Akademık Sultan Sartaev: “Biz konstıtýsııalyq keńistikte ómir súremiz”

Kórnekti qoǵam jáne saıası qaıratker, táýelsiz memleketimizdiń “Parasat”, “Barys”, “Qurmet” ordenderiniń, Qyrǵyzstannyń “Dańq” ordeniniń ıegeri, QR UǴA akademıgi, zań ǵylymdarynyń doktory Sultan Sartaev Qazaqstan Respýblıkasy damýyn quqyqtyq qamtamasyz etýde eleýli eńbek sińirgen tulǵalarymyzdyń biri. Ol QR memlekettik egemendigi týraly Deklarasııanyń, QR Prezıdenti laýazymyn taǵaıyndaý týraly Zańnyń, QR azamattyǵy týraly, QR memlekettik táýelsizdigi týraly, til týraly zańdardy jasaýǵa jáne qabyldanýyna tikeleı qatysqan ǵalym. Respýblıka jurtshylyǵy Sultan Sartaıulynyń táýelsiz elimizdiń Ata Zańdaryn qabyldaýdaǵy eńbegi men tabandylyǵyn aıryqsha baǵalaıdy. Biz akademık aǵamyzdy Qazaqstan Konstıtýsııasynyń qalaı qabyldanǵandyǵy jáne onda belgilengen mindetterdiń saltanat qurýy jaıly áńgimelep berýge shaqyrǵan edik. – Sultan aǵa, sizben suhbaty­myz táýelsizdik kúreskeri Abylaı han babamyz taqqa otyrǵan qa­sıet­ti Býrabaı tórindegi “Oqjet­pes” shıpajaıynda ótýiniń ózindik máni bar sıqty. Munda sońǵy ha­nymyz Kenesarynyń da izi saırap jatyr. Olar táýelsizdigimizdiń jar­shylary, tý kóterýshileri bol­dy. Sol armanǵa bólený búgingi bizderge buıyrǵan eken. Áıtse de, ony aspannan túse qalǵandaı kóretinder bar. Táýelsizdiktiń uzaq ta qıyn-qystaýly jolynan derek berseńiz? – Táýelsizdik halyqtyń namysyn janyp, júregin silkiniske túsiretin túsinik. Suraǵyńa suraq qosqym keledi. Biz bodandyqtan bostandyqqa qalaı jettik? О́zderińiz de bizdiń tar jol, taıǵaq keshken joly­myz­ǵa bir mezgil oı jiberip qarańyzdarshy. Tym alysqa barmaı-aq, HVIII-HIH ǵasyrlarǵa bir ǵana kózdiń qıyǵymen qarasaq, qalmaqtardan, qoqandyqtardan, orys patshalyǵynan qazaq eline, onyń mekendegen jerine oıran salǵan basqynshylyq shabýyldardy kóremiz. Bizdiń halyq, tarıhymyzdyń aıtýyna qaraǵanda, ózdiginshe bóten halyqtarǵa tıisip, onyń jerine basqynshylyq nıetpen shabýyl jasaǵan emes. Bizderdiń ata-babalarymyz shamasy jetkenshe tek qana óz elin qorǵaýmen, qazaq memleketin qalyptastyrý áreketimen boldy. Osy turǵydan alǵanda qazaq tarıhynda Abylaı hannyń is-áreketi, saıası qyzmeti qazaq memleketin qalyptastyrýǵa baǵyshtalǵanyn kóremiz, ony ulttyq batyr retinde baǵalaımyz. Býrabaıdaǵy Abylaı han alańy, onymen japsarlas tarıhı-tanymdyq keshender batyr babaǵa ǵana emes, bodandyq buǵaýyn buzǵan halyqtyq erlikke arnalǵan taǵzym eskertkish dep bilemiz. О́miriniń aıaǵyna deıin, týralap aıtsaq HIH ǵasyr­dyń 20-shy, 40-shy jyldary patshalyq Rossııanyń bóten elderdi bodandaý saıasatyna qarsy, qazaq eliniń táýelsizdigi úshin kúresken qazaqtyń eń sońǵy hany Kenesary Qasymuly boldy. Bul qasiretti ǵasyr edi. Biraq, qazaqtyń qaı ǵasyry qasiretti bolmady. HV ǵasyrdyń basynda Jánibek han men Kereı han qurǵan qazaq handyǵynan bastap halqymyzdyń ǵasyrlar boıy tókken teri men qany sel bolyp aqsa da bostandyq bulbuly baǵymyzda saıraı qoımady. Oǵan kóptegen áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası