Ajal ajdahasy aýyzdyqtalǵan kún

29 tamyz — Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni

Qazaqstan Respýblıkasynyń usynysy Birikken Ulttar Uıymy tarapynan qoldaý taýyp, 29 tamyz — Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni retinde tuńǵysh ret búkilálem boıynsha atap ótilmek. Al bul kún — Semeı atom polıgonynda 1949 jyly alǵashqy jarylys jasalǵan jáne 1991 jyly Elbasy Jarlyǵymen Semeı polıgony jabylǵan kún. * * * Nursultan NAZARBAEV: Ortalyq Azııa aımaǵy aıasynda Qa­zaqstan ıadro­lyq qaýipsizdikti ny­ǵaıtý, ıadrolyq ma­terıal­dardyń ta­ralýyna jol ber­­­meý jáne ıadro­lyq lań­kestikpen kúres jó­ninde óńir­lik is-qı­myl josparyn ázir­leýge basta­mashy bol­dy. Osy tá­jirı­beni álemniń basqa óńirlerine de taratý oryndy bolar edi.

(Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtte sóılegen sózinen).

* * *

ATOM IGILIKKE QYZMET ETSIN

Búginde álemniń aldyńǵy qatar­ly memleketteri bizdiń elimizdiń ıadrolyq qarýdy aýyzdyqtaý jó­nindegi tájirıbesine tańdana oty­ryp, ony zerttep bilýge umtylýda desek, esh artyq aıtqandyq bolmas. Iá, álemdik qaýymdastyq esh­qan­daı shart qoımaı-aq, dúnıe júzi bo­­ıynsha birinshi bolyp atom qarýy­­­nan óz erik­terimen bas tart­qan bizdiń elimiz ben Elbasymyzǵa tánti bolyp otyrǵany da esh qospa­syz shyndyq. Osy oraıda halyq­ara­lyq “Nevada – Se­meı” qoz­ǵa­ly­synyń prezıdenti Ol­jas Súleı­menov aıtqandaı, eli­mizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Na­zar­baev burynǵy Keńester Odaǵy áskerı-óndiris ke­sheniniń qatty qarsy­lyǵyna qara­mastan, azamattyq erlik jáne saıası kemeńgerlik úlgisin tanyta otyryp, óziniń tarıhı sheshi­mimen Semeı ıadrolyq synaq polı­gonynyń únin óshirdi. Solaısha eń aldymen mun­daǵy sy­naq­tarǵa tyıym salyp, po­lı­­gondy jabýǵa qol jet­kiz­gen El­ba­symyz munymen de shek­tel­meı, qýaty jóninen álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan bir­jola bas tartý jóninde batyl qadam jasap, tııanaqty sheshimge keldi. Sonyń bárinde búkil Qazaqstan halqy sekildi halyqaralyq “Nevada – Semeı” qozǵalysynyń eki mıl­lıonnan astam músheleri de eli­mizdiń Tuńǵysh Prezıdenti sapy­nan tabyla bildi. Sondyqtan da bolar, ótken jyl­dyń 18 maýsymynda Se­meı­degi Er­tis aıryǵyndaǵy atom qurbandyq­taryna arnalǵan “Ajal­dan da kúshti” monýmenti janynda ótken san myńdaǵan adam qatysqan mıtıngide Elbasymyz qozǵalys serkesi Oljas Súleımenovtiń aty­na jyly lebiz bil­dirdi. Alǵash atom bombasy ja­ryl­ǵan 29 tamyzdy Iаdrolyq synaq­tarǵa qarsy halyq­aralyq is-qımyl kúni dep jarııalaý týraly ıdeıa osy arada Elbasy aýzynan aıtyldy. Ile bul ıdeıa Birikken Ulttar Uıymy syndy már­tebeli uıym tarapynan zor qoldaý tapty. Sóıtip, bul kún endigi jerde úmit pen qýanysh kúnine de aınala túsip keledi. Iá, búginde atom qazaq jerinde adam­zat ıgiligine jumys isteı bas­tady. Semeı atom polıgony ja­byl­ǵan soń arada bir jyl ótpeı jatyp Prezıdent Jarlyǵymen keshegi po­lıgon astanasy Kýrchatov qala­synda Ulttyq ıadrolyq orta­lyq quryldy. Bul ortalyqty qa­zir­de ǵylymı jáne iskerlik álemin­degiler jaqsy biledi. Qazirgi tańda Kýrchatov ja­saryp, jańǵyra túsýde. Mundaǵy úıler qal­pyna keltirilip, jańadan jumys oryn­­dary kóptep ashylýda. Sonyń bári el egemendiginiń, Elba­synyń qa­jyr-qaıratynyń arqasy dep bilemiz. Sultan KARTOEV, halyqaralyq “Nevada – Semeı” qozǵalysynyń vıse-prezıdenti. Semeı. * * *

