazirgi mejeden 675 Gkal ósimge qol jetkiziledi. №3 JEO-nyń birinshi kezegi tolyq iske qo­sylatyn 2016 jyldarǵa taman qalamyzdaǵy energetıkalyq ortalyqtardyń qýaty 2665 Gkal/saǵ. deńgeıine jetpek. Bul elordanyń aldaǵy ýaqyttaǵy ósý deńgeıine baılanysty suranystardy eskergenniń ózinde, qala ózin-ózi energetıkalyq qýat kózderimen tolyq qamtamasyz ete alady degen sóz. Astananyń energetıkalyq kesheni óndirý qýatyn arttyrýmen qatar, sol energetıkalyq qýatty tasymaldaı alatyn ótkizý jelilerin de qurýy kerek. Máselen, qazir qalamyzdyń elektr tasymaldaý jelileri barynsha paıdalanǵan jaǵdaıda 460 MVt-ǵa deıin ǵana elektr energııasyn ótkize alady. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta ótkizý qabileti 1200 MVt-ǵa teń keletin jańa 220 kVt elektr energııasyn taratý jelilerin qurý kerek. Onyń ústine qalamyzdyń elektr energııasyn taratý jelileriniń eskirgendigi, tipti kóp rette jaramsyz jaǵdaıǵa jetip otyrǵandyǵy da jasyryn emes. Osyǵan baılanysty sońǵy jyldary jalpy uzyndyǵy 170 shaqyrym oramdy qamtıtyn qýaty 220 kVt. Elektr taratý jelileri sheńberiniń qurylysyn salý jumysy bastaldy. Osy elektr jelisin taratý aýmaǵynda 220/110/20 kVt. qýatyndaǵy úsh tirek podstansasyn salý qajet. Bıylǵy jyly 6 podstansada qaıta qurý júrgizilip, bir jańa podstansa boı kóteredi. Sonymen birge jalpy uzyndyǵy 4,5 shaqyrym jylý júıesi qaıta jańartylady. Aıtylǵan bul iri jobalardyń bári qarjylyq jaǵynan tolyq qamtamasyz etilgen. Qazir belgilengen josparǵa sáıkes jumys keste boıynsha júrgizilýde. Qanatyn keń jaıyp, kúnnen-kúnge qa­rysh­tap damyp bara jatqan elordanyń  baza­lyq ınfraqurylymyn qalyptastyrýdaǵy keleli de kókeıkesti máseleniń biri – qalany júıeli túrde úzdiksiz sapaly sýmen qamta­ma­syz etý. Astana elimizdiń jartylaı shóleıt aımaǵynda qonys tepken. Soǵan baı­la­nys­ty elordany sýmen qamtamasyz etý prob­lemasy ótkir qoıylyp otyr. Osy kókeıkesti problemany túbegeıli sheshý maqsa­tynda 2007 jyldan beri japondyq nesıe kózi boıynsha iri joba júzege asyrylýda. Bul keshendi jobanyń jalpy quny 66,7 mlrd. teńgeni quraıdy. Joba boıynsha sý sorǵysh jáne tazalaý stansasy keńeıtilip, 120 shaqyrym sý qubyry men 24,4 shaqyrym kanalızasııalyq kollektorlar tartylýy qajet. Táýligine 200 myń tekshe metr sý soryp, tazalaıtyn jańa stan­sa qurylysy salynýy kerek. Joba jú­zege asyryla bastaǵan úsh jyl ishinde jalpy uzyndyǵy 110 shaqyrym sý jáne kana­lı­zasııa qubyry salynyp iske qosyldy. Ústi­mizdegi jyly qalǵan 20 shaqyrym qubyr jo­ly paıdalanýǵa berilip, jobada qaras­tyrylǵan basqa da iri nysandar iske qosylmaq. Sonymen birge japondyq joba sýdy paıdalaný mólsherin esepke alyp otyrý tájirıbesin engizýge múmkindik berdi. Bıylǵy jyly atqarylatyn jumystardy qosa esep­tegende, joba boıynsha 1700 jalpy úıdiń jáne 127 myń jeke páterlerdiń sý eseptegish