sebeptermen qatar, bizdiń ata-babalarymyzdyń qolynda tek qana naıza, shoqpar, qamys oq, qaıyń oq, qozyjaýyryn jebe, kóbe buzar jebe, bilteli myltyq sııaqty qarýlar ǵana bolǵany sebep. Olardyń saýyt buzar, qamal alar qýatty quraldary da joq edi. Osyndaı qantógis pen kolonııalyq jaǵdaıda 1917 jylǵy Qazan tóńkerisine de jettik. Onyń dem berýshileri halyqtar óz bostandyǵyn, el taǵdyryn ózderi sheshedi dep búkil dúnıe júzine jarııalady. Biraq, jarııalanǵan bostandyqtar, halyqtar teńdigi sosıalıstik qurylystyń barysynda halyqtyń kóksegen kóńilin, bostandyqqa talpynǵan oıyn taýyp, demokratııalyq memleket qurýdyń ornyna óte qatygez repressııalyq áreketi kúshti, halyqty buǵaýda ustaıtyn totalıtarlyq júıeni qalyptastyrdy. Memleket basshylyǵynda óz dıktatýrasyn birde ashyq, birde jasyryn jarııalǵan kommýnıstik partııa otyrdy. Onyń jańsaq saıasaty kóp ultty KSRO-ny toqyraý zamanyna alyp keldi. Bul barlyq totalıtar­lyq júıege tán zańdylyq edi. 1991 jyly jeltoqsan aıynyń 8-inde Belorýssııa­da bolǵan tarıhı oqıǵanyń negizinde 70 jyldan astam halyqtyń kóz jasyna boıalǵan júıe kúırep, shyn máninde kolonııalyq qursaýdaǵy odaqtas respýblıka­lar egemendi, táýelsiz memleketterdi qalyptastyrýǵa múmkindik aldy. Qazaqstanda 1986 jylǵy jeltoqsan­daǵy burq etken halyqtyq qozǵalys burynǵy KSRO sheńberinde osy múmkinshilikti týdyrǵan negizgi ári sheshýshi sebepterdiń biri boldy. Qazaq jastarynyń bas kóterýi halyq qozǵalsa, ol óz maqsatyna jetetinin kórsetip, tórtkúl dúnıege bizdiń bodandyq uıqydan oıanǵanymyzdy jarııa etti. – Qazaqstannyń bastamashyldyǵy týraly aıtqa­nyńyz qýantady. Babalarymyzdyń “Egemen bolmaı el bolmas, etekten kesip jeń bolmas” degeni tegin emes. Áıtkenmen, táýelsizdik zańmen bekitilgende ǵana nár­lenip, qýattanady. Osynaý taǵdyrsheshti Konstıtý­sııalyq Zańnyń qalaı qabyldanǵany týraly áńgimeleseńiz. О́ıtkeni, ony júreginiń sııasyna malyp jazǵandardyń biri sizsiz. – Táýelsizdik týraly Konstıtýsııalyq zańnyń jobasyn men, Erkesh Nurpeıisov, Talǵat Danaqov úsheýmiz óz bastamamyzben jasap, 1991 jyldyń shilde aıynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Prezıdıýmy­na tapsyrdyq. Biraq, bul qujat kópke deıin qaraýsyz jata berdi. Keıbireýlerdiń “onsyz da táýelsizbiz ǵoı, osy zańnyń qajeti qansha” degen sózderi de qulaǵymyzǵa jetip jatty. Aqyrynda, osy jyldyń 9 jeltoqsany kúni Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Prezıdıýmynyń májilisin­de depýtat Manash Qozybaev jáne men táýelsizdik týraly Konstıtýsııalyq zańdy qabyldaý qajet eken­digi týraly másele kóterdik. Bul jaǵdaı depýtattardy da mazalap júrgen bolýy kerek. О́ıtkeni, usynysty Prezıdıým músheleri biraýyzdan qoldap, men baıandamashy bolyp bekitildim. Araǵa jeti kún salyp men Joǵarǵy Keńestiń minbesine keýdemdi kernegen úlken ulttyq-pat­rıottyq sezimmen shyǵyp, Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń táýelsizdigi, Konstıtýsııalyq zańnyń jobasy týraly baıandama jasaýǵa kiristim. Baıqaımyn, zalda otyrǵan depýtattardyń basym bóligi totalıtarlyq