JAN JARASY JAZYLAR EMES

Semeı ıadrolyq polıgony bu­rynǵy KSRO jerindegi eń iri ıadrolyq polıgon edi. Ol Qazaqstan Respýblıkasynyń burynǵy Semeı oblysynyń, Pavlodar, Qaraǵandy ob­lystarynyń shekarasynda, Se­meı qalasynan 130 shaqyrym qa­shyq­tyqta, Ertis ózeniniń sol jaǵa­laýynda ornalasqan bolatyn. Polı­gonnan jalpy barlyǵy 304 000 shar­shy shaqyrym aýmaq zardap shekti. 1989 jyly Oljas Súleı­menov­tiń bastamasymen Nevada-Semeı qozǵalysy qurylyp, osy qozǵalys álem boıynsha ıadrolyq synaq­tar­dyń qurbandaryn biriktirdi. Sony­men, 1989 jyldan bastap ıadrolyq synaqtar ótkizilmeıdi. Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń №409 Jarlyǵy boıynsha ıadrolyq polı­gon jabyldy. 1992 jyly Qazaqstan, táýelsiz memleket retinde Lıssabon hattamasyna ıadrolyq qarýdy taratpaý boıynsha qol qoıdy. 1993 jyly TMD el­deri­niń eń birinshisi bolyp Qazaq­stan ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly qujatqa qol qoıdy. Bıylǵy jyly Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylǵanyna 19 jyl toldy. Bul Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń syndarly saıasaty men berik ustanymynyń arqasynda kelgen tynyshtyqtyń merzimi. Búgingi tańda Besqaraǵaı aýdany boıynsha Semeı ıadrolyq polıgonynan zardap shekkender úshin medısınalyq jáne áleýmettik kómekter kórsetilýde. Osy oraıda “Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattarǵa birjolǵy memlekettik aqshalaı ótemaqy tóleý jónindegi keıbir máseleler týraly” Qazaqstan Respýblıkasy Úki­­metiniń 2006 jylǵy 20 aqpan­daǵy №110 qaýlysyn júzege asyrý negizinde 2006 jyldan bastap 1054 adam nıet bildirdi, 18630,1 myń teń­ge somada áleýmettik kómek júr­gizildi. 2010 jyldyń 1 tamy­zyna kommýnaldyq qyzmetter úshin mú­ge­dektigi Semeı ıadrolyq polı­gonymen baılanysty 287 azamatqa 574 000 teńge tólendi. Memlekettik jáne azamattyq qyzmetkerlerge ekologııalyq 12 kúndik demalys berilip, ústemaqy tólenedi. Polıgonnan zardap shekken­derge medısınalyq kómek kórsetý úshin aýdanda júrek-qantamyr júıesiniń aýrýlaryn, sút bezi qa­terli isigin, jatyr moınynyń qa­ter­li isigin erte anyqtaý maq­sa­tynda aldyn alý tekserýleri jáne 18 jasqa deıingi­lerdi tekserý júr­giziledi. 2010 jyl­dyń 7 aıynda 5632 bala jáne 1906 eresek adam júrek-qantamyr júıesi aýrýlaryn, 412 adam sút bezi qaterli isigin, 512 adam jatyr moınynyń qater­li isigin anyqtaý úshin tek­serildi. Emdeýge jatqyzý bıýrosy arqyly respýblıkalyq emhanalarda 4 naýqas emdelip shyqty. Aýdannyń ortalyq aýrýhanasynda 1124 naýqas emdelip shyqty. Zardap shekken­derge tájirıbelik kómek kórsetý úshin 2010 jyldyń 9-13 tamyz ara­ly­ǵynda Semeı qalasynyń radıa­sııalyq medısına maman­dary­­nyń brıgadasy qomaqty jumys istedi. Tóleýjan JEKSENBAEV, Besqaraǵaı aýdanynyń ákimi. Shyǵys Qazaqstan oblysy. * * *