qondyrǵylary iske qosylady. Bul sý ysyra­byna tosqaýyl qoıatyn óte tıimdi tájirıbe ekendigi qazirdiń ózinde is júzinde dáleldendi. Onyń tıimdiligin jeke turǵyndar da seze bastady. Sý eseptegish qondyrǵylary bar páterler tólemderin 25-30 paıyzǵa deıin tómendetti. Qalany sýmen qamtamasyz etýde tapshylyq bolmaýy úshin Qanysh Sátbaev atyndaǵy kanaldan jiberiletin sý kólemin arttyrý maqsatyndaǵy tehnologııalyq sheshimder oılastyrýda. Sondaı-aq jerasty sýlaryn paıdalanýdyń mol qoryn jasaý úshin jańa uńǵymalar jasalyp, jan-jaqty zertteý jumystary júrgizilýde. Jasalyp jatqan osy keshendi sharalar bolashaqta elordanyń sýdan eshqandaı tapshylyq kórmeýine berik negiz qalaıdy. Iri megapolıstiń áleýmettik-ekonomı­ka­lyq tirshiliginiń tıimdi de irkilissiz jumys isteýi úshin jetilgen jol-kólik ınfraqury­lymynyń bolýy aýadaı qajet. Aqıqatynda jol-kólik ınfraqurylymy qala kommý­nıkasııasyna nár quıatyn tirshilik tamyry bolyp tabylady. Jasyratyny joq, Astana qalasynyń joldary kólik tasqynynan tun­shyǵyp tur. Búginde kún saıyn qala kóshe­lerine jan-jaqtan keletin kólikterdi qosa eseptegende 250 myńnan astam avtokólikter shyǵady. Al qala kósheleriniń deni keshegi keńes júıesiniń jobasy boıynsha salynǵan ári tar, ári qolaısyz. Mine, osy jaǵdaıdy eskere kelip, sońǵy jyldary Astana qala­synyń jol-kólik ınfraqurylymyn túbe­geıli qaıta qurý maqsatyndaǵy keshendi sharalar qolǵa alyndy. Bul sharalardyń negizgi túpki maqsaty – qala kóshelerindegi kólik keptelisterin joıyp, qala aýmaǵynda kedergisiz kólik qatynastaryn qamtamasyz etý bolyp tabylady. Elordanyń bolashaǵy úshin aıryqsha mańyzy bar bul aýqymdy sharalar negizinen úsh keshendi baǵyt boıynsha júzege asyrylmaq. Birinshiden, Saraıshyq, Aqjol, №12, №14 jáne Beısekova atyndaǵy kósheler arqyly ótetin kishi kólik aınalma jolynyń qurylysyn salý bolyp tabylady. Bul aınalma jol kólik tasqynyn bólshekteý arqyly qala magıstraldaryna túsetin aýyrtpalyqty azaıtýǵa múmkindik beredi. О́tken jyly osy joba boıynsha Bógenbaı batyr dańǵyly boıymen Aqjol kóshesine deıin jalǵasatyn magıstralǵa túbegeıli jańǵyrtý jumystary júrgizildi. M-3 avtokólik kópiri paıdalanýǵa berildi, eki úlken jol aıyryǵy iske qosyldy. Ekinshiden, qalanyń kólik joldaryn damytý strategııasy boıynsha Astanada jeńil relsti tramvaı joly jelisiniń qurylysyn salý josparlanǵan. Jalpy uzyndyǵy 61,1 shaqyrymdy quraıtyn jeńil relsti tramvaı jolyn salý tórt kezeń boıynsha júzege asyrylmaq. Búginde osy jobany júzege asyrý maqsatynda Fransııa memleketinen jeńildetilgen nesıe alý sharalary oılastyrylýda. Qazirdiń ózinde, Fransııa bul jobanyń tehnıka-ekonomıkalyq negizdemesin jasaý úshin 570 myń evro birinshi kezektegi qarjyny aýdardy. Úshinshiden, qala kóshelerin kúrdeli jón­deýden ótkizý jáne jańa avtokólik joldaryn salý maqsatyndaǵy keshendi strategııalyq