júıeniń atyna aıtqan zildi oılarymdy qoldaǵany­men, ár jerde kúbir-kúbir sóılep, aıyptaý sózderimdi artyq sanaıtyndardyń bar ekendigi sezilip turdy. Men depýtattardyń kóńili men nazaryn álemge aıby­nyn shashqan kúshti de myzǵymas, qatal ortalyqtan­dyrylǵan ımperııalyq Keńes Odaǵynyń kúıreı bastaǵanyna, birneshe respýblıkanyń onyń quramy­nan shyǵyp, táýelsiz memleketter retinde órkendeı­tinin, qıyn da bolsa bolashaǵy zor, qýanyshty bostandyq jolyna túskendigin shamamnyń jetkenin­she dáleldep baqtym. Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesi birneshe saǵatqa sozylǵan talqylaýdan keıin, Táýelsizdik týraly Konstıtýsııalyq zańdy 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda, keshki saǵat altydan on tórt mınót ótkende basym kópshilik daýyspen qabyldady. Bul keleshek egemen eldiń óz Konstıtýsııasyna kirpish bolyp qalanǵan zańy edi. Zań qabyldanǵannan soń týra 30 mınótte Túrkııa Qazaqstandy táýelsiz memleket retinde tanydy. Álemdik dıplomatııanyń tarıhynda buryn-sońdy mundaı jaǵdaı bolmaǵan. Sonymen, ǵasyrlarǵa sozylǵan memlekettik armanymyz oryndaldy. Respýblıka Prezıdentiniń Jarlyǵymen 16 jeltoqsan resmı Táýelsizdik kúni jáne jalpy halyqtyq saltanatty meıram bolyp jarııalandy. Qazaqstan Respýblıkasy búginde táýelsiz demokratııalyq, quqyqtyq memleket retinde qalyptasty. Onyń qazirgi kezdegi aýmaǵy birtutas jáne oǵan eshkimniń qol suǵýǵa qaqysy joq. Qazaqstannyń dúnıejúzilik qoǵamdastyqpen ózara qarym-qatynasy, memlekettik táýelsizdikti qorǵaý jáne respýblıkanyń eldik nyshandary táýelsizdiktiń myzǵymas arqaýy bolyp tabylady. – Táýelsizdik – qymbat qazynamyz. Biraq, zań túrinde qorǵalmaǵan táýelsizdiktiń bolýy da múmkin emes qoı. Memlekettiń máni men mazmunyn anyqtaı­tyn, memlekettik, qoǵamdyq qurylystyń kezek kúttir­meı­tin máselelerin sheshetin, adamnyń negizgi quqyq­ta­ryn, mindetteri men bostandyqtaryn baıandy etetin, tir­shiligimizge tirek bolatyn túpqazyqtar qajet emes pe? – El táýelsizdiginiń zańdyq bazasy Konstı­tý­sııany, bizdiń 1990 jyldan bastap qabyldaǵan asa aýqymdy quqyqtyq qujattardy tirek etetinin aıryq­sha atap ótkim keledi. Egemen Qazaqstannyń jańa konstıtýsııalyq zańdylyǵy osy sátten bastaldy. Jańa Konstıtýsııanyń jobasyn jasamastan buryn biz elimizdi basqarý formasyn anyqtap alýymyz kerek boldy. Sóıtip, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmy májilisteriniń birinde men Qazaqstanda Prezıdent qyzmetin taǵaıyndaý týraly usynys jasadym. Ol kezde bul kóptegen faktorlarǵa baı­lanysty edi. Qoǵam kóp ultty elde konfederasııanyń tıimsizdigin sezine de, túsine de bildi. Usynys depý­tat­tar tarapynan qoldaý taýyp, 1990 jyldyń 24 sáýirinde Qazaqstanda Prezıdent qyzmetin taǵaıyndaý týraly zań qabyldanyp, bizdiń Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev saılandy. Osy zańnyń negizinde respýblıkanyń memlekettik jáne qoǵamdyq qurylysyna túbegeıli ózgerister engizildi. О́ıtkeni, Prezıdent qyzmetin taǵaıyndaý Joǵarǵy Keńestiń monopolııalyq bıligin joıýǵa jetelep, memlekettik