ÁLEM ASTANAǴA KО́Z TIGEDI

О́tken ǵasyrdaǵy alapat zul­mat – qazaq dalasynyń ıadrolyq synaq alańyna aınalýy edi. Bul endi biz de, bizdiń urpaqtarymyz da eshqa­shan umyta almaıtyn qasiret. Sonaý 1949 jyldyń 29 tamyzynda tańǵy saǵat 6.30-da Semeı polıgonynda jer­gilikti halyqqa eskertilmesten, jer ús­tinde qýattylyǵy 30 kılotonna bola­tyn atom jarylysy oryn aldy. 1951 jyldyń 18 qazanynda ýran bombasy, 1953 jyldyń 12 tamy­zynda sýtegi bombasy jáne synaldy. Tek 1961-62 jyldardyń ózin­de áýede jáne jer ústinde 50 ıadrolyq bomba synal­sa, 1963 jyldan 1989 jylǵa deıin jer astynda barlyǵy 343 ıadrolyq jary­lys jasaldy. Bul tek san ǵana emes, onyń ar jaǵynda Semeı óńirin­degi, Shy­ǵys Qazaqstan, Qaraǵan­dy, Pavlo­dar oblystary turǵyndary­nyń jyl­dar boıy shekken qasiret-qaıǵy­sy, alapat synaqtardyń zardaby, azamat­tar­dyń taǵdyry tur. Polıgon orna­lasqan Abyraly aýdany taraty­lyp, jurt atamekenin tastap, kúshpen kóshi­rildi. Qanshama adam sáýlelený, qater­li isik, qan qysymy, ishten kem­tar bolyp týý, kóz, psıhıkalyq aýrý­lary­na shaldyqty. Qanshama aýyr bolsa da qaısar halqymyz sol qıyndyqtardyń bárine jan-tánimen qarsy turdy, aqyry adamzat tarıhyndaǵy alapat zulmatty da jeńip shyqty. Bul, árıne, elimiz­diń Táýelsizdik alǵan­dy­ǵynyń arqasy. 1991 jyly, dál 29 tamyzda Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Prezıdenti Nur­sul­tan Ábish­uly Nazarbaev Semeı ıadro­lyq polıgonyn jabý týraly Jar­lyqqa qol qoıdy. Keler jyly ol tarıhı kúnge de 20 jyl tolady. Men sol synaq aımaǵyna ja­qyn Abyraly, Abaı óńirinde týyp-óstim. Bala kezimizde mektepte júr­gende, “zanıatıe bolady” degendi estıtinbiz. Muǵalimderimiz sabaqty dereý toqta­typ, barlyq oqýshy­lardy mektep syrtyna shyǵarady. Sosyn jer silkinisi bolatyn. Keı­de úıde otyrǵan kezimizde, ata-anamyz jer silkinedi dep dalaǵa alyp shyǵatyn. Sonyń bári ıadro­lyq qarý synaǵy ekenin biz bil­meıtinbiz. О́se kele, gazetterdegi: “Semeı polıgonynda qýattylyǵy ál­de­neshe kılotonna, áıtpese megaton­na synaq ótkizildi” degen TASS ha­baryn kózimiz shalyp júrdi. Ol bizdiń bastan keshirgen silkinis ekenin bile­tinbiz. Biraq bar sharasyzdyqtan so­ǵan únsiz moıyn­sunyp kónýshi edik. Barlyǵy 18,5 myń sharshy shaqy­rym jazyqtyqty alyp jatqan synaq aımaǵy – bul burynǵy Abyra­ly aýdanynyń, sondaı-aq onymen shektes