sharalar odan ári júıeli júrgiziletin bolady. О́tken jyly qalamyzda 147 shaqyrym avtokólik joldary kúrdeli jóndeýden ótkizildi jáne jańa joldar salyndy. Bıyl Astanada taǵy 110 shaqyrym avtokólik joldary kúrdeli jóndeýden ótkiziledi. Uzyndyǵy 20 shaqyrym jańa avtokólik joly salynyp, paıdalanýǵa berilmek. Kólik strategııasynyń tıimdiligi tek jol-kólik ınfraqurylymyn damytýmen ǵana shektelmese kerek. Bul rette qala kóshelerin­degi qoǵamdyq kólik qatynasynyń jáne jo­laýshylarǵa kórsetiletin qyzmet sapasynyń da aıryqsha máni bar ekendigi belgili. Osyǵan oraı elordadaǵy qoǵamdyq kólik qatynasyn jaqsartý jáne jolaýshylarǵa barynsha tıim­di de sapaly qyzmet kórsetý jaıy barǵan saıyn júıeli túrde jetildirilip keledi. Árı­ne, bul oraıda áli de tolyq jaqsy jetistikke qol jetkizildi dep aıtýǵa erterek. Degenmen, qala ákimdigi qoǵamdyq kólik qatynasynda túbegeıli betburys jasaý maqsatynda aýqymdy mindetterdi belgilep otyr. Birinshi kezekte qala kóshelerindegi qolaısyz shaǵyn avtobýstardy meılinshe azaıtý mindeti kún tártibine qoıyldy. Qazirdiń ózinde qala­myzdyń negizgi baǵyttarynda qatynaıtyn shaǵyn avtobýstar júrisi toqtatyldy. Olar osy zamanǵy suranystarǵa tolyq jaýap beretin keń de jańa avtabýstarmen almas­ty­rylýda. О́tken jyly qala ákimdigi osy ıgi maqsat úshin 104 jańa úlken avtobýstar satyp alsa, bıylǵy jyly qala kóshelerindegi qoǵamdyq kólik qatary taǵy 135 úlken jańa avtobýstarmen tolyqtyrylady. Júzege asyrylyp jatqan osyndaı keshendi sharalar elordanyń bazalyq ınfraqurylymyn túbegeıli jańartyp, HHI ǵasyr qalasyna tán halyqaralyq standarttar dárejesinen kórinýge tolyq jaǵdaı jasamaq. Jylqybaı JAǴYPARULY.

* * *

О́leń jáne ómir

OTAN Týǵan jer, tamǵan jer kindik qanymda, Arym da, malym da, sadaǵa janym da. Men úshin jánnátsiń osynaý álemde. Otanym ózińsiń baǵym da, barym da. Bizderge qaldyrǵan babamyz, Kórikti keń-baıtaq dalamyz, Bas ıip ózińe – Otanym, Árqashan kúsh-qýat alamyz. Zańǵar taý shyńyndaı joǵary jigerim, Táýelsiz el bolyp jańara túlediń. Qazaǵym, elim dep, jerim dep qýana, Otanym, tek sen dep soǵady júregim. Kóńildi aıtylar ánderim, О́zińe tilegim bar meniń. Súıikti Otanym qaryshtap, Damı ber, jasaı ber, máńgi elim. *  *  * Astanam eńseli, Aıalar el seni. Aıtamyn qýana, Maqtanyp men seni. Jarastyń dostarǵa, Jol ashtyń jastarǵa. Elimniń rýhyn, Kóterdin aspanǵa. Boıynda Esildiń, Kórkeıe kósildiń. Kóp qarap turamyn, Ústinde kópirdiń. Erekshe basqadan, Súıikti jas qalam. Júregim janymda, О́zińsiń, Astanam. Elime erkelep, Shaqyrar kel, kór dep, Qalanyń sımvoly. Bıikten “Báıterek”. Jastardyń jalǵadyń, Armanǵa armanyn. О́zińe, Astanam, Ánimdi arnadym. Astana – júregim, Taýsylmas tilegim. Kózimdeı aıalap, О́zińdi súıemin. Dostyq kúı shertedi, Janyńdy eltedi. Álemi sııaqty, Ǵajaıyp ertegi. Qapan QÝANǴAN. Aqmola oblysy.