qurylys praktıkasynda bılikti bólisý prınsıpiniń alǵashqy qadamdaryn bekitýge bastady. Qazaqstannyń egemendigin baıandy etý prosesiniń kelesi logıkalyq jalǵasy “Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly” Deklarasııa boldy. Onyń jobasyn men jasap, birneshe depýtattyń qo­lymen “Sosıalıstik Qazaqstan” jáne “Kazah­stans­kaıa pravda” gazetterinde jarııaladyq. Uzaqqa sozyl­ǵan pikirtalastan soń, jańartylǵan odaqtyq shart ja­sasý múmkindigi paıda bolǵan asa kúrdeli saıası jaǵ­daıda, 1990 jyldyń 25 qazanynda Deklarasııa qabyldandy. 25 qazan – Respýblıka kúni bolyp ataldy. – Jınaqtalǵan tájirıbe prezıdenttik ınstıtýty bıliktiń barlyq tarmaqtarynyń úılesimdiligin qam­tamasyz etetin Konstıtýsııanyń kepili bolýǵa tıis eke­nin kórsetip otyr. Endeshe, konstıtýsııalyq keńistikte ómir súrip, quqyqtyq qoǵam quryp jatqan biz úshin bul ınstıtýttyń qandaı artyqshylyqtary bar? – Elimizdiń ótken damý joly qazir Qazaqstanda qoldanylyp otyrǵan konstıtýsııalyq ońtaıly úlgini durys tańdaı bilgenimizdi aıǵaqtaıdy. Onyń bir tarmaǵy qýatty memlekettik bıliktiń kepili retindegi prezıdenttik basqarý der edim. Osyǵan qatysty bir ǵana mysal keltireıin. Quqyqtyq memleket qury­ly­syn úzdiksiz jalǵastyra beretin elimizde konstı­týsııalyq tártip pen zańdylyqty qamtamasyz etý basty ustanym sanalady. 1993 jyly ózin-ózi tarat­qan Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi jańa Parlamenttiń jumysy bastalǵanǵa deıin Prezıdentke zańdar shyǵarý ókilettigin berý týraly zań qabyldady. Atalǵan kezeń aralyǵynda memleket ómiriniń barlyq negizgi baǵyttary boıynsha zań kúshi bar, jalpy sany 136 prezıdenttik jarlyq shyǵaryldy. Naq osy zańdar elimizde reformalar qarqynyn jedel­detýge jáne damý baǵytyn naqty aıqyndaýǵa kómektesti. Konstıtýsııalyq zańdarmen bir mezgilde ekonomıkalyq jáne áleýmettik reformalar, qarjy, bank jáne basqa da sharýashylyq qyzmeti másele­lerine arnalǵan ıdeologııasy jaǵynan naryqtyq zańdardyń úlken toby jumys isteı bastady. Elge iri sheteldik kapıtal tartýǵa jaǵdaı jasaldy. Qazaq­standyq tartymdylyq óndiristi kúrt óristetýmen qatar, mıllıondaǵan azamattarǵa jumys berip, bıýd­jet qarajatyn molaıtty. Eń bastysy, prezıdenttik ıns­tıtýt qos palataly kásibı Parlamenttiń bilik­tiligi men belsendiligin nyǵaıtty dep tujyrymdaı alamyz. — Sultan aǵa, endi konstıtýsııalyq tarıhymyzdyń qalyptasýynan sóz qozǵasańyz. Elbasy N.Á.Nazarbaev bul turǵyda aǵylshyn fılosofy Bentam Ieremııanyń “Eń úzdik Konstıtýsııa halyqtyń boıy úırengen Kons­tıtýsııa” degen pikirin keltirgeni esimizde. Demek, Kons­tıtýsııany qabyldaı salý men ony qalyptastyrýdyń aralyǵynda kúrdeli belester jatqany ǵoı. – Qazan tóńkerisinen osy kúnge deıingi tarıhy­myzda biz bes konstıtýsııa qabyldadyq. Onyń ishinde úsh konstıtýsııa – 1924 jylǵy Qazaq Avtonomııaly Keńestik respýblıkasynyń, 1937 jáne 1978 jyl­darǵy Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń konstıtýsııalary totalıtarlyq odaq júıesi kezinde qabyldanǵan bolatyn. Bularda táýelsizdik uǵymy aýyzǵa alynbaǵandyǵy belgili. Elimizdiń táýelsizdigi jyldarynda óz erkimizben, óz qalaýymyzben kóptegen talqylaýdan, pikir aly­sý­dan soń baryp 1993 jylǵy jáne 1995 jylǵy ha­lyq­aralyq arenada óz jolymen órkendeýge baǵyt us­tan­ǵan memleketimizdiń Konstıtýsııalaryn qabyldadyq. 