Abaı, Besqaraǵaı, Jańase­meı, Shubar­taý, Maı, Egin­di­bulaq, Qar­qara­ly aý­dan­darynyń jeri. Bul – qazaq rýha­nııatynyń talaı maıtalmandary týǵan kıeli topyraq. Úlkender ańyz etip aıtatyn qa­ra­­­­ǵ­aı­ly taýlar, syldyrap aqqan bulaq­tar­dyń bul kúnde jurnaǵy da joq. Jer betindegi synaqtar sal­dary­nan “Atylǵan kólder”, bylaı­sha aıtqan­da, qoldan zorlyqpen ja­sal­ǵan “Atom kólderi” paıda bolǵan. Degenmen, taǵdyrdan teperish kór­gen el-jurt qudiretke táýbe aıta­dy. Eń bastysy ­­– zirkildegen sy­naq­tar birjolata toqtady. Kýr­chatov qala­syndaǵy Ulttyq ıadrolyq orta­lyq beıbit maqsatta jumys isteýde. Jaqynda elge bardym. Sondaǵy aýyldaǵy aqsaqaldardyń kókeıin­degi armanyna qulaq túrdim. Bir kezde keńestik totalıtarlyq rejim­niń sal­darynan kúshpen taratylǵan Abyra­ly aýdany qaıta qurylsa, kóp jumys orny ashylyp, elimizdiń ekonomı­kasyn damytýǵa budan da kóp úles qosýymyzǵa jol ashylar edi, deıdi azamattar. О́ıtkeni, Aby­ra­lynyń orta­lyǵy Qaınar aýyly Semeı qala­synan 300 shaqyrym jerde ornalas­qan, Semeı qalasy ákimdigine qaraı­dy. Onyń ústine respýblıkalyq mańy­zy bar Semeı-Qaınar tas joly keńestik kezeńde salynǵaly jóndeý kórmegen. Bul Semeı-Qaraǵandy tas jolynyń quramdas bóligi. О́tken jyly “Aq­shyń” korporasııasynyń prezı­­den­ti, kásipker azamat Marat Qur­manbaevtyń basshylyǵymen “Aby­ra­­ly – Degeleń” qoǵamdyq qory quryl­dy. Qaınar aýylynda polı­gon qurban­daryn máńgi este qaldyrý maq­satynda bıik munaraly moný­ment turǵyzyldy. Jergilikti halyqty áleýmettik turǵy­dan qoldaý júrgizilýde. Bul da jetkiliksiz. Semeı polıgonynyń zar­dap­taryn joıý úshin Úkimet tarapynan keshen­di Memleket­tik baǵdarlama jasalyp, ıadrolyq synaq qurbandaryn saýyq­tyrý jáne jan-jaqty jeńil­dikter berý maqsa­tynda Ulttyq qor quryl­sa, nur ústine nur bolar edi. Ári ıadrolyq qarýdan alǵashqy bolyp bas tartqan elimizge shet memleketter de járdem qolyn sozar ma edi?! Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń ótken jylǵy jasaǵan usynysy búkil álem tarapynan qoldaý taýyp, BUU Assambleıasynda ar­naıy bekitilip, “29 tamyz – Iаdro­lyq synaqtarǵa qarsy halyqara­lyq is-qımyl kúni” bolyp belgi­lendi. Bul álem nazaryn Qazaq eli­niń beıbit saıasatyna aýdartqan Elbasymyzdyń asqan kóregen­diginiń taǵy bir jarqyn belgisi. Baýyrjan JAQYP, “Qazaq ensıklope­dııa­synyń” bas dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor. * * *