* * *

SÁÝLET О́NERINE ULTTYQ SIPAT SÁN BERSE...

О́rkenıetti demokratııalyq qo­ǵam­nyń obektıvtik qajettiliginen týyndaıtyn qazirgi óndiristiń, ǵylym men tehnıkalyq progrestiń odan ári damýy qurylys salasy men óndiristegi kórkemdik talǵam men sáýlet óneriniń damýyna da jo­ǵary talaptar qoıyp otyr. “Jaq­sy­dan úıren, jamannan jıren”, – dep halqymyz tegin aıtpaǵan shy­ǵar. Týralyqtyń týyn jyǵyp, jetpis jyl ishteı jylaǵan jurttyń ózi­ne jaraspaıtyn jańalyqqa jabysyp, elikteýshilikke erik berip, “bolashaqty boldyramyn”, – degenge kópshiliktiń qarny ashyp júrgenin qorshaǵan ortadan, aqparat quraldarynan bilemiz. Batysqa qarap, batpaqqa bel­sheden battyq, eshten kesh jaqsy de­mekshi, bir sát shyǵysqa qarap shyń­ǵa umtylýda, “jamannan jıre­nip, jaqsydan úıreneıik” – degen urandy tastaı otyryp, elimizde patrıottyq tárbıe berýde rýhanı baı­lyǵymyzdy jastaıynan bala­nyń jadyna quıýda kemshilikterdiń bar ekenin ortaǵa salyp, óz oıym­men bólisýdi jón kórdim. Astananyń tórinen oryn alyp, óziniń rýhanı baılyǵyn kórsetkisi kelgen Qytaı memleketiniń “Pekın – Palas” ǵımaratyna qarap, tilin bil­mesek te, halyqtyń qudiretti­li­gi­ne tań qalasyń. Jan-jaǵyńa bir sát kóz tastasań “Qazaq eli” ekenin bildiretin ǵımarattar tapshy. Oń jaǵalaýda ornalasqan keıbir turǵyn úı syrttaryna sa­lyn­ǵan oıýlar boıaýdyń mańyz­dy­lyǵyna mán berilmendikten, kózge túspeı kónerýde. Memlekettik ma­ńy­zy bar isti tıisti oryndar aldynda tarıhqa úńilip, ortaǵa salyp, jurt­tyń pikirin alǵannan keıin júzege asyrsaq, oıdaǵydaı bolar ma edi?! Halqymyzdyń rýhanı baılyǵy oıý-órnekti ótkenniń óner salasy retinde ǵana emes, ol kúndelikti tur­mys-tirshiligimizdiń ajaryn asha­tyn rýhanı qundylyq bolǵandyq­tan, qurylys salasynda paıdalaný­dyń erekshelikterin izdestirý qajettiligin týyndatty. Maqsatym – bolashaq urpaq­tarǵa, umyt bolyp bara jatqan rýhanı baılyǵymyz oıý-órnekti tanystyryp qana qoımaı, ony qolóner, sýret, sáýlet óneri jáne óndiris salalaryna endire otyryp, osy ónerdi qaıta jańǵyrtý, oǵan jańa mazmun berip, qurylys salasynda keńinen qoldaný. Ǵajaıyp óner salasy – oıý-órnekti qurylysta, sáýlet ónerinde keńinen qoldanýdyń jolyn izdes­tirýde tómendegideı birqatar qarama-qaıshylyqtar kezdesti: – arnaıy qurylys salasynda oıý-órnekterdi paıdalanýǵa arnal­ǵan qazaq tilindegi ádebıetterdiń joqtyǵy; – qazaq halqynyń oıý-órnek­teri­niń alystan kóz tartatyn jańa ǵımarattarda, mektepterde, oqý zaldaryn bezendirýlerde óte az qoldanatyndyǵy; – oıý-órnekterdi jańa tehno­lo­gııanyń kómegimen qurylys sa­lasynda qoldanylýyna jetkilikti deńgeıde mán berilmeýi; Osyǵan baılanysty bolashaq­ta: – ónertanýǵa arnalǵan áde­bıet­ter­men tanysyp, taldaý jasaý; – oıý-órnekti sáýlet óneri men óndiriste paıdalaný erekshelik­terin zertteý; – eń bastysy qazaq halqy qolóneriniń kórkem, óshpes dástú­rin saqtap, ony keleshek urpaqqa úıretip, basqalarǵa dáripteı bilý; – ulttyq dúnıetanym erekshe­ligin tanytatyn osy óner salasyn zaman talabyna saı jetildirip, kórkem rýhanı qazyna retinde paıdalaný máselelerine kóńil bólinse, nur ústine nur bolmaq. Oıymdy qorytyndylaı kele birinshiden, úı qurylys salý úshin zaýyttan arnaıy shyǵarylyp ǵı­ma­rattar syrtyn qaptap jatqan plıt­kalar men shynylarǵa boıaý­dyń mańyzdylyǵyna mán bere oty­ryp, oıý-órnekpen shyǵarsa, ony kelistirip, ádemilep qoıa bilse, syrttan kelgen jurtqa aıtqyzbaı-aq, alystan “Qazaq eli” dep qol bul­ǵaǵandaı bolar ma edi – dep, oılaımyn. Ekinshiden, ulttyq kıiz úı, dombyra, qobyz, neke saraıy “Sáýkele” sııaqty ulttyq rýhanı baı­lyǵymyzdyń qasıetin aıqyn­daı­tyn dúnıelerimizdiń pishinimen ǵımarattar salynsa “zajıgalka”, “vedro-shelek”, “sem bochkı” – dep atalyp júrgen ǵımarattardan nesi kem degen oılar keledi? Pedagog retinde, jeke tulǵa re­tin­de Arhıtektýra ınstıtýtynda oqıtyn bolashaq mamandarǵa jáne qala arhıtektýrasymen aınalysa­tyn azamattardyń qulaǵyna altyn syrǵa retinde osy ıdeıamdy qulaq­qaǵys etkim keledi. Qur sózben pat­rıottyq tárbıe dep qaqsaı ber­gennen urpaǵymyzdy ultjandy azamat etip tárbıeleı almaıty­ny­myz aqıqat. Sondyqtan qorshaǵan ortany ulttyq negizde jasaı alsaq, odan utarymyz kóp bolatynyna senimim mol. Gúlshat ShAIDAHMETOVA, Astana qalasy №32 MG-nyń qazaq tili muǵalimi.

* * *

Astana jáne astanalyqtar

KEShEGI – AQMOLA, BÚGINGI – ASTANA

Men budan 60 jylǵa tarta buryn Astana (Aqmola) qalasy­nyń Stalın atyndaǵy №2 er ba­lalar mektebiniń oqýshysy bol­dym. Osy gúldengen Astanamyz­dyń baıyrǵy turǵynymyn. О́mir­diń birazyn kórgen adam retinde osy eki kezeńdi salystyryp qara­sam, qalamyz keremet ózgeriske ushyrapty. Oqýshy kezimde qalanyń úı­le­riniń basym kópshiligi samannan salynǵan shatyrsyz úıler bola­tyn. Eń ásem záýlim úı Abaı men Jeńis kóshesiniń qıylysyndaǵy úsh qabatty temir jol basqarma­synyń ǵımaraty edi. Qazirgi bıik záýlim úılerdiń arasynda kórin­beı qaldy. Sol ǵımarattyń jany­nan 5-6 vagony bar jolaýshy ta­sı­tyn (ol kezde vetka deıtin) sha­ǵyn poezd júretin. Ol kezde av­tobýstar joqtyń qasy, osy vetka jalǵyz jolaýshylar tasıtyn kólik bolatyn. Asfalt joldar bolǵan joq-aý deımin. Meniń esim­de qalǵany M.