1993 jylǵy Konstıtýsııanyń jobasyn jasaıtyn komıssııanyń quramyna belgili qaıratkerler, oqy­mys­tylar men depýtattar kirdi. О́ıtkeni, Prezıdent Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, bizdiń barlyǵymyz, qarapaıym eńbekshiden bastap joǵary bılikke ıe adamdarǵa deıin Konstıtýsııa talaptary boıynsha ómir súrip, jumys isteıtin ózimizdiń táýelsiz egemendi memleketimizdi quratyn bolamyz. Jaýapkershiliktiń bıiktigi shyǵar, osy úlken quqyqtyq qujatty talqy­laýǵa 3 mıllıonnan astam adam qatysyp, 18 myńnyń ústinde usynys, eskertpeler túsirdi. Al respýblıka baspasózinde 500-den astam úlkendi-kishili maqalalar jarııalanyp, teledıdar, radıo baǵdarlamalarynda tal­qylandy. Sebebi, respýblıka halqy bul Konstı­týsııanyń memleket basqarý formasyn, onyń mem­leket­tik organdaryn, táýelsiz memlekettiń negizgi atrı­býttaryn belgileýdegi, azamattardyń demokra­tııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn bekitýdegi rólin jaqsy túsindi. Sondyqtan, alǵashqy Negizgi Zańymyz óz dáýirindegi óreli isterdiń qýatty qozǵaýshy kúshi retinde tarıhymyzǵa endi. – Áıtkenmen, kóp daıyndyqpen jasalǵan alǵashqy Konstıtýsııamyzdyń eki jyldyń ishinde syr bere bastaǵany qalaı? 1995 jylǵy Ata Zańdy qabyldaýǵa nendeı jaǵdaıattar túrtki boldy? – Ýaqyt ústemdigine ámir júrmeıdi. Qoǵamda qısap­syz zor ózgerister júrip jatty. Olqy tus memlekettik bılikti zań shyǵarmashylyq, atqarýshy jáne sot tarmaqtaryna bólýdegi aıqyndyqtyń bol­maýynan, Prezıdenttiń ókilettikteri men quqyqtaryn jete belgilemeýden kórinis berdi. Sondaı-aq, elimizde bolyp jatqan demokratııalyq prosesterdi aıshyqtaı túsý qajettigi týyndady. Iаǵnı, saıası jáne ekono­mıkalyq reformalar nátıjesinde memleket pen jeke tulǵa arasyndaǵy qatynastardy naqtylaý kún tárti­bine shyǵa bastady. Jańa Konstıtýsııany qabyldaý­dyń saıası qajettiligi respýblıkanyń egemendigin eń joǵary quqyqtyq deńgeıde baıandy etýden alǵa tartyldy. Bizdiń respýblıkamyzda bir qoǵamdyq qurylystan ekinshisine kóshý evolıýsııalyq jolmen júzege asty, biraq bul prosess óz ornynan aıyrylǵaly turǵan konservatıvtik kúshterdiń qarsylyǵynsyz ótken joq. Konstıtýsııany qabyldaý kezinde kóshelerge tankiler shyqqan Reseıdegideı ashyq sıpat almaǵanymen, ártúrli baǵyttaǵy bloktardyń qasarysýy kózge uryp turdy. Prezıdentimiz N.Á. Nazarbaevtyń tujyrym­daýynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy Konstıtýsııasy ymyrashyldyq (kompromıstik) Konstıtýsııa boldy. Sol tustaǵy qazaqstandyq qoǵam “demokratııalyq masaıraý”, “bostandyq pen táýel­sizdikten masaıraý” kóńil-kúıin keshýde edi. Osydan ke­lip til, qos azamattyq máseleleri, etnostyq múd­de­lerdi saýdaǵa salý, taǵy basqa keleńsizdikter qoǵam damýynyń yrǵaǵyna syzat túsire bastaǵany málim. 