ÚZDIKSIZ ÚRDIS

Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl tanytý bir nemese birneshe eldiń enshisindegi is emes. Mundaı is-qımyl jalpyadamzattyq másele. Ol tutas jahandyq sıpat alyp, halyqaralyq deńgeıge kóterilgen kezde ǵana belgili bir nátıjege qol jetkizeri kámil. Osy turǵyda aldy­myzdaǵy jeksenbi, 29 tamyz – Iаdro­lyq synaqtarǵa qarsy halyq­aralyq is-qımyl kúni bolyp bel­gilenýi álem jurtshylyǵynyń ortaq izgi maqsat-murattaryn tanyta alady. Mundaı is-qımyl úzdiksiz ári udaıy júrgizile berýge tıis. Osy turǵyda búgingideı ataýly data kúni respýblıkanyń batysynda Atyraý jáne Batys Qazaqstan oblystary aýmaǵynda uzaq jyldar boıy atomdyq, ıadrolyq jáne raketalyq synaqtardyń oshaqtaryna aınalyp kelgen polıgondar jóninde az-kem oı-pikir qozǵaǵym keledi. Munyń birinshisi – Azǵyr atom polıgony. Munda Keńes odaǵy kezinde atom qarýlary synalǵan. Ol alpysynshy jyldardyń aıaǵyn­da jabylǵanymen, onyń turǵyndarǵa tıgizgen zardaby áli tolyq joıylyp bitken joq. Ekinshisi – Kapýstın Iаr rake­ta­lyq synaq polıgony. Osynaý asa iri synaq alańynda raketalyq synaqtarmen birge ishinara ıadrolyq qarý-jaraqtar da synaqtan ótkizil­geni jóninde bizdiń qoly­myzda naqty derekter bar. Mine, alpys bes jylǵa taıap qaldy, Kapýs­tın Iаrdegi dúrkin-dúrkin zirkilder áli kúnge deıin toqtamaı, tolastamaı keledi. Osy ýaqyttyń aralyǵynda munda 180-nen astam jańa qarý-jaraq túrleri synalǵan eken. Osynshama kólemde synaq júrgizilgen asa iri polıgondy álem­niń ózge birde-bir memleketi­nen kezdestire almaısyz. Azǵyr atom polıgony men Kapýs­tın Iаr raketalyq polıgon­darynda jasalǵan jarylystardyń saldarynan atalǵan aýmaqta shuń­qyr­lar paıda boldy. Tipti osy aýmaqtyń bir jerinde jer opy­rylyp túsip, onyń ornynda radıo­aktıvti kól ornaǵan. Ol zárli, za­har­ly sýǵa tolyp tur. Respýb­lıka kóleminde qyzmet jasaıtyn ıadro­lyq ortalyq oǵan tolyqqandy zertteýler júrgizgenin qalar edik. Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl tanytý – jalpyhalyqtyq is. Bizdiń “Naryn qozǵalysy” qo­ǵam­dyq birlestigi de polıgon aýma­ǵynda ornalasqan turǵyndardyń erki men múddelerin bildirýdi maqsat etedi. Osy oraıda búgingi kúni Naryn jurtshylyǵy atynan Elbasy – Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nur­sul­tan Nazar­baevqa olardyń rıza­shy­lyǵyn jet­kizýdi birlestiktiń tóraǵasy retindegi paryzymnyń biri dep sanaımyn. Aıtaıyn degenim, budan tup-týra eki jyl buryn, 2008 jyldyń 22-23 qyrkúıek kúnderi Memleket basshysy Batys Qazaqstan obly­synda bolǵan sapary kezinde óńir jurshylyǵymen kezdesti. “Nur Otan” HDP fılıalynyń 800 oryn­dyq májilis zalynda ótkizil­gen osy kezdesýde men Elbasyna Kapýstın Iаr synaq polıgonynyń turǵyndar densaýlyǵyna tıgizip otyrǵan áseri jóninde baıandap berdim. Ol kisi sózimdi bólmeı, muqııat tyńdady. Osy kezdesýden keıin kóp ke­shik­peı Nursultan Ábishulynyń tike­leı tapsyrmasyna sáıkes po­lı­gon mańyndaǵy aımaqtarǵa tıis­ti zert­teýler júrgizile bastady. Sony­men birge polıgondaǵy jary­lystar­dan zardap shekken turǵyndarǵa ar­nal­ǵan aýdanaralyq saýyqtyrý ke­sheniniń jobasy ázirlendi. Bul ke­shen ótken jyly iske qosyldy. Sond­aı-aq jergilikti bıýdjettiń ese­bi­nen polı­gon aýmaǵynda tura­tyn adamdarǵa áleýmettik kómekter berildi. Osy kezdesýde men “Naryn qozǵalysy” qoǵamdyq birlestiginiń atynan Kapýstın Iаr polıgonynyń áserinen týyndaıtyn zardaptardy tómendetý, tutas memlekettik deń­geı­de odan zardap shekkenderge áleý­­mettik paketter shoǵyryn ázir­leý jóninde oı-pikir aıtqan edim. Atalǵan usynys respýblıkalyq salaaralyq baǵdarlama jobasyn jasaýdyń qajettiligi turǵysynda kórinis tapty. Bul usynys Mem­leket basshysy tarapynan qoldaý taýyp, sol sátte Nursultan Ábish­uly res­pýb­lıkanyń Qorshaǵan ortany qor­ǵaý, Densaýlyq saqtaý, Eko­nomıka jáne bıýdjettik jos­parlaý, sonymen birge Eńbek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý mı­nıstrligine bul máseleni jan-jaq­ty taldap, tıisti usynystar ázir­leý qajettiligin aıtqan edi. Soǵan sáıkes joba tóńireginde qolǵa alyn­ǵan keshendi máseleler bar da shyǵar. Oǵan bizdiń eshqan­daı kúmánimiz joq. Joǵaryda aıtylǵandaı, ıadro­lyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl tanytý – úzdiksiz úrdis. Bul baǵyt­ta atal­ǵan mınıstrlikter Elba­synyń tap­syrmasyna sáıkes tıisti usynystar ázirlep jatsa, ol esh­ýaqytta keshtik etpeıdi degen oıdamyn. Káken KО́BEISINOV, “Naryn qozǵalysy” qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, Halyqaralyq ekologııa akademııasynyń korrespondent-múshesi. Batys Qazaqstan oblysy. * * *