Áýezov (buryn­ǵy Oktıabr kóshesi) tas tóselgen (býlyjnıkter) bolatyn. Oqý oryn­darynan 2-3 tehnıkým, bir­neshe kásiptik-tehnıkalyq ýchı­lı­sheler men mektepter ǵana bar. Mádenı oshaqtardan negizinen ja­baıy (jazǵy) kınoteatrlar bola­tyn. Saýda oryndarynan orta­lyqta bir qatarly temir esikter bar dúkender boldy. Mine, budan 60 jyl burynǵy Astana qalasyn osylaı kóz aldyma elestetemin. Keıde aıtamyn, bizdiń qala­nyń baǵy bar. Olaı deıtinim, qalamyz­dyń baǵy dana tulǵa, Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń kóregendik saıasatynyń arqa­syn­da, Otanymyz­dyń astanasy bo­lýy­men jandy. Tarıh úshin az ýaqyttyń ishinde qalamyz saıası ortalyq qana emes, mádenı, eko­nomıkalyq, áleýmettik jaǵynan qaryshtap damyǵan iri mega­po­lıýs­ke aınaldy. Ony eki-úsh mysal­men dáleldeýge bolady. “Dý­man” oıyn-saýyq keshenin alaıyq­shy. Dúnıejúzindegi muhıttar men teńizderde ómir súretin balyqtar men sý haıýanattaryn eshqaıda barmaı osynda kórip, tereń ta­ny­sýǵa bolady. Nemese ekinshi bóli­minde Afrıkanyń jýnglıinde júrgenińdeı sezinesiń. Jas urpaq­tyń dúnıe tanymyn keńeıtýge kómegin tıgizedi. Bıyl iske qosylǵan “Qazaq­stan” ortalyq konsert zaly da erekshe arhıtektýramen salynǵan. Konsert alańy ortada, barlyq jaǵynan jaqsy kórinedi, keremet akýstıka. Otyratyn oryndar tórt deńgeıde. Sahnaǵa shyqqan ártisti anyq kórip, jaqsy tyńdaýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń mynadaı sózi bar: “Qarttaryn ardaqtaı bilgen eldiń bosaǵasy berik, rýhy ústem”. Sonyń aıǵaǵy retinde Elbasynyń tapsyrmasymen Esil ózeniniń jaǵasynda, tabıǵaty ásem, ekolo­gııalyq taza jerden 400 adamǵa arnalyp qarttar men múgedekter úıi salyndy. Jaıly turýǵa bar­lyq jaǵdaı jasalǵan. Soǵys ar­dagerleri bir oryndyq bólmelerde turady. Qart jaýyngerler N.A.Zıý­kov, A.V.Pavlova, A.A.Po­do­prıgora, O.I.Lınnıkter osyn­daı qamqorlyǵy úshin Elbasyna sheksiz rızashylyqtaryn bil­dirýde. Astanany arqa óńirine kóshirý arqyly tuńǵysh Prezıdentimiz úlken saıası máseleni sheshti. Buǵan deıin bul óńirde basqa ult ókilderi basym, qazaqtardyń úles salmaǵy az bolatyn. Mysaly me­niń týǵan aýdanym Aqkólde bizdiń ulttyń quramy 25-30 paıyz bo­latyn, búginde úshten eki bóligin quraıdy. Jastardyń respýblı­ka­lyq dárejedegi qyzmetterge orna­lasýyna múmkinshilik týdy. Tek qana meniń úsh balam mınıstr­likterde, Prezıdent ákimshiliginde qyzmet atqarady. Osyndaı kúrdeli máseleni sheshýde bilgirlik, batyldyq, kóre­gendigimen erekshelengen Elbasy­na qart ustaz, zeınetker, qala turǵyny retinde zor alǵysymdy aıta kelip, elimizdiń keleshegi úshin qajymaı-talmaı uzaq jyldar eńbek ete berýin tileımin. Erkin DÁÝEShULY, eńbek ardageri. ________________________________ Betti daıyndaǵan “Egemen Qazaqstan” gazetiniń tilshisi Jylqybaı JAǴYPARULY.