1995 jylǵy Konstıtýsııany qabyldaýdyń taǵy bir sebebi – ekonomıkalyq qajettilik edi. 1993 jylǵy Konstıtýsııa boıynsha jerge jeke menshikke jol berilmeıtin. Alaıda, tájirıbe kórsetkenindeı, jer­di jeke menshikke bermeıinshe, tolyqqandy naryq­tyq qatynastardy damytý múmkin emes. Shyn mánine kelgende, ózderiniń menshigine kepildik berilmeıinshe otandyq óndirisshilerimiz de, sheteldik ınvestorlar da kapıtaldyq táýekeldikke bara almaıdy. Jaǵdaıatty basqa arnaǵa burý umtylystary baıqaldy. Qoǵamda óris ala bastaǵan jiktený turaqtylyqqa, baıandy­lyqqa qaýip tóndirdi. Sondaı-aq, Qazaqstannyń jańa Konstıtýsııa­sy­nyń qabyldanýyna sebepter qataryna asa qajetti bol­ǵan sot reformalaryn jatqyzar edim. 1993 jyl­dyń Konstıtýsııasy burynǵy sot júıesin konser­vasııalap tastady, odan shyn mánindegi táýelsiz sottyń negizi oryn tappady. Sýdıalardy taǵaıyndaý tártibi olardyń táýelsizdigine kepildik bere almady. QR Konstıtýsııalyq sotynyń qyzmeti men quqyqtyq negizderi de qaıtadan qaraýdy talap etti. Osy or­gan­nyń 1995 jyldyń 6 naýryzynda 13-shi shaqyrylǵan QR Joǵarǵy Keńesin zańsyz (legıtımsiz) dep tapqan sheshimi saıası daǵdarystyń sebep-saldaryna aınaldy. Jalpy alǵanda sol kezdegi ǵalymdar men praktıkter Konstıtýsııalyq sotty shamadan tys saıasılandyryp jiberdi. Osydan baryp Konstıtýsııalyq sotty Konstıtýsııalyq keńes etip qaıta qurýdyń qajettiligi saıası daǵdarystyń aldyn alý maqsatynda jasalǵan oń shara der edik. 1993 jylǵy Konstıtýsııa sheshe alma­ǵan taǵdyrly, eń basty máselelerdiń biri – joǵary memlekettik bılik organdaryn uıymdastyrý problemasy bolǵany belgili. Anyǵyraq aıtsaq, bılikti bólisý prınsıpin júzege asyrý modeliniń ótpe­li kezeń jaǵdaılaryna saı kelmeýi, bılik tar­maq­tarynyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebe­lerin anyqtaýdaǵy qarama-qaıshylyqtar, memleket­tik bılik organdary arasyndaǵy tartystardy she­shýdiń tetigin jete anyqtamaý qyzmet úılesimin tejeı bastady. Onyń ústine, jergilikti bılik organdarynyń konstıtýsııalyq negizderinde de aıtarlyqtaı kemshilikter men qarama-qaıshylyqtar oryn aldy. – Osylardyń jıyntyǵy qaryshty damı bastaǵan Qazaqstannyń jańa Ata Zańynyń ómirge kelýine sebepker boldy deısiz ǵoı. Ekinshi Konstıtýsııamyzdyń jalpyhalyqtyq referendýmda qabyldanýynyń da mańyzy zor. Sonda onyń salmaǵy qaı qyrynan aıqyndalady? – Barlyq qyrynan. Aldymen 1995 jylǵy Kons­tıtýsııanyń 18 joba úlgisi daıyndalǵanyn aıtaıyn. Bul óte kúrdeli kezeń edi. 13-shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńestiń lıgıtımdi emestigi, Úkimettiń otstavkaǵa ketýi, saıası daǵdarysty seıiltýdiń tamasha qadamy retinde 1995 jyldyń 1 naýryzynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylýy, aqyrynda, sol jylǵy 29 sáýirde Prezıdenttiń ókilettik merzimin uzartý máselesi boıynsha búkilhalyqtyq re­ferendýmnyń ótkizilýi aldaǵy Konstı­tý­sııamyzdyń salmaǵy men júkteler mindetterdiń orasandyǵyn aıǵaqtaıdy. 