POLIGONMEN QURDAS EDIK

“Men atommen qurdaspyn, Me­ken­­degen jerimdi. Ashy únin tyńdap­pyn, Ashqan kúnnen kózimdi”, dep abaılyq aqyn Tólegen Jan­ǵalıev aıtpaqshy, uly mártebeli taǵ­dyr biz­diń peshe­ne­mizge polıgonmen qurdas bolýdy jaz­ǵan eken. Iаǵnı, 1949 jyl­dyń aq­pan­datqan bora­nyn­da ómirge kelsek, al sol jyldyń ta­myz aıy­nyń sońyn­da qazaq sahara­synda, qa­sıetti Degeleń óńirinde alǵashqy atom bombasy sy­naq­­tan ót­ki­zilgen bola­tyn. Ashyq as­pan as­tyn­da­­ǵy mundaı jarylys az-kemi joq, ba­qan­daı 14 jylǵa sozyldy. Odan keıin­gi jerde sy­naq shırek ǵa­syr boıy jer as­tynda júrgizildi. So­laı­­sha ke­ıin­de zamany­myzdyń zań­ǵar aqyn­dary­­nyń biri Oljas Súleı­menov aıt­qandaı, beıbit zamanda 40 jyl boıy ún-túnsiz qaty­gez soǵys júrip jatypty ǵoı. 1953 jyly alǵash ret sýtegi bom­basy synaqtan ótkizilgende tórt jas­taǵy oıyn balasy ekenbiz. Sonda tý­ǵan jerden eldiń eriksiz aýa kóship, ábi­gerge túsip, jylap-syq­taǵany este qalyp qoıypty. Abyroı bol­ǵan­da biz­diń Sarjal aýylynyń turǵyn­dary synaq aıaqtalǵan soń elge qaıtyp oral­sa, ókinishke qaraı, kórshiles Abyraly aýdany taratylyp tyndy. Sol shaqta aýylda qalyp qoıǵan biren-saran malshy­lar zaýal kúni as­panda alyp sańyraýqulaq paıda bo­lyp, onyń kózdi qaryqtyrǵanyn aı­typ, eldi taǵy bir dúrliktirse, jurtta qalǵan qaısybir ıt pen mysyqtyń usqyny tipti adam shoshy­ǵandaı edi. О́ıtkeni, olar­dyń ústindegi qyl­shyq­tan túk qalmaı túsip qalypty. Osydan keıin-aq aspandaǵy alyp sa­ńyraý­qulaqty, onyń kóz qaryq­ty­rar “kere­metin” ózimiz de kórip óstik. Synaq bola­tyn kúni ár aýyl túgil, ár qystaqqa atqa mingen bir-bir ofı­serden kelip, óz­derinshe buıryq­taryn bere bastaıdy. Iаǵnı, eń basty­sy, jarylys bolyp jatqan shaqta esh­kim de aspanǵa qaramaýy kerek. Borandy kúni bala men ıt qutyrady de­mekshi, ony elep jatqan biz joq­pyz, ja­rylysqa janarymyzdy aý­dar­maı ish­ken asymyz boıymyzǵa siń­beıdi. Son­da atamyz: atqa mine al­maı­tyn áýme­ser­ler atomdy qaıtip meń­ger­mek, dep mysqyldap kúlip otyratyn. Árıne, sol qasirettiń bárin biz, polıgon qurdastary birden túsindik desek artyq bolar. Biraq munan ke­ıingi jerde birine biri jalǵasqan qor­qynyshty jaǵdaı­lar sanamyzda beıne bir foto­sýret­teı tańbalanyp, óshpes­teı b­olyp izin qaldyra bergen. Úlken­derdiń áldeneni túsine almaı, ózara kúń­kildesip jatatyny da esi­mizde. Sóıtsek, olar óz turǵy­las­tary­nyń belgisiz jaı-kúıine alań­daı­dy eken ǵoı. Aıtalyq, Rymqul de­gen aqsaqal­dyń búkil denesi óz-ózinen shurq-shurq tesile bastapty. Dáriger­ler bolsa onyń sebebin bilmegen­dik­ten, dıagnoz qoıa almaı, óz bastary­men álek. О́tken ǵa­syr­dyń alpysyn­shy jyldarynyń ba­syndaǵy osy bir oqıǵany jergilikti ha­lyq­tyń aqyr­zaman kórinisindeı qa­byl­daǵany da ótirik emes. Odan keıin... Iá, odan keıin birine biri jalǵas­qan ókinishti oqıǵalar bizdiń áýletke de kelip jetken. Iаǵnı, jasy alpys­tan endi ǵana asqan úlken ákemiz tosynnan kelgen qylta­maq aýrýynan kóz jumǵan. Tosynnan deıti­nim sol, buǵan deıin qaq­qan qazyqtaı tik júretin, ózi de tik minezdi atamyz polı­gonǵa jaqyn mań­daǵy eskilikti bir qora-jaıdy jóndep kelgen soń qalpaqtaı ushyp, tez arada-aq júdep-jadap sala bergen. Er ary­sa týlaq degendeı, sodan qaıtyp ońalma­ǵan. Sodan sál berirekte ájemiz de qyl­­­ta­maq aýrýy­nan kóz jumdy. Bes bıe­niń sabasyn­daı deıtindeı ishi-syrty birdeı keńinen jaratylǵan ájemizdiń aqyr sońynda bir shókim bolyp qal­ǵany janymyzǵa qalaı batty deseńiz­shi. Sonaý surapyl soǵys jyl­dary eńbek armııasyna alynyp, Sibir ja­ǵy­na attanyp kete barǵan ata­myz­dyń týǵan inisi Orazbaıdyń sońynda qalǵan bir tuıaq – Bolat aǵa­myz da jasy elýge kelmeı jatyp o dú­nıe­lik bolyp ketse, ol da ıadrolyq sy­naq zar­daptarynyń saldary. Jal­py, po­lıgon aımaǵynda onyń zaýaly tıme­gen otbasy, áı joq-aý, sirá! Synaq zardaptary birte-birte jas tańdaýdan qalǵan. Sóıtip, jaı oǵy mektep bitirgeli jatqan shaqta bizdiń sapymyzǵa da kelip túsken. Qatarlas synypta oqıtyn Murat esimdi bozba­lanyń qolymyzǵa mektep bitirgendigimiz jónindegi attestatty alǵan kúni qyrshy­nynan qıylǵanyn, sol kúni aq tańdy qarsy ala otyryp, uıyqta­maǵan qalpy birge ósken qurby­myzdy aqtyq saparǵa shyǵaryp salǵa­nymyzdy qaıtip umy­tarmyz. Sońynan marqumnyń qanynda aq túıirshikter shamadan tys kóbeıip ketipti dep estidik. Mundaı aýrý túrin buryn-sońdy estip bilmegen el taǵy shoshynǵan. Odan keıingi jerde jergi­likti halyq arasynda anemııa, allergııa, júıke, qan tamyr­lary, teri aýrýlary “sánge” aınalǵan. Ana bir jyldary osy aýylda 30 shaqty jylqy tuıaq serpýge jaramaı aram óldi. Munyń syrtynda usaq mal­dyń aınalma aýrýymen shyǵynǵa ushy­rap jatýy qalypty qubylysqa aınal­dy dese de bolady. Bar ózen-sý lasta­nyp, keńes zamanynda árqaı­sysy 8-12 myń somǵa túsken qudyq­tar tar­ty­lyp qalyp jatsa, malǵa ǵana emes, janǵa da qater. Soǵan qara­mastan, burynǵy Semeı atom po­lı­gonynyń bastyǵy general Ilen­ko­­nyń kezinde bizdiń de, mine, Kýr­chatov qalasynda turyp kele jat­qany­­myzǵa pálen jyl boldy, eger ondaı qaýipti sezsem qyzymdy tezdetip basqa jaqqa jibermes pe edim, ıaǵnı jergilikti bas­shy­lar áleýmettik máse­lelerdi óz kúsh­terimen sheshe alma­ǵan soń bárin polı­gonǵa japqysy keledi dep saıraǵanyn umytqan joqpyz. Ony aıtasyz, bu­ryn­ǵy KSRO Joǵarǵy Ke­ńesiniń bu­ryn­ǵy depýtaty Petrý­shenko degen pol­kovnıgińizdiń Sarjaldyń mańyn­daǵy atom kóliniń (sol zamanda kar­tada joq qalalar, osyndaı jasandy kólder paıda bolǵan) adam densaý­lyǵyna zııansyzdyǵyn dáleldeımin dep sýǵa qoıyp ketip, aqyrynda mert bolǵanyn da bilemiz. Teginde Sarjal men Degeleńniń arasy 30 shaqyrymdaı ǵana jer. Odan áridegi Abyra­ly, Egindibulaq, Qar­qaraly óńiri de, bergidegi Besqaraǵaı, Maı aýdandary da polıgon oshaǵynan