1995 jyldyń shilde aıynda daıyn bolǵan Konstıtýsııanyń jobasy búkilhalyqtyq talqyǵa usynyldy. Oǵan respýblıkalyq 53 uıym men qoǵamdyq birlestikter qatysyp, 678 usynys pen eskertpeler kelip tústi. Jalpy alǵanda, elimizde 34459 talqylaý uıymdastyrylyp, 123717 adam sóz aldy. Konstıtýsııalyq komıssııa 31886 usynys pen eskertpeni muqııat ekshedi. Jańa Konstıtýsııa tek ıdeıaldy quqyqtyq model, shyndyqqa saı kelmeıtin deklarasııalyq qujat emes, zańdy túrde sheshimin tapqan naqtyly mehanızmder men ınstıtýttar retinde tanyldy. Qoǵamda osy Konstıtýsııanyń negizinde naqtyly ózgerister júzege asyrylyp, jemisin tógýde. – Sultan aǵa, siz arǵy-bergi konstıtýsııa­larymyzdyń týyndaý úderisterine jáne qabylda­nýyna tikeleı qatysqan adam retinde tolassyz tol­ǵanatynyńyz anyq. Áıtkenmen, odan da kúshti tol­ǵa­nys bar. Jańa “Konstıtýsııanyń negizinde naq­ty­ly ózgerister ornyǵyp, jemisin tógýde” dedińiz. Sonda Ata Zańymyz el úmitin aqtap otyrǵany ǵoı. – Árıne. Aınalaǵa qarasaq, ondaǵy segiz bólimniń jarasty, men aıtar edim, qýatty sabaq­tastyǵynyń saltanatyn kórer edik. Konstıtý­sııalyq mindetter men ıdeıalar, azamattar jaýapkershiligi, odan týyndaıtyn qoldanystaǵy zańnamalar, strategııalyq jáne memlekettik baǵdarlamalar, Prezıdent joldaýlary, álemdik órkendeý úrdisteri arqyly ıgiligimizge aınalyp otyr. Biz, taǵy da qaıtalap aıtamyn, Konstı­týsııalyq keńistikte ómir súrýdemiz. Táýelsiz Qazaqstan tarıhı qysqa merzimde tań­ǵalarlyq tabystarǵa jetti. Eýrazııadaǵy kósh­basshylar sanatyndaǵy elimiz álemniń eń bedeldi uıymdarynyń múshesi ǵana emes, olardyń kóp qyrly jumysyn úılestirer basshyǵa aınaldy. Astana Álem dindarlarynyń dástúrli basqosýy­nyń, joǵary deńgeıli ekonomıkalyq forýmdar­dardyń alańy, saıası, áleýmettik oı qorytý min­beri, mádenı, sporttyq sharalar sahnasy, dostyq pen birlik báıteregi retinde áıgili. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵalyǵyn abyroımen atqaryp otyrǵan Qazaqstanda aldaǵy jeltoqsanda mem­leket basshylarynyń resmı sammıti ótkizilmek. Osyndaı bel-belesterimizdiń áli de bıikteı beretini Konstıtýsııa saltanatyn pash etedi. – Jalpydan jalqyǵa kóshsek. Ata Zańy­myzdyń búgingi áleýetin naqty qandaı ózgeristerden kórip otyrsyz? – Qazaqstan ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrdy. Biraq, kóppartııalyqtyń Konstıtý­sııa­lyq sheńberdegi belsendiligin ushtaı túsý kerek. Meni Ata Zańnyń “Adam jáne azamat” atala­tyn bóliminiń qatań qadaǵalanyp, barynsha jaýap­kershilikpen oryndalyp otyrǵandyǵy qýantady. Qazaqstandyqtardyń turmys deńgeıi ósip, áleýmettik, rýhanı suranystary qanaǵattan­dy­rylýda. Bul jergilikti memlekettik jáne ózin-ózi basqarýdan bastap, barlyq 98 baptyń adam úshin, onyń ıgiligi úshin qyzmet jasaıtyndyǵyn kórsetedi. Ol neden baıqalýda? Naqtyraq aıtaıyn. Qazaqstannyń ekonomı­kasy álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystan keıingi serpindi damý baspaldaǵyna qadam basty. Oǵan bıylǵy birinshi jartyjyldyqtaǵy ishki jalpy ónimniń deńgeıi 8 paıyzǵa óskendigi tolyq dálel bola alady. Bul Memleket basshysynyń balamasyz bastamasynyń nátıjesinde Úkimet qabyldaǵan keshendi sharalardyń