sonshalyqty alys emes. Sonda deımin-aý, Stalın, Berııa syndy qanquıly jen­detter atom ordasyna qazaq sahara­syn ádeıilep tańdaǵanyna daý bar ma! Qazirde keıbir aldyńǵy tolqyn ókil­derimen birge, ókinishke qaraı, qaısy­bir bizdiń tustastary­myzdyń ózi Uly­brıtanııanyń burynǵy premer-mı­nıstri Ýınston Cher­chıl­diń “Stalın soqa ustaǵan halyqtyń qolyna atom qarýyn ustatyp ketti” degen sózin alǵa tarta­dy. Al biz bolsaq bul keshegi ashar­shylyq pen 37-shi jyldyń lańy­nan keıin endi es jınaı bastaǵan qazaq halqyna arnaǵan “ulttar kóseminiń” sońǵy “syıy” dep bilemiz. Endi bir sát myna sáıkestikke kóńil aýdaryńyz­shy. Ana bir zamanda qalyń qolyn Shyń­ǵys­taýda jasaqtaǵan Shyńǵys­ han qala­larymyz­dy jermen jeksen etse, endi kelip jıyr­masynshy ǵasyrdyń dıkta­tory Stalınniń ajal ajdahasyn Shyń­ǵystaýda, Abaı elinde, jalpy qazaq sa­hara­synda ornyqtyrǵanyn kórmeısiz be. Sol zamanda shetke shyq­qan semeı­likterge Semeıden, Shyńǵys­taý, Abaı elinenbiz dep aıtpańdar degen jazyl­maǵan zań bolǵanyn da jaqsy bilemiz. О́zderinshe qupııalyqty saqtaımyz dep ult namysyn aıaq asty etken mundaı ozbyrlyqty kim kórgen? Elimiz egemen­dikke endi qol soza basta­ǵan tusta jo­ǵaryda aıtqan Tólegen baýyrymyz­dyń: “Jer qýardy, sý azaıd­y, gúl óldi, Qa­raýyl­­ǵa qap-qara bult túnerdi. Tilimizdi tisteı-tisteı qanattyq, Únimizdi shyǵaramyz biz endi!” deıtini sondyqtan. Áıteýir, abyroı bolǵanda elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev ege­­men­dikke qol jetkizgen betten el tile­gine qulaq túre bildi. Sóıtip, El­ba­sy­nyń alǵashqy Jar­lyqtarynyń biri­men atom ajdahasy atanǵan Semeı po­lı­gony bir kúnde jaby­lyp tyndy. Bi­raq sol shaqta qaı-qaısymyz aldaǵy jıyr­ma jylǵa jeter-jetpes ýaqyt ishin­de Qazaq eli bas­shysy­nyń álemdegi qaýip­sizdik jónin­degi tamasha basta­malary alpaýyt memle­ket serkeleri, Birik­ken Ulttar Uıymy syndy márte­beli uıym tarapynan qol­daý taýyp, 1949 jyldyń 29 tamyzyn­da alǵash synaq jasalǵan kún endigi jerde Iаdro­lyq synaqtarǵa qarsy halyq­aralyq is-qımyl kúni bolyp jarııalana­tyndy­ǵyn boljap bilgen joq edik. Onyń syr­tyn­da polı­gon aımaǵyna BUU-nyń Bas hatshysy arnaıy kelip, at basyn ti­reı­tin­digin kim bilipti. Sonyń bári El­basymyz­dyń, elimizdiń abyroıy. Son­daı kúnge jetkenimizge táýbe deıik, aǵaıyn! Dáýlet SEISENULY. Semeı. * * * Pan Gı Mýn: Qazaq­stan Prezıdentiniń osynaý synaq alańyn jaýyp qana qoımaı, tutas óńirde ıadrolyq qarýdan ada aımaq qurǵanyna zor qoldaýymdy bildire­min. Onyń bul qadamy bizdiń ıadro­lyq qarýsyz álemdi qurý isi­mizdiń eń berik irgetasy ispetti. Barlyq elderdiń bas­shylary Nursultan Nazarbaevtan úlgi alyp, onyń joly­men júrýi tıis. Men BUU-nyń Bas hatshysy re­tinde ıadro­lyq synaq alańynyń qaq júre­ginde turyp, barlyq álem elderin Qazaqstannan úlgi alýǵa sha­qyramyn.

(Qazaqstan Respýblıkasyna sapary kezinde sóılegen sózderinen).