nátıjesi. Munda “Jol kartasy” baǵdarlamasynyń sheńberinde 2515 shaǵyn jáne orta bıznes nysandaryna 145 mıllıard teńge kóleminde ońtaıly nesıe bólindi. Osynyń nátıjesinde, turǵyn úı-kommýnaldyq sha­rýashylyq salasynda ǵana 39 myń adam jumys­pen qamtyldy. “Bıznestiń jol kartasy-2020” ata­latyn jańa júıe de úmit otyn jandyrar serpin ta­nytýda. Keshegi maýsym aıynyń sońyndaǵy Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ótken “Kúshti Qazaqstandy birigip quramyz!” atty jalpy­ulttyq telekópir mańdaıymyzdy jarqy­rat­qan maqtanysh oqıǵasy boldy. Shara ústinde jalpy quny 381 mıllıard teńgeniń 72 ınves­tısııalyq jobasynyń tusaýkeseri ótse, 68 zamanalyq jańa nysan jumysyn bastady. Sonyń ishinde, aqmolalyqtar qatal qys jaǵdaıynda ozyq jylyjaı tehnologııasymen raýshan gúlderin, qııar men qyzanaq ósirýdiń múmkindikterin kórsetip tańqaldyrdy. Osy óńir jyl ishinde 83 mıllıard teńgeniń segiz jobasyn iske asyrýdy josparlasa, sonyń beseýin tyńǵylyqty oryn­daǵanyna tánti boldyq. Damýymyz munymen de shektelip qalmaıtynyn Elbasy “2020 jylǵa qaraı ekonomıka 150 paıyzǵa artady. О́ner­ká­siptegi eńbek ónimdiligi 1,8 ese ulǵaıady, al aýyl sharýashylyǵynda eki esege deıin artady” degen sózderimen bildirdi. – Sizdiń “Búgin biz qoǵamymyzdyń rýhanı salamattylyǵyn (densaýlyǵyn) saqtaýǵa basa nazar aýdarýymyz kerek” degen sózińiz esimizde. Munyń astarynda ne jatyr? – Men muny osydan bes jyl buryn aıtqa­n­myn. Odan beri Konstıtýsııanyń ózine de ózge­rister men tolyqtyrýlar engizildi. Sondyqtan, eshqandaı astar izdeýdiń qajeti joq. О́tpeli kezeń­niń aýanynda ony aıtý qajet edi. Ekonomıkalyq reforma máselesimen tikeleı aınalysyp ketken jaǵdaıda memleketimizdiń ıdeologııalyq, nasıhat­tyq jáne tárbıelik jumystary álsireıtini belgili. Ony kózimiz kórdi. Al, qazir jaǵdaı oń arnaǵa tústi. Halyqtyń bólinip-jarylýyna, jiktelýine jol bermeıtin, qoǵamnyń aýyzbirligin qamtamasyz etetin, ony jańa jetistikterge bas­taı­tyn, buqaradan, adamdar tobynan jeke tulǵa­lar, azamattar jasaýdy murat sanaıtyn ulttyq-memlekettik ıdeologııa nyǵaıyp keledi. Dál qazirgi sátte jalpyhalyqtyq talqylaý júrip jat­qan memlekettik tildi damytý, bilim máselesin órkendetý baǵdarlamalary órkenimizdi ósire túsetinine senimdimin. – Sultan aǵa, siz sońǵy 35 jylda álemniń 47 elinde resmı is-saparlarda boldyńyz. Salystyr­maly túrde aıtsaq, Býrabaıdyń ornyn qalaı baǵalar edińiz? – Bárinen bıik tur. Bul arǵy tarıhymyzda da, táýelsizdik jyldaryndaǵy shejiremizde de aıryq­sha oryn alatyn qut qoınaý. “Oqjetpeste” demalǵan kezimde kún saıyn respýblıkalyq, ha­lyq­aralyq deńgeıdegi májilister ótip jatqany­nyń kýási boldym. Bul abyroıly minber degen sóz. Týrıstik klasterge negizdelgen ındýstrııalyq qadamdar kóńilden shyǵady. Munda arnaıy ekonomıkalyq aımaqtyń qurylýy, memlekettik-ulttyq tabıǵı baqtyń jumys istep jatqandyǵy, Býrabaı kólderiniń qalypqa keltirile bastaǵany jylylyq uıalatady. Býrabaı halqymyzdyń tálim tiregi bolýy tıis. – Áńgimeńizge kóp rahmet. Áńgimelesken Baqbergen AMALBEK.